Шинчилел ажылы Кажар ужуктер

Муниципалдыг бюджеттиг ниити ооредилге чери

Чадаананың № 4 ниити ортумак школазы

Шинчилел ажылы

«Кажар»  үжүктер»

Ажылды кылган өөреникчи:  Монгуш Менди

Клазы: 1 (бир)

Башкызы: Куулар О.К.

Чадаана, 2018 чыл

Темазы:  «Кажар»  үжүктер»

Сорулгалары:

1.   Кандыг   үжүктерни  «кажар»  деп адаарыл дээрзин шинчилээри.
2. «Үжүглел»  болгаш  «Бодуң номчу» деп номнарда  «кажар» үжүктер.

Даап бодаашкын:  «Кажар»  үжүктерни  эки билип, шиңгээдип алыр болзувусса,  дараазында класстарга тыва дылды ханыладыр өөрениривиске дыка  ажыктыг деп бодаар бис.

Шинчилел ажылының эртеми:

«Тыва дыл»

Объектизи:   «Үжүглел»  болгаш  «Бодуң номчу» деп номнар.

Ажыктыы: Сөсстерниң үн, үжүк сайгарып өөренирде ажыктыг.

Шинчилел ажылының планы

Киирилде

1. Кол кезээ.

1. Кандыг үжүктерни «кажар» үжүктер дээрил?
2. Орус «Азбукада»  болгаш «Үжүглелде» [й]   үннүг    үжүктер
3. «Кажар» үжүктер «Үжүглел»  болгаш  «Бодуң номчу» деп номнарында.

2. Түңнел.

     Киирилде.

Тыва дылда 36 үжүк бар. Ажык эвес ужуктер – 22,  ажык ужуктер – 12,  ажык уннер – 8,  ол уннернин 4 уннери   [й]  уннуг  ужуктернин уннери бооп  кирип турар.  

  я              ё        е            ю    

[й   а]     [й о]    [й э]       [й у ]

А арткан  3  уннер [и], [ы], [ү] база  [й]  биле кожа адаттынып турар, Чижээ: ийи,   даайы,   күүйү,     ынчалза-даа  ындыг уннер чогааттынмаан.  Мен бодаарымга,  ындыг уннерден база чогаадыр болза эки боор.

А чангыс  [ө] деп   ун [й]  биле кады адаттынмайн турар.  

1. Кол кезээ

1. [й]  үннүг  4 ажык үжүктер.  

«Үжүглел» кичээлинде  үжүктерни өөренип тургаш ,  анаа эвес,  чажыттарлыг   [й]  үннүг  4 ажык үжүктерни   өөренген бис.  Ол дээрге, е, ё, ю, я дээр үжүктер.  Ук үжүктерниң онзагайы -  үжүк бүрүзү 2 ажык үннерни илередип турар.

Е -  [йэ],    Ё - [йо],     Ю - [йу],      Я - [йа]  

Өске  үжүктер  (кадыг, чымчак  демдектерден аңгыда)

 чангыс-чангыс үннер илередип турар, а бо  үжүктер ийи үннер илередип турар.  

Чижээ,  уя  деп сөсте – 2  үжүк,  3 үн  бар.  

               ёзулуг деп сөсте  -  6  үжүк,  7 үн  бар.  

Бо сөстерде үннер көвей, чуге дэээрге,  я, ё деп үжүктер  

2 үннүг.

Бо үжүктерниң база бир онзагайы – тыва сөстерге сөс эгезинге болгаш  ажык эвес  үжүктер соонга турбас.  

2. Орус азбукада  [й]  үннүг  4 ажык үжүктер база дыка «кажар»  бооп турар.  

Сөс эгезинге , ажык үжүктер  соонга 2 үн илередир,  а ажык эвес үжүк  соонга  мурнунга турган   үжүктүң чымчаан илередир.

 Чижээ,  Яша  деп  сөсте -    3 үжүк,  4 үн  бар.

                Рая  деп  сөсте -    3 үжүк,  4 үн  бар.

Варя деп   сөсте -    4 үжүк,  4 үн  бар,  я деп үжүк  [р] үннүң чымчаан илередип турар.

Тыва   дылга орус дылдан  алган  сөстер таваржыр  болза,

Орус дыл ышкаш кылдыр  сайгарар.

Чижээ:  Катя - 4  үжүк,  4 үн  бар.

               Серёжа -   6 үжүк,  6 үн  бар.

3.  «Кажар» үжүктер «Үжүглел»  болгаш  «Бодуң номчу» деп номнарында.

Үжүктерни  өөренип каапкан соонда   «Үжүглел»  болгаш  «Бодуң номчу» деп номнарындан  «кажар» үжүктерни  көрдүвүс.  

Шупту  «Үжүглелде»   20 сөзүглелде  … сөс болган.

               «Бодуң номчу» деп номда    

Ннитизи-биле  «кажар» үжүктер  харылзаалыг чугаадарда эвээш  таваржып турар.

2. Түңнел.

Ынчангаш,  тыва- даа орус-даа дылдарда  е, ё, ю, я  дээр үжүктер -   2  үннүг «кажар» үжүктер.

     Тыва сөстерге сөс эгезинге болгаш  ажык эвес  үжүктер соонга турбас.  

Орус дылда  - сөс эгезинге , ажык үжүктер  соонга 2 үн илередир,  а ажык эвес үжүк  соонга  мурнунга турган   үжүктүң чымчаан илередир.

Ынчангаш,  элдеп, «кажар» үжүктү эки өөренип албас болза,  кичээнгей чок кижини  «кажарлап»,  будалдырып  болур.( Мен чамдыкта билир-даа болзумза, чазыптар чордум, ам-даа чедир өөренир мен)

Ажыглаан литература:

1. А.А.Алдын-оол, К.Б. Март-оол, Н.Ч. Чымба.  Үжүглел – Кызыл: Тываның ном үндурур чери, 2009
2. Бодун номчу –
3. А.А.Алдын-оол, К.Б. Март-оол. Бижик өөредилгезиниң кичээлдери - Кызыл: Тываның ном үндурур чери, 2006