"Боль моего народа"

МБОУ КГО «СШ №3 им. Х.У. Богатырева»

Карачаевск -2023г.

Онтертджылныджертырнакълабджашагъан,

Джыламукъблагырджынынтенгашагъан,

Сарнайсасен,тауджуртунгуийнакълай,

Джарлыхалкъым, ой, джаралыКъарачай!

        Кечкюнчюлюк….Зорлукъ,ачлыкъ,елюм.ШималКавказдаджашагъан, «бандит» атхачыгъарылыбкечюрюлгенмиллетлениичинде, къарачайлылабиринчиболгъанды.Нек? Не ючюн? Бусоруулагъабюгюнда толу джуууаб табылмайды.1943 джыл 9 октябрьКъазахстандаталайобластнытамадаларынабуйрукъкъагъытлаберилгенди, ШималКавказдан «спецпереселенецлени» кеслеринеджыяргъадеб. «Областныичиндеджашагъанбютеукъарачайлыланы,СССР-ни башхарайонлагъакечюрюрге, Къарачайавтономобластныуакесинджокъэтерге»,- деббуйрукъкъагъытдаалайджазылгъанды.

Не ючюн?Къарачайобластныджерлериннемцалаокупациягъаалгъанзаманларында, миллеткеблюксанда Совет властхакъаршчыбарыбнемцалагъаболушхандыладегенсылтаунусалыбсаулаймиллетникечюрюб, атын да джокъэтергедегендиле. 1942дж. июлну15де герман армия совет оборонанычачыбКавказгъа айланганды.21 августданемцалаЭльбруснутеппесиндебайракъларынбегитгендиле. Байракъалайда 1943дж. 17 февралгъа дери совет аскерчилеалайданалыбахынчытургъанды.НемцалаНальчикникючлебалгъандыла, олтегерекдеуллуурушбаргъанды. Къарачайобластныокупациягъаалгъанлары терт ай баргъанды, алайдабегирчабирзаманларыболмагъанды, олсебебден, къарачайлыланемцалагъаболушургъазаманболмагъанды.СССР-ни башхаджерлериокупациядаэки, ючджылнытургъандыла, аланы ичинде немца властхаболушлукъэтгенлеболгъандыла, алай а, болушлукъэтгендиледебШималКавказдаджашагъанмиллетлегеайтылгъанды. Аланы ичиндекъарачаймиллет даболгъанды.

Толу 77 джылмынданалгъа, 2 ноябрныэрденгисиндесауутларыблааскерчилеэркиши, тиширыу,къарт, сабийдебкъарамайынюйлеринденчыгъарыб,эллени, шахарланымайданларындаджыйгъандыла. 2 ноябрдан-5 ноябргъа 69 мингкъарачайлыныКъазахстанблаКъыргъизияныкъумтюзлеринекъуйгъандыла. Алайбла, немцалагъаболушхан, Совет властхакъаршчыбарыб, джауболубчыкъгъанджаннгытуугъансабийле, кеслеринкючденджюрютгенкъартла, къолларындансауутларынтюшюрмей Совет власть ючюн, Сталин ючюнджанларынаямайын, къазаууатдаурушэтибайланган джигит аскерчиуланлаблакъызла, «бандит» атхачыкъгъандыла.

Отузэки эшелон, харбиринде2000-2100 адам. Харвагонда 58 джан. Не сабий, не ауругъанныджатдырыгъамадарболмагъан мал ташыучувагонлагъа «джюкледиле».Джыйырмакюннюджолда. Елюмуллу. Ачдан, сууукъдансабийлеблакъартлакъырыладыла.Букъыйынлыкъджетмегенбирюйдегикъалмагъанды. Меникъартатамолджылланыэсинетюшюрседжыламукъларынсюрте, къолларыкъалтырайхапарайтыучанэди.

БайрамукъланыКъазийблаКатчиланыНанакъныкъызыЗаурдаЭскиДжегетейдеджашагъандыла.Аланыючджашларыблабиркъызларыболгъанды. Осман, меникъартатам, барындан да гитче эди.1943дж.ол алтыджыллыкъджашчыкъэди.Халкъблабирге 20 кюннюджолда не тюрлю да инджилиб, ачдасууукъда бола Къыргъызияныджерлеринеджетдиле.Биратылыбтургъанюйгебешюйдегибиргетюшдюле.Кебтурмайынонекиджылболгъанэгечиелюбкъалады, аныызыблаатасыауушады.Олкъыйынлыкъныкелтюралмайын, бир белек, замандананасы да еледи. ЕксюзкъалгъансабийлениФрунзедедетдомгъабередиле.Андасегизайнытургъандансора,атасыныкъарнашыизлебтабыбУмарблаАубекирникесинеалады.Османныджылыгитчеамалтынбермейиндетдомдакъоядыла.ТалайзаманданатасыныэгечиБайдымат,Османныкесинеалады.Алайа,Османкъарнашларынданайырылгъанынкелтюралмайды, ала блабиргетурургъаизлейди.КюнленибириндеБайдыматданджашыртын, анасыэтгенджюнкъоллукъчукъларындакийиб, къарнашларын излей чыгъыбкетеди.«Стациягъабарыбпоездгемингенимикерюб коменданттамадаларынаэлтди.Олшиндикгеолтуртубсорууалды, мен хапарымыайтдым.Экикезюнкъоллукъларымданалмайынталайкере : «Бираламатджюнкъоллукъларынг барды»,- деди.Анамданандан сора джукъкъалмагъанэдида,тартыбалыбкъоймасындеб, къатыкъысыбтурдум.Олтурубтургъанымчашиндикдеджукълабкъалдым.Бирэркишиуятыб, къарнашларымкъалайдаджашагъанларындаюретиб, энди тамада келгинчикъачдегениблатурубкъачдым.Олайтханджергебарыбатамыкъарнашында,къарнашларымыдатабдым.Бизбиргеджашадыкъ»-,дебхапарайтханэди.Онтертджылданючкъарнаш да Кавказгъакъайтыб, ЭскиДжегетейдеорналыб,юйлениб, къартлыкъгъа дери джашадыла.Османалтыджашблаючкъызныесдюрюбюйэтгенди.Джюрегиауруучуболгъанды. 2-чи сентябрда 2018дж.,къарт атам, Осман ауушубкъалгъанды.

Олджылладатуугъанданэсеелген кеб болгъанды. Къарачайлыланысанлары 1948 дж. 13 мингадамгъа аз болгъанды.Башхамиллетле да келгенлеринде, ала блабиригиб, шохлукъджюрютюб, джуртларынакъайтыргъаийнанмакълыкъларыкючлюден-кючлюболуб, Кавказгъакъайтыргъамадарларыболурунаышангандыла. Миллетнитасэтергеизлегенболсаладатаукел, етлю, келюнаманэтмеген, ата-бабаларынданкелгенадебин, намысын,иманын, ишленмеклигин, тилинтасэтмеген, урунуудан, аууришденкъоркъмагъан, таджал,етгюр,ехтеммиллетнизорлукъсындырмагъанды.

Оюлгъанкъаланыташларынбир-бириюсюнесалыбкъалаишлегенча, къарачайлылабиригибмиллетболубтаукел хал алгъандыла.

        Менимиллетимузакъджуртлада

Кеб къыйынлыкъчекгенди,

Топуракъкъумданкъум шекер ишлеб,

Мырдынымамукъэтгенди.

                                                 «Бирликде-тирилик!»-дегендиКъарча.

Къадаматашнысалгъанлай.

Къадауташтебмез, артыкълыкъджетмез,

О,бирлеш,бирлик, Къарачай!