• Главная
  • Блог
  • Пользователи
  • Форум
  • Литературное творчество
  • Музыкальное творчество
  • Научно-техническое творчество
  • Художественно-прикладное творчество

«Бай-Тайга кожуунда черлер аттарынын утказынын аайы-биле болуктери»

Опубликовано Салчак Анна Шожаповна вкл 09.03.2015 - 18:01
Салчак Анна Шожаповна
Автор: 
Булереш Айыран

        Бай-Тайга кожуунда черлер аттарын утка аайы-биле болуктээни.

Скачать:

ВложениеРазмер
Файл «Бай-Тайга кожуунда черлер аттарынын утказынын аайы-биле болуктери»28.37 КБ

Предварительный просмотр:

Тыва Республиканыё Бай-Тайга кожуунунуё

Муниципалдыг районунуё Хемчик суурунуё

муниципалдыг бюджеттиг ниити ==редилге чери

Хемчик ортумак ниити билиг школазы

Темазы:

«Бай-Тайга кожуунда черлер аттарыныё утказыныё

аайы-биле б=луктери»

                                                                  Ажылды кылган: Хемчик ортумак

                                                      ниити билиг школазыныё 9-ку

                                                          клазыныё ==реникчизи Булереш

                                                        Айыранныё биче эртем бижии.

Башкызы: тывадыл, чогаал башкызы

                                                Салчак Анна Шожаповна.

Хемчик-2015

Сорулгазы:

  1. Бай-Тайга кожуунувуста черлер аттарын утка аайы-биле б=л\ктээр:
  1. +ё-ч\з\н\н барымдаалап адаан черлер аттары;
  2. Дириг амытаннар аттары-биле адаан черлер аттары;
  3. Турар туружун барымдаалап адаан черлер аттары;
  4. /н\ш-бойдузун барымдаалап адаан черлер аттары;
  5. Хевир-д\рз\з\н барымдаалап адаан черлер аттары;
  6. Сан-т\н талазы-биле ылгавырлыг демдектерин барымдаалап адаан черлер аттары;
  7. Эт-херекселдер аттары-биле адаан черлер;
  8. Т==г\ болгаш тоолчургу чугааларга \ндезилеп адаан черлер аттары.
  1. Т=рээн черинге ынак, оон бойдузунга хумагалыг болуру.

                Аттар – дээрге чурттун уран – чечен каасталгазы-дыр.Олар чоннуё т==г\з\н, сеткил-бодалын,аажы-чаёын база ажыл-агыйын онзагайынтода илередип чоруур.

Константин Паустовский.

Кижиниё амыдыралы янзы-б\р\ черлер-биле холбаалыг.  А ол черлер тускай аттарлыг болур.Дыл эртеминин аттар ==ренир адырын ономастика дээр.  Ономастика- дээрге дыл эртеминиё бир адыры.  Ономастиканын  географтыг аттар ==ренир кезээн топонимика дээр.  Грек дылда ‹‹topos››  ‹‹чер››, ‹‹опома›› ‹‹ат›› дээн уткалыг сос.

Топонимика барымдаалаары чоннуё чурттап эрткен амыдыралын т==г\з\н, дыл-домаан, культуразын, езу-чанчылдарын билип алырынга дузалаар.

           Топонимия материалдары-биле холбашкан статьялар аныяктарны черлер аттарын ч\гле шын бижип ==редиринге эвес, а харын оларны дыл эртеминге хандыкшылдыг, сонуургак болурунга ==редир.

Тываныё топонимиязы ч\с-ч\с чылдарныё дургузунда тыптып, х=гж\п келген. Тыва-географтыг аттар-биле кончуг байлак. Хоорайлар, суурлар,даглар, хемнер, х=лдер шагдан тура тускай аттыг. Оларны кым, кажан, чуге ынчаар адааны билдинмес, кайгамчык.

Аттар кандыг-ла бир уткалыг болур. Чок-ла болза =ё-ч\з\н\н, даштыкы хевир-д\рз\з\н, унуш-бойдузун барымдаалаан, чок-ла болза тоолчургу болгаш т==г\ чугааларга \ндезилээн, эт-херекселдер-биле холбашкан дээш оон-даа =ске.

Бай-Тайга кожууннун черлер аттарыныё утказынын аайы-биле дараазында б=л\ктерге чарып болур.

  1. +ё-ч\з\н\н барымдаалап адаан черлер аттары:

Кызыл-Даг.

Бо болза Бай-Тайга кожуунда суур ады. Т==г\ден бээр Кызыл-Дагныё артыы-мурнуу чурттап чораан чон ону бир янзы х\нд\леп к=р\п чорааннар. Ону х\лб\с =ё\нге д=мейлеп адаан, шынап-ла оон чоок-кавы аргаларынга элик, х\лб\с бо-ла чоруур. Чанында бичии дагжыгаш бар, ырактан =ё\н к==рге кызып турар.

Сарыг-Хая.

Кызыл-Даг сумузунун Тура талазында бедип \не берген хая. Ол хаядан бистиё Тывавысты алдаржыдып турар чонар-дашты ап турар. Шеверлер тоолзуг чараш д\рз\лерни Сарыг-Хая чонар-дажындан чазап турарлар, ынчангаш ол хаяны =ё\ сарыг боорга , Сарыг-Хая деп адаан.

Кызыл-Кыр азы Оргу-Ыяш.

Улуг-Ооруг тайгазыныё Монгулекче талазындан к=ст\п турар

бедик кырын к==рге, эртенги хаяада шуут-ла кызыл кылдыр к=ст\р. Ынчангаш бо черни Кызыл-Кыр деп адай берген. Чамдык улус Оргу-Ыяш-даа дижирлер. Шагда, =рт соонда, бир аай аныяк шеттер, п=штер, шарланнар бо черден унген.

Кара-Хол.

Туруглар, хаялар аразында Кара-Хая деп =дек бар. Ол =дектиё турар чери кончуг улуг-улуг, кара-кара туруглар, хаяалар аразында боорга, ону Кара-Х=л деп адаан.

  1. Дириг-амытаннар аттары-биле адаан черлер:

Хураган.

Бир к=шкен =гн\ё кадарчылары хойларын хай деп алгаш, бир кежигге келгеннер. Сугну кежер дээш, хойларын сугже киир айдап чадааннар. Оон хенертен бир-ле дугаарында хураган баштап кешкен. Ол-ла хевээр ол кежигни Хураган деп адаар апарган.

Чолалыг.

Тээлиден Кара-Х=лче бар чыдарга улуг арт бар. Шаанда бо арт кырынга чола деп куш чурттап турган. Ынчангаш ол куштуё ады-биле бо артты Чолалыг деп адаан.

Б=ру-Шады.

Бо шаттан д\не-даа, х\нд\с-даа эрткен-д\шкен кижилер кавыдан эртерге б=рулер эдерер дижип чугаалажыр. Оон соонда-ла д\неки \еде ол оруктап чоруур улустар ховартаан. Ынчангаш ол черни Б=ру-Шады деп адаан.

Адыглыг Каът.

Бир катап аёчылар аёнап чорааш, бо каътка адыг турлаа к=руп кааннар. Ол \еде к==рге, адыг боду чок болган. Ол олчаан ынаар кым-даа аёнап барбастаан. Оон бээр-ле ол черни Адыглыг Каът деп адаан.

  1. Турар туружун барымдаалап адаан черлер аттары:

Тээли Х=лу.

Тээли суурнун даныё баарында улуг эвес турум х=лчугеш бар. Ол х=лчугешке чай кээрге-ле бичии уруглар эштир, ол х=лчугешти чон Тээли дааныё чанында боорга Тээли Х=лу деп адап алган.

Сайлыг-Хем.

Шуйнун Сайлыг-Хемде х=лчок х=й сай даштар бар. Ол кезек девискээрде сайдан х=й чуве чок. Ынчангаш  ол хемчигешти бичии-бичии сай даштарлыг боорга Сайлыг-Хем деп адаан.

Берт-Бом.

Кара-Х=лде Дапсы-Аксы суурдан 4 хире километр =ру =скей бээрге, Берт-Бом деп чер бар. Бом-дээрге кызаа чер. Шынап-ла бир талазындан улуг даг, бир талазындан аалак, хем уну бооп турар. Оруу аргажок берге, хая-даштыг, кара малгаштыг, чаашкын соонда безин эртери бергедей бээр. Ынчангаш ол черни Берт-Бом деп адаар.

Чыдыг.

Бо болза х=лчок малгаштыг чер. Чаъс чаган соонда суг машина кежип шыдавайн баар. Машиналар манаа бо-ла кадалган боор. Ол малгаш дыка \р \енин иштинде катпайн чыдар, ам артында-ла хун изиирге бир чыттыг апаар. Ынчангаш ол черни Чыдыг деп адап каан.

  1. /н\ш-бойдузун барымдаалап адаан черлер аттары:

Ак-Чыраа.

Тээли суурнун \ст\\ талазында турар бичежек суурну Ак-Чыраа дээр. Оон артында кара суг агып чыдар. Ол кара сугнун  ийи талазын дургаар хой-ле ак-чыраалар =скен. Аёаа чурттап чораан улуг назылыг чон ону Ак-Чыраа деп адап каан.

Бай-Тал.

Бо черге шаанда болза тараа тарыыр суггат бугазыныё унун дургаар аныяк талдар х=йу-биле чаттылып \нген турган. Ынчангаш ол черни тал-биле байлак боорга Бай-Тал деп адаан.

Шивилиг.

Тывада болгаш Россияда ады-сураа алдаржаан аржааннарныё бирээзи. Бо аржаанга кайыын-даа улус кээр. Олар янзы-буру аарыглардан эмненип алгаш, эттинип чоруп турар улус кайы к=вей. Аржааннын девискээринде эё-не х=й \нген ыяштар-шивилер. Арга-арыгда кат-чимис, эм-оъттар, м==г\лер х=лчок к=вейи-биле \н\п турар. Ынчангаш бо черни шивилер эё-не х=й боорга, бо аржааны Шивилиг деп адаан.

Ш=йук-Дыттар.

Бо черде унген дыттар элээн х=й. Артында-ла оларны чыскаай тарып каан ышкаш, ш=йлуп чоруй барган. Ынчангаш ол черни Ш=йук-Дыттар деп адап каан.

5. Хевир-д\рз\з\н д=мейлеп адаан черлер аттары.

Кужурлуг-Тей

Тээли-биле Кызыл-Даг аразында орукта тейни ынча дээр. Ол тейнин даштары кызыл болгаш б\з\р-б\з\р дус ышкаш. Ол чоок кавыныё аалдарыныё мал - маганы часкы \еде суг ол тейден ыравас. Ол тейге девээлеп, ында даштарны чылгап , оон чоогунга оъттап хунзээрлер. Ол тейнин даштарын кужурга д=мейлеп, Кужурлуг-Тей деп адаан.

Бел аржааны.

Ол аржаанны , херээжен кижиниё д\рз\-хевиринге д=мейлеп адаан. Сарыг-Хаядан бээр эдектелип баткан шынаа база бар. Ол шынааны тыва тоннуё эдээнге д=мейлээн. /ст\\ талазында ийи тейжигеш херээжен кижиниё белинге домейлеп турар. Майгыннар хонар девискээрин эдээнге д=мейлээш, ону Бел аржааны деп адай берген.

Шогжан тайгазы .

Бо болза х=лчок улуг тайга. Ол тайга Алтай-биле Тыва кызыгаарынга чоокшулашкан. Бо тайганын мурнуу-даа кырынга \не бээрге с\в\р-с\в\р шогжагар хаялардан буткен. Дески черлер ховар. Ол тайганыё бажындан кыжын-даа, чайын-даа менги харлар эривес. Ынчангаш ол тайганы Шогжан деп адаан.

+г-Даш.

Алдыы-Шивилигнин бажында бедик сыннар кырында =г ышкаш улуг даштар бар. Ырактан к==рге , шынап-ла ак-ак =глер турар ышкаш к=ст\р. Ынчангаш ол сыннар чоогунда чайлагны =гге д=мейлеп, +Г-ДАШ деп адап каан.

6. Сан-Тун талазы-биле ылавырлыг демдектерин барымдаалап адаан черлер аттары.

Тээли суурдан ырак эвесте арыг чоогунда бичии тейжигеш  суурнун школачылары селг\\степ , агаарлап ол тейже баарлар. Ш=л ортузунда чангыс, бичии борбак тей боорга, ону Чангыс-Тей деп адап каан.

Чангыс-Терек.

Шуй суур-биле Тээли суурнуё  ортузунда Чангыс-Терек деп чер бар. Ол дагныё эё-не бажында, суг \н\ черде, чангыс-ла борбак терек будуктарын хере чадыпкан хемче к=р\нд\р харап алган турар. Ол девискээрни аёаа \ндезилеп Чангыс-Терек деп адаан.

Ийи-Тей азы Адыр-Мажалык.

Тээли суурнуё \ст\\ талазында ийи адыр тей бар. Ол тей дазыр ш=лч\геш ортузунда турар. Ийи адыр боорга чон ону Адыр-Мажалык , а чамдыктары Ийи-Тей деп адап алган.

7. Эт-херекселдер аттары-биле адаан черлер:

Дээрбе.

1940 чылдар \езинде хем куду Тээли суурдан уш-дорт километр хире черге суг дээрбези турган. Тээли х=л\нден баткан сугну чалдап, х=лдээш, ужунга дээрбе кылган. Ол дээрбе суг к\ж\-биле ажылдап турган. Х=лчок улуг даш дээрбени демир-биле \ттээш, быжыглап кылган турган. Ол дээрбе бир х\нде-ле дыка хой шоодай тарааларны дээрбелеп, далган кылдыр ундуруп турган. Амгы уеде ол чоок-кавы картошка тарыыр шолдер апарган, а ол дээрбениё бузундулары арткан.

Дунгурлуг-Тей.

Ол тейге шаанда бир хам кижиниё д\нг\р\ чыдып калган деп чугаалажыр. Б\ргег, хаттыг х\ннерде д\нг\р дагжап турар ышкаш. Ынчангаш ол черни Дунгурлуг-Тей деп адаан.

8.  Т==г\ болгаш тоолчургу чугааларга ундезилеп адаан чер аттары.

                                             Тура тайгазы.

Шаг-шаанда ол чоок девискээрге бир бай ашак чурттап чораан. Сеткил-х=ён\н\ё улуу-даа аажок, тоор чувези-даа чок. Бир оолдуг, ону чассыдарда, =г д\нд\\нден \ндур октап чассыдар турган. Мал-маганынга база каржы, хажагай. Ог чанынга мыяктаар кулугурлар дээш, \рг\лч\ ыяш-даш-биле соккулап турар. Оон бээр-ле ол тайганы туразы улуг ашактын аайы-биле Тура тайгазы деп адаан.

Азалыг-Тей.

Бо тей эскет чок черде арга иштинде турар. Шаанда бир аъттыг ашак ол тей чаны-биле эртип чыткаш, хенертен оон аъдынын будун бир чуве дужапкан ышкаш болган. Оон ынчап турда, ооргазынга бир чуве база ч\ктенипкен дээр. Ол олчаан ол черни Азалыг-Тей деп адаан.

Тээли.

«Дээл»- моол дылда тон дээн. Бай-Тайга кожууннуё т=в\ Тээли

суурну «Дээл» деп моол состен укталган деп тоолчургу чугаа бар. Шаанда моон садыглажыр пос-таавы, тоонар  болгаш оске-даа барааннар садып кээп турган. Олар келгеш: -«Дээл-дээл»- деп, алгыржып-ла турар. Оон эгелээш-ле бо черни Тээли дээр апарган.

Кара-Х=л.

         Кара-Х=л бооп б\дериниё мурнунда оон турган чери ортузунда ооргалыг, шынаалыг, арга-арыглыг, дыттарлыг чер турган. Ол черге кара-суглар агып чыткан анаа аалдар чайлаар турган.

         Бир-ле катап аалдар кожуп эгелээн. Анаа чааскаан Дулгуяк деп кадай чурттап турган. Ол инектерин к=ж\р\п кааш, оон ч\д\р\п аар дээш кээрге, демги шынаазы холчок улуг хол апарган чыткан, кадай ыглап-сыктап коруп турарга, хол кижи сузер арга чок, дуву карарып костур хол болган. Ынчангаш ол холду Кара-Х=л деп адаан.

Хемчик.

Шаг-шаанда Хемчик херээжен кижи чораан чуве-дир. Хемчик бир-ле катап ийи ийис оолдар божуп ап-тыр. Ийис оолдары аъш-чемге кирип, дорукка-ла турда, Амырга-Моос чоокшулап кээп-тир. Ол чер кырынга эр бооп т=р\тт\нген уруг-дарыгны артырбас, дораан-на чиптер дайызын дээрзин Хемчик дыннап кааш канчаар-даа аайын тыппайн барган. «Оолдарымнын  амы-тынын ап к=р»- дээш ийи оглун Бай-Тайганыё хойнунче октапкан. Бай-Тайга база-ла ийи оолду канчаар аайын тыппайн баргаш, ийи холдап туткаш, чиге-сонгу чукче бажын ажылдыр шывадап чоргузупкан. Оолдарныё улуун ийи кадыр дагнын аразында кашпал ханы онгарга барып д\шкеш, Кара-Х=л болу берип-тир. Бичези к=шке хорумнуг даглар аразындга барып ушкаш Даштыг-Х=л болу берген. Хемчик ийи оглун сактып сырынналып, мунгарап келгеш, оолдарымга чер-ле бир-ле черге таваржы-ла бээр боор мен деп дааш шимээнниг агып бадып чыдар.


Поделиться:

Философские стихи Кристины Россетти

Юрий Алексеевич Гагарин

Вода может клеить?

На горке

В.А. Сухомлинский. Для чего говорят «спасибо»?