Кады номчуулу

Хайындырыңмай-оол

(Соян Наадың Сарыгбаевич ыткан)
Чаа, арыг кызыгаарын чурттаан, арга-садаадын уян кылган, бажының коңкураа* арываан, балдырының хорлаңгызы арываан, Алаадай-Ашак, Чөлээдей-кадайның ноян уктуг ному узун үүргелиг, хаан уктуг кара чиңзе үүргелиг,  дыргактыг чүве эннежип болбас, чарынныг чүвениң алдынга чыдып болбас, кыйыг черниң ыяжын кызыр беге деңнеп туруп кескештиң, боом черниң ыяжын боос беге деңнеп туруп кескештиң, аргар-кошкарның мыйызы-биле хажыылаан  алдын-сарала чалыг, алдыы тепкижинде алдан улу кышкыржыр, үстүү тепкижинде үжен улу кышкырар, а тудазында телдиин*-эзирни тепкилештир кылган болгаштың, баарында пар-арзылаңын сиилбээн каң-демир октуг,  Хүреге-Дарган деп даайынга кылдырып алган тозан кара паштың демирин тылаткан-сырлаткан, караңгы арганың хажыызынга төрээн эр ала дастың* чүү-биле чүглээн хан кара, кадыг кара хожуулалыг,  шак мындыг эрес кижи чурттап чораан чүвең иргин.
Караты-Хаан бир айда аңнап чорааштың,  дүктүг аастыг аң-даа чадаан, ижи* бөдене кушкаш*  тып алгаштың:
– Дөө турган кара чадырга барып, быжырып келиңер, оолдар! – дээш,  чыдып алган.
Ижи оол баргаш,  Хайындырыңмай-оолдуң шуру тонун*, шуузун бөргүн көргеш,  аай хевирлиг алдын оваадайын*  кайгаар дээш, өрттедип каан.
– Хаан-авыгай-даа* даарта бистиң бөрттүг бажывысты бөргү-биле, чеңниг холувусту чеңи-биле алыр – дээштиң, ыглажырга, чиг далганны бөдене кушкаш кылдыр илбизи-биле, сезен илбизи-биле ону кушкаш кылдыр быжырып берген.
Караты-Хаанның үжен хире шерии, бөдене кушкаш сүрүп чораан шерии  төтпейн турган.
– Чүү кончуг амданныг чоор! Бөдене кушкашты мооң соонда база кушкаштаар чүве-дир – деп мынчалган.
Ооң соонда база ижи айның алдан хонукта аңнап чорааш,  үш бөдене кушкаш өлүрүп алгаш,  база-ла:
– Ол Чөлээдей-Кадай, Алаадай-Ашактың чадырынга барып, быжырып эккелиңер! – дээн.
База-ла ийи хаазы тургаш, ам-на бирээзи бөргүн кайгап турда, бирээзи быжырып, бирээзи көрүп орда, бирээзи быжырып, орта өрттедип алгаш, чеде берип-тир.
– Чоп энир чүвеңерниң эъди чаагай чүве чорду, чүге мындыг багай эът чүвел? Чүге чиртип алгаш, келдиңер? – дээш, хаан-авыгай баглааш, хагар, оларны эриидээр деп барган.
– А ындыг болза,  ол Алаадай-Ашактың ол үш харлыг, балдырындан коңгураа арываан оглунуң оваадайындан ай-хүн үнүп келгеш, херелдиг боорга, ону кайгаар дээш, мындаа өрттедип алган улус бис ийин. Ам шынын чугаалаардан башка, канчаар, ам боттарывыс өрттедип каарывыска, мындыг-ла чүве-дир – деп.
– А ындыг болза, сөөртүп келиңер! – деп, Хайындырыңмай-оолду кыйгыртып алгаштың:
– А ындыг болган болза, сен ол айлыг-хүннүг оваадайың биле шуру тонуңну бер – дээн.
Алдын хүннүг оваадайы биле шуру тонун ап алгаштың:
– Алдан харлыг Алаадай-Ашак биле чеден харлыг Челээдей-Кадайның оглунуң тонун ап алган кижи мен – дээш,  улуг өгнүң аскын улуг чонун, биче өгнүң аскынга биче чонун чыып аарга,  чүс сес харлыг Чавылдак ашак ыыттавайн барган.
– А чүге ындыгыл? – деп.
– Оон-даа артык,  ам ловуң тонун*  алдырып алза,  оон-даа чаагай-дыр силер –  дээн.
– Ам база-ла кижи ынчап өлүр чүве бе? - дээш,  база элчи ыдыпкан.
База-ла чеде бергеш, хөй шериг кээрге, берипкен. Ону берипкеш, оюн тонун*  кедип алган, ам тону-даа болза чок.
«Чаа, кара чаңгыс адам-ием бар болгай, ам ол тонну канчаар», уштуп октапкаш, Хан-Шилги аъдын мунупкаш, Арзайтының аар ийинден аң-меңин дизе хеңмелээштиң, берзейтиниң бээр ийинге киштиң аразындан киш үнер чүве-дир,  черниң айы четкен, сугнуң айы ханы хан оваа, чини чин оваа кылдыр,  мындыг аңнаар  кижи чүве-дир.
– Адам-ием  өлүргү дег,  чоп кончуг чүвел, алдын-ала сыынны өлүрер чоор бе? – дээш,  чоруп чоруурга,  дээрниң алдын-ала сыыны чыт-даа алыр кончуг.
Бир-ле тайгага удуп чыдырда, эртен тырттынган боду кежээге чедир тырттынгаш, кежээ тырттынган боду эртенге чедир тырттынгаш, ок бажы кызаңайнып, чалбырааш үнүп, алдыы саагыннан*  алдан улу үрүлеп, үстүү саагыннан үжен улу үрүлеп, оскуна чоруй  салгаштың,  Хан-Шилгизин мунупкаш, чеди артты ажыр челдем дээш, алды артты алдам дээш, ажып барып дүжүп-түр.
Чер-дээр эптерээн*  ышкаш, делегей шимчей чазып, алдын-ала сыын өлген-дир. Алдын-ала сыынның ооргазын хана кылгаш, ижи-чарнын дүнчүү кылгаш, үттүг чарнын элгүүрге* кылдыр каггаш, молдуруун хараача кылгаш, ээгизин узуну кылдыр каггаш, алдын кежи-биле,  мыйызы-биле магана* кылгаштың,  алдын өргээни бүдүргештиң,  эъдин эът оваа кылгаш, чаан чаг оваа кылып кааш,  бир айның үжен хонукта удуур уйгузун удуп чыдып алган.
Ам Караты-Хаан база ол ловуң тонун кедип алгаштың,  ам база-ла:
– Чаагай-дыр мен бе? – дээрге, 
– А чаагай-дыр сен – дээн.
Андыг кижи-даа чок, доозазы-ла:
– Чаагай-дыр силер – дээр, кара чаңгыс демги чүс сес харлыг Чавылдак база-ла ыыттаваан.
– Че, чүге ыыттавадыңар? – деп.
– Үстүү оранда узун буттуг Узун-Сарыг Мөгениң агар-сандан ширээзин чалап аар болзуңарза,  оон эки чүве чок-тур – деп.
– Ону шыдаар кижи кымыл? – деп-тир.
– Бажының коңкураа адырылбаан, балдырының хорлаңгызы арываан Хайындырынмай-оолдан башка, ону чедер кижи чок чүве ийин –  деп-тир.
Хайындырыңмай-оолду кыйгыртып эккеп-тир. Хайындырыңмай-оолду кыйгыртып эккээрге:
– Че,  ам канчаар! – деп,  адазынга чеде берген.
– Хаан кижи бар дээнде, баар чүве ыйнаан,  оглум. Бөрттүг бажың-даа эккел дизе, бээр чүве болгай – деп, Алаадай ашак, Челээдей иези мынчап олурган.
Ол хиреде-ле демги аңының эъди чамырара берген.
– Кылып бергеш, чорууйн – дээрге:
– Бо аалда болза, хаан биске чүвени бээр ыйнаан, оглум. Эрте чорувут, биске аң-даа өлүрүп бээр диве – деп,  мынчап барганнар.
Чаа, ам ынчаарга,  үстүү орандыва аъдын дага кылдыр сооткаштың, демги ловуң тонун кедипкештиң,  оон өске арага-чалага тонун астып алгаш, үстүү орандыва чеди өңнүг челээш тыртыпкаш, хап-ла каан.
Хап үнүп келгештиң, улуг-улуг сыгыртырга, улуг-улуг ыяштарның будуу сынып, биче-биче сыгыртырга,  биче-биче ыяштарның будуу сынып, каргыраалаарга, хорум-даштар углуп чаштап,  «Адаңның саары эвес, иезиниң эмии эвес, чайыннады шаавыт даан» дээрге,  Хан-Шилгизин демир шилги-биле чаяан чара шаапкан,  аскын чара шелиптерге,  чык-дарс дээш,  амдыы үстүү оранда алдын элезинниг берге черде барып дүшкен,  мындыг бооп-тур.
Андыг кончуг  берге черде барып дүшкен кижи ам канчаар боор, өрү-куду дураннап көөрге,  чүү-даа чок. Даг бе дээрге, өг ышкаш, өг бе дээрге, даг ышкаш, кончуг ак чүве турган.
Аъдын куу аът мыяа кылдыр хуулдургаштың,  чеди арттың бертинге,  бичии эл алдынга суп каан.
– Бо кончуг амытан билип каапса, Узун-Сарыг-Мөге өлүрер-ле болгай  __  деп, бичии ыраадып алгаш, боду казыргы бооп, дүк бооп чуглуп четкеш, хой мыяа бооп,  чуглуп четкеш,  демир алдынга дектегин салгаш, чыдып ап тур.
Узун-Сарыг-Мөге эртен эрте туруп келгеш:
– Алдыы чаагында агбай салдыг Хайындырыңмай-оол деп кижи, бажының коңгураан адырбаан кончуг дайзын, демир алдында деге-сарыг бооп  чыдып алды ышкаш,  дүжүмде. Сыйбап, дилеп көрүңер, отка өрттедиптиңер, шивишкиннер! – деп-тир.
Чеди шивишкинге дужааган. Дыңнап каапкаш,  хүлүр-халыр казырт-ла кылган, ыңай чой барган.
Чаа, ол-ла шоюжаңнап-майыжаңнап маңнап олурган, аъды-даа, боду-даа. Аъдын база эккелгеш, аъды база боду база шүш-шаш кылдыр  бооп алгаш,  ийи чүс он алды күштүг черин тода дүжүп кээп тур ам.
Чаа, ширээни эккеп берип-тир, олурар черинге.
Анчаарга*  ол Узун-Сарыг-Мөгениң идик-хевин доозазын бүдүү дүне үзе кезип кааштың, чазының кирижин база үзе кескеш, эзер-конун* база дооза үзе кескеш,  Хайындырыңмай-оол эзер-чүгенин белеткээш, эртен оттуп чорда, мөңгүн хавырыктыг ширээни*  будуннан*  ал-ла, чорупкан.
Аа богда, эчизин эгидерде,  берге болган. Үстүүртүнен:
– Дээр ием, делегей ием! – дээш, чаңнык дүжүрүпкен, үш катап даманынга* дүжүрген.
Ол чүвени кара өдек кылдыр хуулдургаш, кара өдек кылдыр өөскүдүп каан. Кара өдек кылдыр өөскүдүп-даа каарга,  дээрден улуг чат-бузунду,  улуг хат-шуурган дүжүргеш, хат хадып борагаштың, оранче чедип келгештиң, агар-сандан ширээзин Караты-Хаанга эккеп берген.
Улуг кеңгиргезин хаккаш, улуг чонун чыггаштың, биче кеңгиргезин хаккаш, биче чонун чыггаштың:
– Чаагай-дыр мен бе? –  дээрге:
– Хаан ам чаагай-ла-дыр силер – деп, мындыг-ла болган.
Анчаарга:
– Үстүү оранда Дандайлың ховузунуң сезен бир буттуг Алдын-Ногаан даңгыназын чалап аар болза,  оон-даа чаагай-дыр – деп.
– Ону кым чедер, тывар чүвел? – деп.
– Хайындырыңмай-оол чедер, тывар чүве – деп мынчалган.
Хаандан:
– Хайындырыңмай-оолду кыйгыртып келиңер! – деп.
Кыйгыртып кээрге, ындыг-мындыг чарлык болду деп адазынга кээп чугаалаан.
– Хаан кижи чарлыы болза,  карачал кижи холуң-даа эккел дээр болза, канчаар боор, оглум, чоруур апаар ыйнаан – деп.
– Алды-даа болза,  биеэде суй-белек берген черим, бодуңнуң алымың бодуң негээр-ле апаар сен ыйнаан, оглум – деп, мынча дээн.
Чаа, ам канчаар дээр, күжүр эр-даа чүү боор, үстүү орандыва Хайындырыңмай-оол-даа хап чоруплаткан.
Эр аъттың даман-даяа эстип дүжер, эр кижиниң эреге баары эстип төнер чүве дээн. Ырак черге халдып-ла орарга, чеди өңнүг челээш-биле челээштен алгаш, барып чеде бээрге,  Дандайлыг-Хаанның дошкун кадыы-даа кончуг. Кара кускун келген, ону үзе шаап октап, ыттар келген, ону үзе шаап октап, кижи хевирлиг кончуг чүвелери, буктары, «Кара пашка каргактаар, хола пашка коргактаар»  дээн ийи кара кадай келген. Ында оларны узуткап, арай деп чоруп барып, чеде бергеш,  кидис хевенектиг, кодур чаваалыг багай оол, шиш согуннуг, чашпан чалгай эзерлиг, чалдай-шаак, чалдай-шаак* деп чортуп бар чыдып тур.
Чаа, ынчаарга, кошкар кадарган ашакка ужурашкан. Кошкар кадарган ашакка ужуражырга,  ак сагыштыг ашак хире болган.
Оон бир черге база кара кошкар кадарган ашакка ужурашкан, кара сагыштыг хире болган.
Ак теве кадарган ашакка ужурашкан, база ак сагыштыг хире болган.
Кара теве кадарган ашакка ужурашкан, база кара сагыштыг хире болган.
Оон-на ынчап бар чыдырда,  муңгаранчыг чылгычыга барып таваржы берген. Чылгычыга таваржы бээрге,  шуптузу-ла кара чылгы кадарган, кара сагыштыг болган.
Ак чылгы кадарган кижи:
– Богда, мында маңганактан* соп аар сен бе? – дээн.
Ол-ла ынчап тургаштың,  көөрге,  карак чажы төктүп, кадыглыын-кадыглыын каккырыпкан:
– Богда, аъдың ап берейн, оглум – деп каан, демги ашак.  
Чүве-ле ыыттаваан.
Чаа, ол хаанга баргаш, чеде-ле берген. Кээрге, ол хаанга чеде бээрге, Дээр оглу Демир-Мөге, Каң оглу Каң-Мөге, Чер оглу Черзи-Мөге деп үш мөге адаан-мөөрей кылыр деп, ам даарта деп, адыг-тудуг кылыр деп, мындыг болган туруп-тур.
Дээринге деңнешкен  демир баглаажын, дээринге четкен кончуг шил бажың иштинде ширээ-канзы*  кырында демги даңгына база ижи* угбазы-биле, Алдын-Ногаан даңгына, Мөңгүн-Ногаан даңгына, Демир-Ногаан даңгына деп, үш тевене бооп хуулуп турар, кара киш бооп ужуп турар,  мындыг бооп-тур. Үнүп турар, куш бооп ужуп турар,  мындыг берге улус болган.
Кижиң канчаар-даа аайын тыппайн турган. Анчап* турда, ам даартазында муңгаранчыг адыг-чарыш болур дээн, демги багай турган оолундува «Кандаай аайлыг чүвел, чадараан, чалчайып, кижи-даа чугаа-домаан дыңнавас, бак кулугурул  моң!» деп,  мынчап турар болган.
Ынчап тура,  ам хаанның кара баштыг кижизи:
– Борта  улуска соктуруп кагза, шорузу ыйнаан – дээш,  хааны бижик бижип бээрге, улус-биле адаан-мөөрей кылып-ла, мынчап турган.
Ынчап турда:
–  Тевенениң үдүн чире адыра, демир көжээниң эктин чире алзыра,  алаңгыыштыг ховуну кежик хире ажа бергештиң, алдын көжээниң бажын чире алдыра деггештиң,  алаңгыыштыг*  тайганы ажып чыдырда,  огун тудуп аар кижи болза, уруум бээр мен __ дээн,  мындыг чарлык бооп-тур эвеспе.
Чаа, ам ол үш мөге дээрге  белеткенгеш, тургулапкан.
Чер оглу Черзи-Мөге аткан. Чер ортузу чедип чыда, чээргеннелип чаштай берген.
Хүн оглу Хүмүс-Мөге тургаштың, база аткан, четпес болган.
Дээр оглу Демир-Мөге адарга, харын алаңгыыштыг  ол черни чара деггеш, алдын көжээни чире деггеш, алаңгыыштыг ховуну эртип, чеден чаан чүъгүнге чээргеннелдир деггештиң, чынчырланып чаштай берген.
Кажан шак ынчаар арганың божаңын хоора тырткаштың, боду улус көрбээн черге Хайындырыңмай бооп, улус көрген черге самдар кылдыр, чартык илби-биле, көрүнчүк-биле көргүзүп алгаштың, хемниң бир кыдыынга тепкештиң, бир кыдыынга тепкештиң, огун эртенден кежээге чедир тырттынып чыткаштың, пар шак тоолай шакче*  бар чорда, оскундура чоруй салырга, алдын тевенениң үдүн чире деггеш, мөңгүн тевенениң ортузун үзе деггеш, демир көжээниң эктин чире деггеш, алдын көжээниң мойнун үзе деггеш, алаңгыыштыг тайгадан ажып чыдырда, хартыгадан кашпагай, эзирниң шүүткели-биле барып тудуп эккелген.
Ам оон черле «Кандыг аай чоор?»  дээш, көөрге,  ам Хайындырыңмай-оол хевээр бооп көстүп олурган.
Чаа ам ынчаарга, чүү дээрге, Дээр оглу Демир-Мөге база-ла:
– Мээң алымым, мээң алымым, мээң адамның суй-белээ – деп,  мынчап хунаажып турар болган.
Чер оглу Черзи-Мөге-даа, Хүн оглу Хүндүс-Мөге-даа:
– Болар-даа хоржок, кончуг улус-тур, бис-даа чажывыс дыш чоруулу __ дээн.
– Дээр оглу Демир-Мөге чыдып калган. Анчаарга*  Каң оглу Каң-Мөге чыдып калган, каң демир болгаш кызар чүве-дир.
– Шыяан ам, чүү боор,  Каң-Мөге хүрежир апарган. Амнан*  эгелеп:
– Каң-Мөге хүрежирде, от бооп алгаш, келир чүве – дээштиң, аъды чагаан, Хан-Шилгизи.
Хан-Шилгизи чагыыр орта:
– Доо турган хөл орта муңгаранчыг чоок дүжүргештиң, бүгү бодунга муңгаранчыг кылдыр, ширелдир, хамык доштан дооруп ал, тос каът кылдыр – дээн.
Дошту дооргаш, бодунга кезээде хат хадыдып туруп алган.
Чаа, Каң-Мөге-даа арга-каскакты* чип чоруп-ла олурган.
Ол-ла девичеңнеп, чоруй-ла дээрге-ле, карарып, чаштап-ла, үстүп чаштап-ла, каң демир чүү боорук, эң соок тудугуузун иштиннен шил ышкаш, ушта соп келгештиң, каң эдик-хевин уштуп октапкаш, сырылааш, иштинде ол  сериин черлерин илби-шидилиг черлерин орта базып, өлүрүп каапкан, өрттедип.
Чаа, ам ындыг болган. Демир-Мөге хүрежир болган. Көрүп турарга, үр боор чүве эвеспе деп, бокта, Демир-Мөге-биле белеткенип олурда, чүктүг кара буура дег  кара мези шыңганын дээп бадырган.
Демир-Мөгени көөрге, чүктүг сарыг буура ышкаш болган, ижи, дөмей черге сөөгүн каар деп ижи кижи бодап, коргужуп, муңгаранчыг  ховунуң адаа-үстүннен девижип келгештиң, авый-шавый, аргай-хоргай хамык орта ачыр-дачыр*  чүвезин кедип алгаш, хыйыртажып, үш хонукта хыйыртажып келген.
Эзирниң шүүлдези-биле, буганың мыйызы дег, как-шак кылдыр  сегирген соонда, туткан черден тудум хирени деспегилежип, дөө черден кешкен аргар-кошкар дедир чоруп, бо чарыындан кешкен аргар-кошкар дүжүреп туруп-тур.
Ижи кижиниң хап баткан деринге кижилер чунуп, бо чартыында болза үскүлежип, каккылажып, бо чарыынга кээп турда, Дээр оглу Демир-Мөгениң эъди кызып келген.
Хан-Шилгизиниң чонаа-биле дөмей туттунуп, ылдыртынып, бокта, ол-бо Хан-Шилги аъды көрүп тургаш,  тын эккеп, дозурупкан, демир аргамчызынга ынчаар ам бичии ылдыртынып, харын-даа Хайындырың-оол бичии ылдыртынып туруп-тур.
Чаа, ам кандыг аай кончуг, Хайындырыңмай-оол арай деп кээп ылдыртынгаш, «Ам канчаар кижи боор мен?» деп, Хайындырыңмай муңгарап,  «Ам черле өлүрүм ол кижи-дир мен, бо-даа кончуг амытан-дыр».
Эъди арай соок, мынчап барган. Анчаарда* Хайындырыңмай-оолдуң колдууннан кодан дег кээп, улуг-улуг ак көвүктер кээп, каккылажып-соккулажып турарга, Демир-Мөгени, а ынчаарга аъдының киштээри:
– Кара чаңгыс эртинеде, хирнин кескен хирниниң дужунда тудум хире эът бар-дыр, оон тутпас болза,  хоржок-тур – дээн.
Демир апарган,  доозазы каспай*  черинден тудуп-ла, чирип октап, тура шаап-ла тур, ыяш дилген хирээ ышкаш, хирээлеп-ле тур. Бо-даа болбас чүве-дир, тудум черинден алгаш, кара черни сирт кылдыр, көк дээрни чыжырт кылдыр эккеп салыр орта, дөңгүр көк баштыг кадай ишкирнип-ишкирнип, ижи долу бадырыптарга, сускаан кижи ону ап чипкен.
Ам анчаарга*:
– Дээр ием, делегей ием! – деп алгырган.
– Дээр ием, делегей ием! – дээр орта, чаңнык дүжүрер орта, аъдының таваңгайынга  дүжүргеш, Хан-Шилги үстүү оранга хайып үнген. 
Анчап тургаш, кулугурнуң куйга-бажын*  алыр деп көзүн таакпылап:
– Өлген кижиниң сөзүн алыр, өлүрер малдың ханын алыр болгай – дээрге:
– Эжиң-биле дөмей эжиңгилейтир эдилеп-ле чоруур сен ыйнаан __  деп-тир.
Ол орта алдан кулаш*  тамы каскаштың, Дээр оглу Демир-Мөгени сырыладып, дырыладып өлүргештиң, ол хаанның кончуг улуг даңгыназы  шак орта кээп:
– Час ойта дүжер эвеспе! – дээш, кончуг улуг чаңнык кээп дүшкен.
Анчаарга оон кээп туман үнгеш-ле, өрү шашкылажырга,  шында-ла,  бай кижи, ам баяады кончуг, баргаш, бай кижиниң коданынга демгини эккеп хондургаш, орган.
Ам ынчангаш, Караты-Хаанга ынчап алгаш…, а ынчан Караты-Хааның катканың боор, хааннан хеп-хенертен чаңнык кээп дүшкештиң, Караты-Хаанны чылча дүжүп каан.
Чылча дүжүп каар орта, Хайындырыңмай-оол кадайы-биле ижелээн* ол адазының черинге Караты-Хаанның орнунга хаан бооп, дөң черге өөн тип, дөш черге малын чалап, хаан бооп ынчап, Хайындырыңмай-оол хаан бооп ынчап, ындыг улуг эрге тудуп чораан мындыг ийин бо.

Бора-хөкпеш

(Монгуш Амашкын Хинеңчикович  ыткан)
 
Шаанда бора-хөкпеш кушкаш чоруп-тур. Ужуп чоруп-чоруп, бир-ле кызыл-хараган бажынга хонуп ап-тыр.
Көскээндиве*  кызыл-хараганның тени кадалы берип-тир.
Демгизиниң аарыырынга шыдашпайн:
– Канчап-чооп, чүү чүвеге алдырып каар чоор? – дээш,  ужуп чоруп тур эвеспе.
Бир-ле черге келирге, дүк салган кадайлар  туруп турган. Ол  кадайларны:
– Көскээмде тенни ап кааптып көрүңер, угбаларым – дээрге:
– Сээң тениң ап каар хамаан чок, дүгүвүс салып чадап тур бис – деп-тир.
Оон ушкаш, кажык аткан оолдарга чедип кээп-тир.
– Мээң көскээмде тенни ап каап көрүңер, акыларым – деп-тир.
– Сээң тениң ап каар хамаан чок, кажык адып чадап тур бис – деп-тир.
Ол-ла ушкаш,  баг каккан оолдарга кээп-тир. База-ла демги дилээн дилээн.
– Сээң көскээңде тен хамаан чок, баавыс хап чадап тур бис – деп-тир.
База-ла ужуп чорупкан, эдек тудушкан уругларга келгеш, дилээн катаптаан:
– Сээң тениң ап каар хамаан чок, эдек тутчуп ойнап тур бис – деп-тир.
– Чоп кончуг  хоранныг кулугурларыл бо! – дээш,  ушкаш,  куу сыра бажынга хонуп ап-тыр.
Аянныг сыгыдын сыгырып олуруп-тур.  Ынчап олурда, кончуг улуг хат хадып келген чүвең иргин.
Ол хат кадайларның салып турган дүгүн быдарадыр хадып аппарып-тыр.
Кажык аткан оолдарның кажыын доозазын тарады шаапкан, баг каккан оолдарны база эдек туттунушкан уругларның доозазын  тарады сывырыпкан.
Ол хаттың довурак-доозунунга чүү-даа көстүр аргажок туруп тур эвеспе.
Бора-хөкпештиң көскээнде тенин хат ушта шаап аппарып-тыр.
 Ол баады, мен келдим.

Балыкчы Багай-Оол

(Куулар Чанзан-оол Булуңмаевич ыткан)
 
Эрте шагның эктинде, бак шагның бажында, Сумбур-Агула* тей турар шагда, Сүт-Хөл шалбаа чыдар шагда, тениң мыйызы дээрге шаштыгып, тевениң кудуруу черге дөжелип чыдар шагда, ирт мыйызы ирип дүжүп, хуна мыйызы куртуп дүжүп турар шагда чүвең эргин.   Кашпал-Кара-Хемниң бажын эжелеп чурттаан бай Караты-Хаан чоруп тур.
Малы башкарылбас, эди эгерилбес, сандан даштан чараш Ом-Куу кадынныг, кара чаңгыс алдын даңгына уруглуг. Артындан көөрге, ай херелдиг, мурнундан көөрге, хүн херелдиг уруг чүвең эргин.
Ара-албатызы башкарылбас, аъдын алыр, оттуун ап бээр ийи хаалыг, Асгакалдай сайын* кадарчылыг, хаанның бодунуң аъдын баглаар алдын баглааштыг, хаа дүжүметтерниң аъдын баглаар мөңгүн баглааштыг, карат-чут* кижилер аът баглаар  демир баглааштыг, мындыг хаан эвеспе.
База Кара-Хемниң унунда чурттап турар, багай чадырлыг балыкчы Багай-оол бар чүве тур.
Балыкты четкилеп, баралап* тургаш, эът оваа кылдыр кырып алыр эр чүве тур.
Багай чадырын, балыын кадарып бээр, улуг калдар ыды база бар чүве тур.
Балыкчы Багай-оолдуң адаанда, хем унунда чурттап турар үш шавылыг, ийи өглүг бир лама бар чүве эргин.
Бир-ле хенертен демги Караты-Хан аараан, мындыг бооп-тур. Ам чүү боор ийи хаазы каккаш, демги хем унунда ламаны чалап эккеп тур.
Демги лама келгеш, шозун салып, судурун ажып көргеш, хаанның уруу-биле суг-ус* дагыыр деп, мындыг чугаалап тур.
Хаанның ара-албатызы «Хаан эттинер болза, уруг хамаан бе» дижип турган ам.
Канчаар, уруг-биле ус дагыыр апарган.
Хааржак чазааш, хааржакты алдыннааш, уругну алдын хааржакка суккаш, уругнуң даараныр чүстүк, удазын, хендир, хачызын хааржак иштинге суккаш, хааржакты шоптулааш, Кара-Хемче салып бадырыптар эвеспе.
Ол аразында демги ламаны хаалар аалынга чедирип каап тур.
Балыкчы Багай-оол бир хүн балык четкилеп турарга, Кара-Хемниң суун куду улуг алдын хааржак бадып олуруп-тур.
Эр-даа чүү боор, илбектеп тургаш, хааржакты уштуп алгаш, ажыдыптарга, ай-хүн херелдиг, кончуг чараш уруг болган тур.
Алдын-Хува уруг хааржаандан тура халып келгеш, өөрүшкүлүг чугаалап олуруп-тур.
– Мээң адам Караты-Хаан аарааш, ламаларга шо-судур аштырып, чүве кылдырарга, мээң-биле ус дагыыр дээрге, мени хааржактааш, бо хемни куду салып бадырган, мээң сээ таварышкаш, дириг үнер аскым кежии-дир.
Балыкчы Багай-оол улуг калдар ыдын алдын хааржакка суккаш, аскын шоптулааш, хемни куду бадырыпкаш, уругну чадырынга эккелгеш, ашкарып-чемгерип, ийилээ өг-бүлениң ажылын ажылдаары-биле дугуржуп чугаалашкаш, Багай-оол амыдырап өөренген балыын балыктап, ажылдап туруп-тур.
Демги лама аалынга чедип келгеш, үш шавызын «Кел» деп алгаш, «Кара-Хемни куду улуг алдын хааржак бады келир эвеспе. Ол хааржакты илбектеп туткаш, эккелгеш, бурган баарында ширээ кырынга салып каар силер» деп, үш шавызын дужаап чоруткан тур.
Демги ламалар хем унунга баргаш, хемниң ол-бо чарыынга таңныылдап турарга, алдын хааржак бо-ла бадып олуруп-тур.
Ламалар-даа арай боорда илбектеп, сугдан үндүрүп алгаш, көдүржүп эккелгеш, башкызының бурганының баарында ширээзиниң кырынга салып каап тур.
Башкыдан шавыларынга:
– Бо дүне кандыг-даа ыыт-дааш үнзе, маңаа келбес силер – деп тур эвеспе.
Дүн-даа дүшкен. Ламалар мындыг бооп-тур.
Демги башкызы алдын хааржактың аксын чара кагып ажыдыптарга, улуг калдар ыт үне халып келгеш, буру үзелдип, ламаның боскун одура тырткаш, чип хонган тур.
Үш лама дыңнап чыдарга, башкызының өөнде кончуг ыыт-дааш үнген болган.
Үш лама башкызының өөнге келгеш, көөрге, башкызын улуг калдар ыт чип туруп тур эвеспе.
Үш лама-даа чүү боор, ном-самын, бок-сагын алгаш, кашпык хүүргезин чүктээш, үш чүкче базып чоруп берип тур.
Балыкчы Багай-оол ыдын сураглап бады келирге, ламаны чип алган, ыды өг иштинде туруп-тур.
Ламаларның өглерин дажыглап алгаш, улуг ак өгнү тиккеш, боду өг кылып алган. Бир өгнү артык өг кылдыр тип ап тур.
Алдын-Хува даараныр, кайгамчык шевер уруг бооп-тур.
Багай-оол балыктааш, эът оваа кылдыр кыра шаап алыр турган чүве тур эвеспе.
Бир хүн Багай-оол кадынынче кайгап, олуруп бээр апарып тур.
Алдын-Хува олургаш:
– Чоп балыктавас апарган сен? Чүнүң-биле амыдыраар бис, Багай-оол? __ дээрге, бирээзи олургаш:
– Сээң чаражыңны кайгааш, андыг кижи тур мен – деп харыылаан чүвең эргин.
Алдын-Хува олургаш:
– Андыг кижи болзуңза – дээш, бодунда чараш чуруун чурааш, тутсуп бээрге, Багай-оол ам балыктап чоруп тур.
Бир-ле Багай-оол сугга чунуп олургаш, кадайының чуруун, хат хадааш, алзыпкан.
Кара-Хемни куду суг-биле бады барып тур.
Багай-оол өөнге ыглап кылаштап кээп тур эвеспе.
Кадыны олургаш:
– Чоп ыглап чор сен? – дээрге,
– Сээң чурууң сугга алзыптым – дээрге, бирээзи олургаш:
– Ам өлбээн бодуң, өлүр дээн-дир сен, өшпээн одуң, ам өжер дээн-дир – деп харыылааш, дааранып олурган чүвең эргин.
Ол чурук Кара-Хемниң суун куду баткаш, хемниң аксында хөлге салдап турганын шивишкин кадай тып алгаш, ол хемниң аксында чурттап турар чүс сес кадынныг Бамбың-Хаанга аппарып берип тур. 
Бамбың-Хаан ол чурукту көргеш, ол уругнуң чаражын кайгааш, ийи хаазын кыйгыртып эккелгеш, ол чурукту тудускаш, эзер-чүгенниг аътты четтиргеш:
– Ол уругну тып эккелиңер! – деп дужаагаш, чоруткан чүвези эргин.
Ийи хаа Кара-Хемни өрү чоруп олурарга, хеминиң унунда ийи ак өгге чедип келгеш, улуг ак өгге кирип, чуруун уштуп берип олуруп-тур.
Алдын-Хува келген хааларга амданныг аъш-чемин салып, хүндүлеп турган чүвең эргин.
Алдын-Хува ам канчаар боор, чоруур ужурга таваржып тур. Балыкчы Багай-оолду өгден үндүр имнеп алгаш, уттундурбас чагыын чагып:
– Сен алды ай болгаш, чеде бээр сен. Ол баарыңда ачамның  самак* калчан кара шарызы бар эвеспе. Ол шарыны «Эзер, хеп-херексели-биле, эдик-хеп-биле кады бер» дээриңге бээр эвеспе. Ол эдик-хепти кеткеш, ол шарыны мунгаш, чеде бергеш, хаанның аалының бертинде албатызының аразынга шарың-биле самактып* хап турар сен. Оон ыңай мен билгей мен аан – деп, чагыын чагааш, Алдын-Хува хаалар-биле кады хап тур эвеспе.
Алдын-Хува чеде бээрге, Бамбың-Хаан чүс сес кадыны ара-албатызын эдерткен, уткаан, аъдын хаалары баглаашка баглаан, бодун өгже сөлеп  киирип турар бооп-тур.
Иштин-даштын ара-албатызы чону «Хаанның биче кадыны моорлап чедип келген» дижип, канчаар-даа аажок чугаалашкан туруп-тур эвеспе.
Алдын-Хува кадынга чиң шайын хайындырып, кудуп, чигир- боовазын салып, хүндүлеп турган-даа чүвең эргин.
Алдын-Хува кадын хаанның арнынче-даа көрбес, хаанга кара хөңнү чок, даш ышкаш, кончуг-даа кадыг-мерге* уруг олуруп-тур.
Аал-чуртунда чыдып калган балыкчы Багай-оол бир хүн балыктап тургаш, сактып, боданып турарга, кадынның чагып каан алды ай хуусаазы чедип келген болган чүвең эргин.
База Кара-Хемниң бир адырында чурттап турар балыкчы Багай-оолдуң каш өшкүлүг кырган ада-иези бар чүве-дир. Багай-оол ада-иезин көрүп алыр дээш, хап чеде бээрге, ада-иезиниң каш өшкүзү өскен, боттары кончуг эки чурттап олурган бооп-тур.
Багай-оол ада-иезинге аманныг амыр-мендизин айтырып, бодунуң көжүрүп алыры-биле чугаазын чугаалаарга, кырган ада-иези чөпшээреп олуруп-тур эвеспе.
Ам даарта ада-иезин көжүрүп эккелгеш, биче өөнге олуртуп кааш, Караты-Хаан катының аалынга хап чеде бергеш, мөңгүн аастыг көгээржикте арагазын сөңнеп, кулуруг кадаан* куду тудуп, катынга бараалгап, ак кадаан өрү тудуп, бараалгап келген.
Чоруунуң дугайында чугаалап олурган чүве эргин.
Хаан каты самак калчан кара шарызын Асгакалдай сайын кадарчыга эдик-хеп, бүрүн херексели-биле хаан каты эккелдирип бээрге, Багай-оол-даа чүү боор, мыйыстыг самак калчан кара шарызын эзертээш, уугу чүү-биле кылган тонун кеткеш, дээлдиген чүү-биле кылган бөргүн кеткеш, иви  кежи-биле кылган идиин кеткеш, часкы кежи-биле кылган чанчык хавын азынгаш, докпак даңзазын азынгаш, мөңгүн-биле каастап кылган кудургазын баглааш, кымчылангаш, Багай-оол аалынга шарызын самактып хап келгеш, ада-иезинге чагыын чагааш, «Кара-Хемниң аксында чурттап турар Бамбың-Хаан-биле адаан-мөөрейим бар чүве» дээш, хап берип тур.
Чүс сес кадынныг Бамбың-Хаанның аалының соңгу талазында албатызының кыдыынга чедип келгеш, аалдар кезип, самактып хап тур.
Хаанның ара-албаты чондан «Кайгамчык эдик-хептиг бурган чаларап келген» дижип, анда-мында аалдар балыкчы Багай-оолду чалап туруп-тур.
Ол аразында хаанга дыңналы берген чүве эргин. Хаан хааларын эккелгеш, бурган чаларап келген чүве тур.
– Ол бурганны маңаа чалап эккелиңер! – дээш, чорудуптарга, ол аразында, удаваанда Багай-оол чедип келген.
Хаан тура халааш, улуг ак кадак тудуп, амыр-мендизин айтырып, аманың чугаазын чугаалажып эгелээн чүвең эргин.
Хаандан:
– Чылгы сүрүүм баштыңы, аът маңнап четпес чыраа кара аътты мөңгүн эзер-чүгени-биле, мээң торгу маңнык эдик-хевимни силерге тудайн, башкы. Хөлгеңерни меңээ ол-ла эдик-хеви-биле бүрүн берип көрүңер! – деп тур.
– Хаан силер алыр ужурлуг болганда, мен бээр аппаар мен – дээш, Багай-оол самак кара шарызы биле эдик-хевин бүрүнү-биле бериптерге, хаан эдик-хевин кеткеш, самак кара шарызын мунгаш:
– «Аалдың мурнунда ара-албатызын үш хонукта кезиир мен – дээш, хап берип тур эвеспе.
Алдын-Хува чиң шайын хайындырып, чигир-боовазын быжырып, бүдүн ирттиң ужазын бүдүн-бүдүнү-биле быжырып алгаш, Багай-оолга салып, хүндүлеп, каткы-хөглүг чугаазын чугаалап олуруп-тур.
Бай Караты-Хаан чүү боор, ара-албатызынга үш хонукта саяктадып кээрге, эдик-хевин кижи аайын тыппас, элбер-салбар хептиг, саяк кара шарылыг чүве тутсуп туруп берген бооп-тур.
Хаанның ара-албатызы «Бир кончуг бук тывылган» дижип, мындыг бооп барган тур.
Ол аразында Алдын-Хува:
– Хаанның девискээринде кижи көрбээн, кижи андыг бук-шулбу тывылган тур – дээш, базып каары-биле дужаалын ара-албатызынга тараткаш, хаанның өргээзиниң херим аксынга ол шулбу кээр чүве болза, боолап каары-биле чеди шеригни тургускан тур.
Бирээ шериглер таңныылдап турарга, кежээ имирде кайгамчыктыг элбер-салбар эдик-хептиг, калчан кара шары мунган, самактаткан чүве хап кээп-тир.
Шериглер чүү боор, ол хаалга аксынга салбаңнады адып каан чүве тур эвеспе. Бамбың-Хаан бастынган тур.
Бамбың-Хаанның чүс сес кадынын оран-чуртунче ара-албатызы, азыраан малы-биле чедирер. Хаанның бо күрүнени чагырар хааны домумалыр деп дужаал үндүрүп тур.
Чүс сес хаандан ара-албаты Бамбың-Хаанның кадыг-дошкун, мерге байдалга таварыштырып чораанын чугаалажып, чеди хонукта шайлалга кылгаш, тарап чорудар дижип, челелиг куннун челези-биле тудуп, челелиг бызаазын челези-биле тудуп,  далай дег арагазын чыып, таңды дег боова-боорзаан, эът-чемин белеткеп турган чүве эвеспе эргин.
Айның чаазы, хүннүң эртезинде чыглып келген. Улуг шайлалганы кылып, улуг-улуг лама хуурак, улуг-улуг бүрээ-бүшкүүрүн тыртып, биче-биче лама хуурак биче-биче бүрээ-бүшкүүрүн тыртып, чеди хонукта шайлалганы кылгаш, балыкчы Багай-оолду ол күрүнени чагырары-биле хаан ширээзинге олуртуп турган иргин.
Балыкчы Багай-оол Караты-Хаан атты алгаш, чүс сес кадынны боттарынга хамаарышкан ара-албатызы-биле оран-чуртунга көжүрүп чедиргеш, Бамның-Хаанның кодан-чуртунга куйт дээр кускун, сайт дээр сааскан чок кылдыр олчалап, чаалап алгаш, тос каът шил бажыңын чүс чээрби ак аданга чүдүргеш, база чүс чээрби ак аданга теве өг-үргезин чүдүргеш, оран-чуртунче көжүп чоруп берип тур.
Чер-чуртунга чедип кээрге, багай кырган ада-иези биеэки-биеэкизинден артык эки чурттап туруп-тур.
Ам тос каът шил бажыңын туттур өг-үргезин тиккеш, хаан саадап олурупкан. Мал, ара-албаты Кашпал-Кара хемниң унун сыңышпас бооп-тур.
Кара-Хемниң бажында чурттап турар Багай-оолдуң биеэки Караты-Хаан катының Асгакалдай сайын хавырчызы улуг кара сынның кырынга олургаш, тос кырлыг хола дураны-биле дураннап олурарга, Кара-Хеминиң унунда кайгамчыктыг улуг хола хоорам мал-маган сыңмастаан бооп-тур эвеспе.
Асгакалдай сайын хавырчы аъттангаш, хап чеде бергеш, улуг ак өгже кирип кээрге, Алдын-Хува дуңмазы бо олуруп-тур. Дуңмазы-биле аманныг амыр-мендизин айтыржып, экини чугаалажып, каттыржып, бакты чугаалажып, ыглажып олурган чүвең эргин.
Алдын-Хува акызынга амданныг аъш-чемин салып, шайладып, хүндүлеп-даа туруп-тур.
Асгакалдай сайын хавырчы оон каккаш, хаан, кадынга келгеш:
– Алдын-Хува дуңмамга ужуражып чордум. Чүс сес кадынныг Бамның-Хаандан адаан-мөөрейин тиилеп алгаш, хаанның бодун чок кылдыр баскаш, олчалап-чаалап алган, кода-бажың, мал-маган, ара-албаты Кара-Хемниң унунга сыңышпастаан чүве тур – деп кайгап, хөөреп чугаалап олурган чүвең эргин.
Хаан, кадын ону дыңнааш, арага-дарызын чыып, бүдүн иртти бүдүнү-биле быжырып алгаш, ийи хаазын эдерткеш, уруу, күдээзиниң аалынче аалдап  чорупкан тур эвеспе.
Чеде бээрге, тос каът шил бажыңда уруу, күдээзи олурган чүве-дир.
Уруу, күдээзинге кулурлуг кадаан куду тудуп, ак кадаан өрү тудуп, мендилежип-даа турган чүве-дир. Мөңгүн аастыг көгээржикте арагазын сөңнедип, эрткен-барган эки-бакты аңаа чугаалажып олурганнар чүвең эргин ам.
Хаан каты олургаш, чугаалап тур.
– Мээң хаан төрезин тудар оол чок кижи болгай мен, оглум. Мен-даа назыдап кырыдым. Мээң ара-албаты, күрүнемни база катап чагырар болур чүве тур –  деп, хаан каты мындыг чугаалаарга, ол хаанның азыраан малы, албатызын, коданын карарты база-ла көжүрүп алган чүвези эргин.
Ам-даа эр чүү боор, бажын ашкан малдыг, эктин ашкан эттиг, кайгамчыктыг бай хаан бооп, чигин чире, омун одура чурттап чоруй барып тур эвеспе.
Ол баарды, мен келдим. 

«Байлан»

(Тыва улустун тоолу)

        Хемниң суу дажааш, сыыгай бергенде, оялчыкка хөөлбек арткан. Аңаа астыгып калган байлаң чурттап турган чүве-дир. Байлаң бир-ле билип турарга, хөөлбектиң суу хүн бүрү сыыгап турар апарган. Моон дүрген үнгеш, хемче кирбес болза хоржок. Канчап үнерил ынчаш? Чер кыры-биле чоруур дээрге, даваннары чок-тур. Ужудуптар дээрге чалгыны чок-тур.

Канчалза эки чоор деп, байлаң адар даңны атсы, ары хүннү бадыр боданган. Бодап олурарга, хөөлбектен суг ижип, хөй-ле мал-маган, аң-куш кээп турар. Оларны хемче чедирип каап көрүңер деп дилээринден өске арга чок болган.

Бир көөрге, чатпагар мыйыстыг, даг дег, буга кылаштап келген. Байлаң сугдан бажын уштуп эккелгеш:

— Мени хемче киир салывыдам, акым - деп-тир. Оозу байлаңның чугаазын билбейн, улу ала карактары-биле кайгап туруп-туруп, хөөлбектиң суун иштин шартайты пактап-пактап алгаш, хая-даа көрбейн базып чорупкан.

Байлаң муңгарап эгелээн. Удатпаанда, бажын бурунгаар кедейтипкен, ооргазында кертик тейлер дег, ийи мөгенниг теве кылаштап келген. Байлаң дораан-на халып четкен.

— Мени хемче киир салывыдам, акым - деп-тир. Оозу база-ла чүнү-даа билип чадааш, сугну бажын көдүрбейн пактап-ла, пактап-ла турган. Та кажанга дээр пактап келген чүве - ындында-ла бичии сугну мырыңай кадыр пактаптар часкан. Пактап-пактап, адак соонда соксааш, бажын көдүргеш, бурунгаар кезек када кайгап тургаш, узадыр улуг тынгаш, кегдийти базып чорупкан.

Байлаң-даа муңгарааш, карааның чажы бүлдеңейнип, ыглаар чеде берген. Ынчап олурда, карактары сыгыр, кулактары халбыгыр, думчуу аңдарык амытан кел чыткан. Байлаң адыг-дыр, мени чиир дээн-дир деп бодапкаш, корга бергеш, даш адаанче кире халаан. Оон баккылап көөрге, адыг эвес, хаван бооп-тур. Байлаң дораан-на тура халып келген.

Хаван сугну, ыт ышкаш, чылчырады ижип чоруй, хөөлбекке мөйт кылдыр чыда дүшкен, биче-ле болза байлаңны чуура базып каг часкан. Оон аңдааштанып-аңдааштанып, шуут-ла калбарып чыдыпкан. Байлаң ооң-биле уннаштыр халааш, аңдарык думчуунуң баарынга кожайып туруп алган:

— Мени хемче киир салывыдам, акым - деп-тир. Оозу дыңнавас-даа, карактарын шимдинипкен киргиткейнип чыдып-чыдып, бир шаг болганда, туруп чоруй барып-тыр.

Хөөкүй байлаң улам муңгарап, карактарының чажы төктүп эгэлээн. Канчап ыглавас боор, хөөлбек мырыңай кадар четкен, аңаа чурттаар арга чок болган, ында чиптер хире чем-даа чок. Арткан хензиг сугну ам та чүзү келгеш доңгайты пактаптар чүве.

Ыглап олурган байлаң бир дыңнаарга чанында бир-ле чүве кылаштаан-даа ышкаш. Карактарын ажыптарга, довук ышкаш көк хөкпеш олурган. Көк хөкпеш бичии-даа болза школада өөренип турар болгаш, балык-байлаң дылын база өөренип апкан чүве-дир.

— Чоп ыглап олур сен, байлаң? - деп хөкпеш айтырып-тыр.
— Канчап ыглавас боор. Мээң ам чурттаар черим-даа, чиир чемим-даа чок апаарды. Хөөлбээмниң суун буга келгеш, ол ижип каапты. Теве келгеш биче-ле болза кургады пактаптар часты. Ооң соонда хаван келгеш, харын-даа мээң бодумну базып каг часты. Мени хемче киир салыптыңар, акыларым, деп ээрежип чадап кагдым - дээш байлаң улам дыңзыг ыглааш олурупкан.

Хөкпешке байлаң кээргенчиг апарган.
— Че, байлаң, ыглава. Сени мен хемиңге чедирип каайн - деп-тир.
— Канчап? - дээш, байлаң карактарын чоттуна берген.
— Меңээ чүктенивит. Хемниң кыры-биле ужугуп эртер эвес мен бе, а сен ынаар аңдарлы бээр сен.

Байлаң-даа амырай берген, хөкпештиң ооргазынга узун дургаар чыдыпкаш, так туттунуп алган. Хөкпеш аары кончуг көдүрлүп үнүп каан. Таптыг-ла хемниң кырынга чорда, байлаң хайым хемче аңдарлып бады барган, а хөкпеш өөң чүгле кылаш дээнин көрүп калган.

Довук ышкаш хөкпеш бичии докпак-байлаңга ынчаар дузалаан-дыр.

Бичии уруглар хөкпеш ышкаш дузааргак болгаш хөй дылдар билир болза, эки-ле-дир ийин але.

«Теве»

(Тыва улустун тоолу)

Шаанда Теве арга дег мыйыстыг, куспак дег кудуруктуг – амылыг амытаннарның эң каазы чораан. Бир-ле хүн хемден суг ижип турарга, Сыын маңнап чедип келгеш:
- Найыр-дойга баргаш келийн, мыйызың ачыладып көр, акый – деп дилег кылып-тыр.

Ынчап чоруй Тевеге Аът эгиштээн-тыныштаан маңнап келгеш:
- Найыр-дойга баргаш келийн, кудурууң ачыладып көр, акый – деп-тир.

Теве сыынга бүзүрээш, мыйызын бергеш, аътка бүзүрээш, кудуруун бергеш, хем кыдыынга эккеп бээр кылдыр болчап ап-тыр.

Сыын биле аътты манап, Теве үр-ле суг ижип, орукче кайгап кылаштап турган. Аът-даа, Сыын-даа ол хевээр келбейн барып-тырлар. Оон бээр-ле Теве манагзаан дег, чүве кайгаар, үр үеде суг ишпес, шыдамык, дүрзү-хевири чараш эвес амытан апарган.

Тевениң мыйызын мегелеп алгаш, Сыын тайгаже халып үне берген, хову черге кирбес апарган. Бодунуң мыйызы эвес болганда чылдың-на дүжүп каап чоруур.

Тевениң кудуруун мегелеп алган Аът Теведен хоюп дезер апарган чүвең иргин.

«Дилги чүге кыскыл апарганыл»

(Тыва улустун тоолу)

Дилги эң-не баштай кара турган чүвең иргин. Бир-ле күскелеп чорааш, ам эртен бак Мезил-биле чаржыр деп бодап ап-тыр.

Даартазында даң бажында Дилги хем кыдыынга маңнап келген:
– Бак Мезил, бар сен бе? – деп айтырарга, Мезил: – Бар-ла мен – деп-тир.

Дилги тура:
– Даарта эртен бо хемни өрү чаржыр бис – дээн.

Мезил чөпшээрежип каан. Дилги чоруй барган. Мезил ол хүн хемниң мезилдерин эргий маңнап тургаш:
– Даарта эртен хем эриинге үнүп туруп алыңар. Дилги маңнап келгеш, бак Мезил бар сен бе дээрге, аа деп турар силер – деп чагып каан чүвең иргин.

Эртенинде Дилги маңнап келгеш:
– Бак Мезил бар сен бе? – дээрге:
- Ийе, бар мен — деп-тир.

– Че бис бе – дишкеш, Дилги-даа салыпта-ла берген. Мезил-даа хеминче мойт кылдыр халый берген иргин. Дилги шаанга киир маңнап-маңнап:
– Бак Мезил бар сен бе? – дээрге, ырак мурнунда-ла “аа!” дээр болган. Дилги чедер черинге маңнап кээрге, Мезил сугдан үнүп келген:
– Бак Мезилек мени безин эртип шыдавас, кара дилги адың чок-тур – деп, кыжырып турган-дыр эвеспе.

Дилги ыяткаш, шупту боду кыскыл апарган чүвең иргин.

«Хараган бажында дук»

(Тыва улустун тоолу)

Шагда бир-ле ашак, кадай улус чурттап чораан чүвең иргин. Азыраан малы-даа чок, ажы-төлү-даа чок улус чүве-дир. Ашак бир-ле ыяш чүктеп чорааш келгеш, кадайынга чугаалап-тыр:
– Аът чок деп чүве дыка-ла берге-дир, үргүлчү-ле ыяш чүктээр. Аъттыг болза амыр болгай, чүдүрүп алыр. Хараган бажында дүктен чыггаш, боос беден садып алыр-дыр, кадай.
Кадайы ону дыңнааш, өөрүп:
– Ынчаар-дыр харын, ашак. Чадаг кижи чер четпес кончуг чүве-дир. Ол бени мунуп алгаш, төрелдеримге аалдааш кээр мен. Эртен дораан дүк чыып чоруптаал – деп чугаалаан.
– Ол бе төрүптерге, ооң кулунун мунар херек. Боос бени мунарга, кулун салыптар-ла ыйнаан. Ындыг болза бодуң чыг, мен дүк чыгбас мен – деп, ашак хорадаан.
– Ол бени аалдап мунмас болзумза, мен база-ла дүк чыгбас мен – деп, кадай могаттынган.
Ашак-кадай боттарының аайынга киришпейн, үргүлчү-ле аас былаажыр мындыг апарган. Бир катап оларның өөнүң чаны-биле кожазы ашак чыраалап чоруур кулун эдерткен бе мунган бо эртип чыткан. Ооң мурнунда ол ашактың ындыг бези чок чүве-дир.
– Кулуннуг бени кайын алдың, эжим? – деп, демги дүк чыыр деп турган ашак айтырган.
– Хараган бажында дүк чыып алгаш, садып алдывыс. Садып алырывыста боос бе чүве, төрүп алганы ол-дур – деп, ашак чырааладып эрте берген. Ашак-кадай ам-на «бис чоонган бис?» – дээш, ховуда хараганнарга чедип кээрге, чаңгыс борбак дүк чок, шуптузун кижи чыып алгаш чоруй барган мындыг бооп тур.

«Койгунак»

(Тыва улустун тоолу)

Шыяан ам. Ажы-толу, азыраан малы чок Моге-Сарыг ашак хоор чонун кезип, колданып-диленип, хонук эрттирип чораан иргин. Ашак бир-ле хун ийи оруктун баштажыындан улуг тулуп хап тып, оорээнинден дурген барып боошкунун чеже кааптарга, аш кок Бору уне халааш:

        - Ага! Сен кулугурну манаа узе-чаза соп, дамды хан-даа арттырбайн чигеш, бир хогланыр хунум келди! – дээн-дир эвеспе.

        Ашак корткаш, чуу-даа дээр аайын тыппайн: «Адыр! Далашпайн корунер. Кежээден бээр чип корунер!» - деп алгырган. Бору тургаш: «Ындыг-дыр че, харын» - деп, хунче коруп, хулумзурээн.

        Ашак:

        - Мен амы-тынын ап, уштуп каарымга, мени чиир мен дээр-дир сен, ол шын бе? Бистин чаргывысты чарып корзун.

        Ашак-биле Бору чоруп олурарга, орукта бир улуг Шары оъттап турган. Анаа келгеш, ашак: «Бо Бору орукка тулуп иштинге дуй баглаттырган чыдырда, амы-тынын ап, уштуп каарымга, мени чиир мен дээр-дир, ол шын бе? Бистин чаргывысты чарып берип кор, торээн!» - дээн. Шары олура: «Силернин чаргынарны мен чарып шыдавас мен. Бо арыгда ак Кодан бар, анаа барып чаргылдажынар» - деп-тир.

         Ашак биле Бору база-ла эдержип алгаш, чоруп каан. Коданнын тывылбазы-даа кончуг. Борунун аштааны-даа кедерээн. Ашакты ам-на чиир деп белектенип турда, ак Кодан-даа арыг кыдыында бар чыткан. Ашак Коданны кыйгырып алгыргаш: «Орукка кел чыдарымга, аксын бооп каан улуг тулуп чыткан. Аксын чежиптеримге, бо Бору унуп келгеш, мени чиир дей берди» - деп, ашак чаргылдажып туруп-тур.

        Кодан ону дыннааш, ашак-биле Боруну тулуп хаптын чыткан черинче эдерткеш, чорупкан. Тулупка келгеш, Кодан: «Тулуп каяа чытты?» - деп айтырган. Ашак айтып берген.

        Боруге:

        - Канчап алгаш чыттын, тулупче дедир кирип коргус – дээрге, Бору тулупче кире берген.

        - Оон канчап каан-дыр? –деп, Кодан ашактан айтырган.

        - Аксын бооп каан чорду.

         - Канчаар бооп каан-дыр, ол хевээр баглап корем – дээн.

        Ашак тулуптун аксын бооп каан. Кодан тургаш: «Чаа, чаргынар, ол-дур, чарып кагдым. Бору тулувунга чытсын, силер оруунар-биле чоруунар будуруп чоруптунар, менди-чаагай –дээш, Кодан арыгже халып кире берген. Ашак базып чоруй барган. Бору тулуп иштинге чыда, дора олген чувен иргин.

«Хой болгаш койгун»

(Тыва улустун тоолу)

Биеэде, шаг-шаанда ийи ийис оолдуг бора хой чораан чувен иргин.

    Кужур Бора хой-даа, бир-ле хун оолдарын эдертип алгаш, Богда бурганга тейлеп алыр дээш чоруп каап-тыр.

    Орукка чоруп олурда, Хойга Бору ужуражып кээп-тир:

      - Сени мен чиир кижи мен, ийис оолдарын-биле катай – деп-тир.

      - Чиирин чип-даа болур сен. Баштай Богда бурганга тейлеп алыйн.

     - Ындыг болза, ийис оолдарынны менээ арттырып кал – деп, Бору харыылаан.

    - Мен моон ыраар эвес мен, орукка манап чыт, мен дедир чоруп олурумда, чиир сен – деп чугаалааш, Бора хой-даа мунгарап-хилеп чоруп каап-тыр оо.

    Ол-ла чорааш, Богда бурганга тейлеп алгаш, канчап чооп-ла Боруден чарлып алыр, канчап-ла оон ийи ийис оолдарын чарып алырын боданып чоруп турда, Койгун ужуражып кээп-тир:

    - Чуге мунгарап чор сен, чуу болду? – деп, Койгун Бора хойдан айтырып-тыр.

   - Канчап мунгаравас боор? Ийис оолдарымны Бору чиир диген, канчап-чооп оларны адырып алырын боданып чор мен- дээн.

   - Ындыг болза, бижиктиг саазындан тып эккел! Бис ону арга-меге-биле ап алыр бис. – деп, Койгун чугаалаан.

     Бора хой кужур ол-ла мунгарап, ыглап кылаштап чорааш, шагда кошкен аал орну черге келгеш, бижиктиг саазын тып ап-тыр.

     Ол-ла саазынын тудуп алгаш, Бора хой кужур демги Койгунга амыраанындан ужа-тура халып кээп-тир.

     Койгун:

   - Мен сенээ саазынны мыйызынга ызыртып берейн. Сен Боруге «Богда бурганым бижип берди, бир эвес шак бо бижикти номчуп шыдаар болзунза, мени болгаш оолдарымны чип болур сен» деп алгырар сен – деп-тир.

     Кужур Бору ол бижикти номчуп чадаан чувен иргин. Бир коорге, чанындан Койгун маннап эртип чыткан-дыр оо.

    - Мында чуну бижээн чуве -дир? Менээ номчуп берип корем – деп, Бору Койгунга чаннып-ла туруп берип-тир.

    Койгун саазынны туткаш:

  - И-и-и, дадайым! «Бору кежин чагы кыл, Дилги кежин борт кыл» дээн чуве-дир – дээш, халып чоруй барып-тыр.

Оон ынчап-ла Бора хой ийи ийис оолдары-биле Боруден чарлып ап-тыр.

Бора хой ийис оолдарын эдертип алгаш, оюн оя, чигин чире чурттап чоруй барып-тыр оо.

«Дорт алышкы»

(Тыва улустун тоолу)

Шыяан ам.

     Бурунгунун бурун шагда, буга-деге мыйызы буступ дужуп турар шагда, торээ-ле дорт алышкы чурттап чораан чувен иргин. Эн улуун Шаашкак, оон бичезин Ары, оон бичезин Узут-Ховаган, хеймерин Сыгырга деп адаар чуве-дир. Дорт алышкы  бир хуна ал кожуруп алыр деп шиитпирлеп алган чувен иргин. Алышкылар чугаалажып-чугаалажып кээрге, ыяап-ла эт-сеп соортур бир шары, шарыны ай дээр бир кижи, аъш-чем хайындырар от херек бооп-тур.

    Шаашкак, сен бир шарыдан ачылап кел. Арыжык, сен бир кижиден чалап кел. А сен, Узут, бир аалдан оттан дилеп кел – дишкеш, далаш -биле тарап чоруп каап-тырлар.

   Хеймер дунмазы аалын кадарып манап олуруп калган. Шары ачылап эккел дээн Шаашкаа шарызын шап эгелээрге, оозу оран-делегейни одуртур маннап чоруп каап-тыр. Арызы бир кижини чалаарынын орнунга, шап-шап ойладып алгаш, чоруп берип-тир. Узут-Ховаган чырык от корзе-даа, ону дескинип, чалбанайнып, орттени бер чазып чоруп-тур.Артып калган Сыгыргазы уш акызын манап, дун-дуну-биле сыгырып, медээлеп туруп берип-тир.

     Аалын-даа кожуруп чадаан, шак ындыг салым чаяанга таварышкаш, дорт алышкы ол-ла хевээр Арызы кижи шап, Узут-Ховаганы чырык долганып, Шаашкак инек шап, Сыгыргазы оларны кый деп, ол-ла уу-биле чурттап чоруп берип-тирлер оо!

«АЛДЫН КУШКАШ»

(Тыва улустун тоолу)

    Ашак, кадай чурттап чораан иргин. Ашак ыяштап чорааш, ортузу хозаан тошту балдызы -биле кагарга, оон хозундан алдын кушкаш уне халып келгеш:

     - Мээн ыяжымны чара какпайн кор, ашак? – деп-тир.

    Ашак кайгап-харап, балдызын черже оскунар часкан.

    Кушкаш чаннып дилеп, оон кузелин кууседир мен деп аазаан.Ашак чопшээрешкеш, ыяштап бер дээш, кандыг аайлыг алдын кушщкажыл, шын, мегезин коор-дур дээш, чанып келгеш, алдын кушкаш дугайында кадайга чугаалаан.

     Эртен туруп келирге, багай оонун дашты чер-чери биле ос-хорум ыяш болган. Ашак бо кандыг аайлыг чуве болду дээш, шайын иже шаап алгаш, балдызын туткаш, арыгже чоруп каан. Хос тожунге келгеш, оозун балды-биле кагарга, алдын кушкажы уне халып келгеш:

    - Чуу херегил, ашак? -дээн.

    Ашак ак ог дилээрге, алдын кушкажы чопшээрешкен. Эртенинде ашак-кадай оттуп келирге, каас ак огнун иштинде эндерик аьш-чем, эт-эдилел, идик-хеп отрузунда чытканнар.

    Ашак аьш-чемин ижип чип алгаш, балдызын туткаш, база-ла арыгже чоруп каан. Хос тожун балды -биле каккан. Алдын кушкаш уне халып келгеш:

     - Чуу херегил, ашак? – дээн.

      -Беш чузун мал херек – деп, ашак чугаалай-дыр.

  Алдын кушкаш биеэги-ле чаны-биле «чана бер» дээрге, ашак чоруй барган.

 Даартазында эртен оттуп келирге, беш чузун мал кодан сынмас аалаан -чилээн туруп-тур эвеспе. Ол хун ирей, кадай кайнаар-даа баар чай чок, малын ончалап хунзээн.

     Даартазында ашак кадайынга:

-Бодум хаан болуйн, чагырар -дужаар хой албаты кижилер херек, а сен кадын бол, - деп-тир эвеспе.

    Кадайы:

   -Ынчап -ла тенип, бажын эъттени бербе, ашак – деп турбуже , ашак-даа    балдызын туткаш, арыгдыва чоруп каап-тыр эвеспе.

    Ашак хос тожунге чеде бергеш, балдызы-биле дырт кылган. Алдын кушкаш-даа унмээн. Ашак ол-бо хап улдаан, шимээн чок. Чоп хоранныг чоор дээш, тоштун бодун, дазылдарын догерезин чарып корген, чуве-даа чок болган. Ашак аалынга мунгаргай кылаштап келгеш, кадайынга бугу болган чуулду тоогуп бээрге, кадайы оозун кончуп пат-ла болган-дыр эвеспе.

    Кежээ  дужуп келирге, ашак, кадай удуп чыдып алгаш, эртен туруп келирге, чуу -даа чок, «артык сагыш ара дужер» дээн ышкаш, биеэги-ле самдар оонде ийи боттары чыткан-даа чувен иргин.    

«Кускежик»

        Шыяан ам… Была ранняя весна. Из-за морей-океанов прилетели птицы, свили гнезда для будущих птенцов. Тайга пробуждалась. Ручьи, освобождаясь от ледяного панциря, разбегались серебряными змейками.

Однажды вся тайга огласилась громким рёвом. Это хозяин ее- бурый медведь Хайыракан – вылез из берлоги. Заспанный, злой, он всю зиму сосал лапу. Только Хайыракан двинулся с места, откуда ни возьмись, выскочил весёлый мышонок – Кускежик. Хайыракан нагнулся над мышонком, хотел его проглотить, но ему стало смешно – и он слегка, как ему показалось, лапой задел Кускежика. Мышонок охнул, перевернулся и остался лежать на спине.

 - За что ты меня так обидел, Хайыракан? Я к тебе пришел с добром. А ты… - и Кускежик залился горючими слезами.

 - Замолчи, - басом заревел Хайыракан, - а то в мой живот попадешь!

-Кто знает, может, я тебе еще и пригожусь, - пропищал Кускежик и заковылял к себе в норку.

Проходили дни за днями. Тайга распушилась, расцвела. Однажды захотел Хайыракан полакомиться малиной и упал в глубокую яму под сосной рядом с малинником. Как ни карабкался, не мог выбраться из ямы. Три дня и три ночи просидел так! Мучил его голод, а того больше – жажда. И решил, что пришла к нему смерть.

Вдруг услышал медведь тоненький голосок Кускежика, который спрашивал Хайыракана, как он попал в яму. Медведь ответил, что провалился, и попросил мышонка помочь ему.

Молнией взлетел Кускежик на вершину ближней сосны и закричал изо всех сил: «Эй вы, зверушки лесные, братья мои родные!» мышки-норушки, белки – рыжие стрелки, зайчишки-плутишки, бегите ко мне на помощь!»

И сбежались на поляну зайцы и мыши, бурундуки и белки: «Зайчем ты звал нас, Кускежик? Какая беда приключилась?» Встал Кускежик на пенёк и, глядя на своих братьев-грызунов, сказал им, что надо повалить сосну в яму.

Тотчас кинулись мыши, зайчики, бурундуки, белки к подножию сосны, стали лапками рыть землю, а подобравшись к корням, впились в них десятками тысяч острых зубов. И задрожало дерево, и с шумом повалилось в яму.

- Ваше Хайыраканство! Лезьте скорее наверх! – запищал Кускежик. Собрал Хайыракан все силы и выбрался из ямы. С благодарностью лизнул он своим языком Кускежика.

- Говорил же я, что еще пригожусь! – пищал Кускежик. – В пять тысяч раз я меньше вас, да вот телом мал, а душой удал!

Вот почему никогда медведь не наступает на маленького мышонка.