Эрдэни Хайбзан Галшиевай «Бэлигүүн толи» гэһэн зохеол соо бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса тухай һургаалнууд

Опубликовано Раднаева Намсалма Батуевна вкл 11.11.2025 - 16:07

Автор:

Мухолзоева Амина

Эрдэни Хайбзан Галшиевай “Бэлигүүн толи” гээшэ эртэ сагта Энэдхэг гүрэндэ дэлгэрһэн “субашид” гэһэн зохеолой жанрта дүтэрхы уран һайханай аргаар бэшэгдэһэн бүтээл юм.

Скачать:

Вложение	Размер
beligey_toli.docx	40.12 КБ
beliguun_toli_.pptx	1.61 МБ

Предварительный просмотр:

Министерство образования и науки Республики Бурятия

МО «Джидинский район»

МБОУ «Нижнебургалтайская СОШ»

XXV республиканская научно–практическая конференция школьников

«Шаг в будущее»

Секция: Бурятский язык

Тема: Эрдэни Хайбзан Галшиевай

«Бэлигүүн толи» гэһэн зохеол соо

бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса тухай һургаалнууд

Выполнила: Мухолзоева Амина, учащаяся 8 класса МБОУ «Нижнебургалтайская СОШ»

Руководитель: Раднаева Намсалма Батуевна, учитель бурятского языка и литературы МБОУ «Нижнебургалтайская СОШ»

2023 год

Гаршаг

Оролто үгэ

Эрдэни Хайбзан Галшиевай намтарһаа.
«Бэлиг-үүн толи» гэһэн зохеолой түүхэһээ
«Бэлиг-үүн толи» гэһэн зохеол тухай.
«Бэлиг-үүн толи» соо бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса тухай.

Тобшолол

Хэрэглэгдэһэн литература

Оролто γгэ

Ивалгын дасанда 2014 онһоо “Эхэ хэлэн – манай баялиг” гэһэн мүрысөөон буряад хэлээр үнгэрдэг. Тэндэ манай һургуулиин һурагшад хабаададагбди. Тэндэ хабаадахадаа, Эрдэни Хайбзан Галшиев ба тэрэнэй «Бэлигэй толи» зохёол тухайнь мэдэхэ боложо ехэтэ һонирхооб. Буддын шажанай гүн ухаата бэлигтэй эрдэмтэн болохын түлөө Эрдэни Хайбзан Галшиев XIX зуун жэлдэ арбаад жэл соо Түбэд орондо дасанай һургуули гараа. Бэлигтэй эрдэмтэн «Бэлигүүн толи» бүтээл соогоо хүн зониие үнэн зүб мүрөөр хүмүүжүүлхэ, һургаха зорилготой һургаалай үгэнүүдые тон тааруугаар 1000 шүлэг болгон бэшээ. Энэ зохёол мүнөөшье сагта удхаяа алдаагүй.

Эрдэни Хайбзан Галшиевай “Бэлигүүн толи” гээшэ эртэ сагта Энэдхэг гүрэндэ дэлгэрһэн “субашид” гэһэн зохеолой жанрта дүтэрхы уран һайханай аргаар бэшэгдэһэн бүтээл юм. Тэрэ бэе ба зөөри сахилга, эрдэм бэлиг шудалалга, һэримжэтэй байлга, дайсан садан хоерто хандалга, хожомой холые бодолго г.м. һургаалнууд тухай зохеол болоно. Би энэ ажал соогоо, илангаяа, Эрдэни Хайбзан Галшиев ба мүнөө сагай диетологууд эдеэ хоол яажа зүбөөр хэрэглэхэ тухай асуудалнуудыень зэргэсүүлхэ һанаатайб. Энэ минии шэнжэлгын ажалай гол зорилго болоно.

Тодорхой зорилгонууд:

Эрдэни Хайбзан Галшиев тухай элдэб материал суглуулжа үзэхэ, шэнжэлэн хараха;
«Бэлигүүн толи» зохёол уншаха, удхыень элирүүлхэ;
«Бэлигүүн толи» гэһэн зохеол соо өөрынгөө бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса тухай тодорхойлхо;
“Бэлигүүн толиин” һургаал ба мүнөө үеын диетэ зэргэсүүлхэ.

Шэнжэлгын объект: Эрдэни Хайбзан Галшиевай намтар ба «Бэлигүүн толи» зохёол.

Шэнжэлгын предмет: «Бэлигүүн толи» соо бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса.

Шэнжэлгын методγγд: бэдэрэлгын, зэргэсүүлгын.

Һүүлэй жэлнүүдтэ буряад хэлэнэй хүгжэлтын асуудал олохон зоной һанал бодол хүдэлгэдэг, элдэб хэмжээ ябуулганууд үнгэргэгдэдэг болонхой. Буряад түрэл хэлэн дээрээ Буряад оронойнгоо суута хүнэй бүтээлээр шэнжэлгэ хэжэ байхадаа, түрэл хэлэнэйнгээ хүгжэлтэдэ багаханшье хубитаяа оруулнаб гэжэ һананаб. Энэ шэнжэлгын актуальность болоно.

Эрдэни Хайбзан Галшиевай намтарһаа.

Эрдэни-Хайбзан Галшиев оюун бэлигээрээ, эрдэм номоороо Хори болон Хэжэнгын зоной дунда «Мархаанзайн дооромбо» гү, али “Хайбзан дооромбо” гэжэ алдаршаһан байгаа.

Эрдэни-Хайбзан лама Хориин талын Ород нютагай Хасууртай гэжэ газарта 1855 ондо түрэжэ, бага наһанһаа Худанай дасанай хубараг боложо, шажанай һургуули дүүргээд, холын Түбэд орон ошоо. Тэндэ Брайбун дасанай Гоман хиидтэ цанид шойро, хажуугаарнь ондоо хэдэн эрдэм шудалжа ябахадаа, онсо шанга унзад хоолойгоороо, хурса бэлигээрээ суурхажа ябаһан. Эндэ Брайбун дасанда дооромбо ламын үндэр зиндаада хүртөө һэн гэдэг. Тиихэ үедэ буряадай дасангуудта габжаһаа дээшэ гарадаггүй байһан саг.

Удаань 42-той гэлэн лама 1897 ондо Түбэд оронһоо бусажа, Худанай дасанда алба хэжэ эхилһэн юм. 1898 оной майн 31-дэ Забайкалиин можын сэрэгэй губернаторай зарлигаар Эрдэни-Хайбзан Галшиев Худанай дасанай шэрээтээр баталагдаа. Хори Хэжэнгын зоной хэлэһээр, багша даруу зантай, зондоо хүндэтэй, үлүү үгэгүй, ехэ һайн хүн байгаа.

Мархаанзай дооромбо Түбэдтэ ябахадаа, Һасын нэгэ дасанай хуралай үедэ 800 ламанартай зэргэ уншажа байхадань, барас бүдүүн хоолойнь илгаран хүнхинэжэ, дасанай сонхын шэлнүүд шэнхинэжэ, сүгсэ соохи уһан салгидажа байдаг һэн гэхэ. Тиихэдэнь түбэд ламанар гансахан буряад ламын өөһэдыень булин уншажа байхадань, хоролхон хардажа, тэрэниие саазада хүртөөе гэжэ шиидхэбэ. Тиин тэрэнэй саазын үдэр гаргагдаба. Галшиев багшадаа хандажа: “Яаха ёһотой гээшэбиб?” - гэжэ асуухадань, - “Нютагайнгаа сабдагые дууда,”- гэжэ заажа үгэбэ. Данзан-Хайбзан Шалсаана баабайгаа дурдажа, үдэр һүнигүй зальбарба. Саазалхаяа добжоон дээрэ Галшиевые гаргаад байтарнь, гэнтэ хада уулын тухай айхабтар томо хүлэгтэй, буряад дэгэлтэй үбгэн баатар буурал сагаан һахалаа хиисхүүлэн, номо һаадагаа тэдээн тээшэ дэлижэ байба. Энэ бол буряадай ехэ сабдаг Шалсаана Буурал баабай өөрөө ерэжэ, нютагайнгаа хүбүүе абарба ха юм.

Багшатаяа, Гоман дасантайгаа хахасаад, Дооромбо лама гэртээ, Ород гүрэн руугаа, түрэл Хэжэнгэеэ бусаха замда гараа. Харгынь нилээд ута, удаан, аймшагтай, аюул дүүрэн байгаа. Гэбэшье этигэл найдалайнгаа хүсын ашаар, Хэжэнгын дасанай Сахюусан Балдан Һама бурханай ба Шалсаана Буурал Баабайн туһаламжаар Эрдэни Хайбзан Галшиев бүхы бэрхэшээлнүүдые дабажа, түрэл нютагаа амиды мэндэ бусаа юм.

Дооромбо лама Гоман дасанда тохёолдоһон юрэ буса ушараа һанажа, түрэл дасандаа хуралнуудай үедэ аалиханаар уншахаяа оролдодог һэн. Теэд газаршье шэхэтэй гэдэгтэл бүхы зон тэрэнэй аргагүй шанга хоолойтойень мэдэдэг байгаа. Дооромбо лама дасандаа 18 жэлэй туршада хүдэлөөд, 1915 оной июниин 26-да 60 наһатайдаа нирваанда мүнхэрөө юм.

Дооромбо ламын Ородой Адаг һууринда олон үдэрэй үргэлжэдэ бисалгал хэхэ үедэнь булаг сорьёжо гараһан! Һүүлдэ нютагай зоной мэдэхэдэ, энэ булаг үбшэнһөө аргалдаг аршаан байгаа. Тиигэжэ хүнүүд тэрээндэ ошожо, мүргэдэг, элдэб янзын үбшэнүүдээ аргалдаг болоо. Мүнөөшье сагта Ородой аршаан, зуу гаран жэлэй үнгэрөөшье һаа, аргалдаг, элүүржүүлдэг хүсэеэ алдаагүй. Иимэ аршаан бэшэ хаанашье үгы юм. Оршон тойронхи байгаалинь ямар гоё гээшэб! Аршаанайнь амтаншье юрэ буса! Хамаг юумэн эндэ эди шэдитэй.

«Бэлигүүн толи» гэһэн зохеолой түүхэһээ

Хайбзан Багшын бисалгал хэхэ үедөө сэдьхэжэ, хүн зондо энэрил хайраараа мүндэлүүлжэ, бүхы хүн түрэлтэндэ бэлэг болгон орхиһон “Бэлигүүн толи” бүтээлынь хадаа түбэд хэлэн дээрэ шүлэгөөр бэшэһэн шажанай һургаал заабаринуудай суглуулбари болоно.

“Бэлигүүн толиин” эхэ бэшэгые удаан сагта Ород гүрэнэй Сангхын ламанар барижа үзөөгүй байгаа. Энэ зохёолые Дооромбо ламын шаби хуушан монгол үзэг бэшэг хэрэглэн, шүлэглэмэл түхэлыень һалгаан оршуулһан юм. Энэл оршуулгань мэдээжэ байгаа.

.Бүтээлээ Эрдэни-Хайбзан Галшиев түбэд хэлэн дээрэ бэшэһэн байна. Түрүүн эхэ бэшэгынь олдоогүй байһан. Тиин “Бэлигүүн толиин” буряад ба ород хэлэндэ түрүүшын оршуулгануудые хэһэн хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Цырен-Анчик Дугарнимаевай гэр бүлын эхэ бэшэгыень наринаар хадагалһанай һайгаар энэ ном Хэжэнгын дасанай ламанарта бусаагдаа. Мүнөө дээрээ эхэ бэшэгһээнь оршуулга хэгдэнхэй. Тиимэһээ зарим үгэнүүдэй ба үгүүлэлнүүдэй удхань эгсэ хубилаа.

2008-2012 онуудта Ород гүрэнэй Сангхын хүтэлбэри тус бүтээлые ород хэлэндэ шэнээр оршуулха талаар нилээд ехэ ажал ябуулаа. 2012 оной апрель һараһаа эхилжэ, Сангхын сайт дээрэ “Бэлигүүн Толиин” шэнэ оршуулга бага багаар – 2020 ондо толилогдожо гараа.

«Бэлигүүн толи» гэһэн зохеол тухай.

«Бэлигүүн толи» гээшэ эртэ сагта Энэдхэг гүрэндэ дэлгэрһэн «Субашид» гэһэн зохёолой жанрта дүтэрхы уран һайханай аргаар бэшэгдэһэн бүтээл. Тэрэ бэе ба зөөри сахилга, эрдэм бэлиг шудалалга, һэримжэтэй ябалга, дайсан садан хоёрто хандалга, хожомой холые бодолго, буян бүтээлгэ г.м. тухай 8 бүлэг, 1000 шүлэгһөө бүридэһэн һургаалай зохёол болоно.

Энэ ном соогоо хүнэй ажабайдалай болон шажанай арюун ябадалай ёһо заншалда түшэглэн, яажа ажаһууха тухай заабаринуудые автор бэшэнэ. Дүрбэн мүртэй шүлэглэмэл энэ бадагайнь түрүүшын хоёр мүртэ хүн ажабайдалай элдэб ушарнуудта яажа бэеэ абажа ябахаб гэжэ заана, харин нүгөө хоёртонь тэрэнэй үйлэ хэрэгэйнь шалтагааниие гү, али хойшолонгые элирхэйлнэ. Энэл хадаа субашид жанрай маяг болоно.

Эрдэни Хайбзан Галшиевай бүтээлые сэдэбүүдэйнь талаһаа харахада, иимэ байна:

хүнэй бэеын элүүр энхэдэ хандаса,
эдеэ хоолдо зүбөөр хандаса;
бэеын эмнэлгэ туһатай ашагтайгаар хэрэглэлгэ,
эмдэ хандаса,
аба эжыдээ, аха зондо хүндэтэйгөөр хандаса,
һуралсалда хандаса,
үхибүүдэй хүмүүжүүлгэдэ хандаса,
өөрынгөө болон хамтын баялигые гамнажа һуралга,
өөрынгөө хэрэгүүдые зүб аргаар бүтээлгэ,
буряад эрэ хүнэй ёһо заршам,
айлшаниие угталга,хёрхо байлгада хандаса,
харгы замда бэеэ абажа ябалгада анхаралаа хандуулалга,
ариг сэбэртэ хандаса,
туһа хүргэлгэдэ хандаса,
үгэдэ хандаса,
анда нүхэртөө, дайсанда хандаса,
өөртөө зүбөөр хандаса,
гоё һайхан хубсаһанда хандаса,
бурхан шажанда хандаса.

Сэдэбүүдые хараад үзэхэдэ, эрдэм ухаанай толи гэрэлдэл туяаран, хүнэй ажабайдалые һаруул болгон байһан шэнги үзэгдэнэ. Эртэ урдаһаа хойшо арад түмэнэй гүн ухаагаар, дүй дүршэлөөр байгуулагдажа, ажабайдалаар баталагдаһан «Бэлигүүн толи» - эрдэм ухаанай туяагай һургаалнууд хэзээдэшье гүн удхаяа алдахагүй гэжэ һананаб.

«Бэлигүүн толи» соо бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса тухай.

Энэ сэдэб шэнжэлхэдээ, нэн түрүүн “Бэлигүүн толи” уншааб.

Мүнөө сагта сониндо телевизорээр, Интернедтэ хүнүүд диетэ тухай ехээр хэлсэдэг болонхой. Олон зон яажа зүбөөр бэеэ абажа хамгаалжа, бэеэ элүүр энхээр абажа ябахаб, яагаад танюуһата эдеэ эдидэг болохоб, спортоор бэеэ һорижо, тамир шангатай байхаб гэһэн асуудалнуудта анхаралаа хандуулдаг болонхой.

Эрдэни Хайбзан Галшиев аяар 20 зуун жэлэй эхиндэ, 100 жэлэй саана энэ асуудалнуудые шүүмжэлһэн байна гэжэ мэдээб. Тиихэдэ иимэ олон янзын зүйлэй эдеэ хоол үгы байгаа. Тэрэ сагта маряажалга, таргалалга ехэ үгы байгаа.

Эрдэни Хайбзан Галшиев лама хүн байһан хадаа хүн зонтой харилсажа, олондо туһалхадаа, тон зүбөөр, тодоор хүнүүдтэ заабаринуудые үгэжэ, тэрэниигээ һургаал болгожо, “Бэлигүүн толи” гэһэн зохеол бэшэһэн байна.

Эрдэни Хайбзан Галшиевай «Бэлигүүн толиин» 1000 һургаалнууд соо 30 һургаалнуудынь бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандасада зорюуланхай байна гэжэ элирүүлээб. 70-дахиһаа 100-дахи һургаал хүрэтэр болоно.

Нэгэ хэдыень хараад үзэе.

72 һургаал.

Бэедэ лаб туһатай эдеэн, хубсаһые

Үнэтэй болобошье хэрэглэ.

Эд бүхэниие тэбшэжэ,

Бэеые аминда адли сахиха хэрэгтэй.

73 һургаал.

Эдеэн, умдан элбэг болбошье,

Дан садатараа бү эди.

Эдимхэйнүүдэй олонхинь

Эдеэ шэнгээхээ болиһон үбшэнөөр зобогшод үзэгдэдэг.

Мүнөө 21 дэхи зуун жэлэй байдалтай зэргэсүүлээ һаа, энэ һургаалнууд таргалһанай хэрэггүй гэжэ заана. Мүнөө манай сагай эмшэд маряажалга 13 янзын үбшэнүүдтэй холбоотой гэдэг: үлүү шэгнүүри хүнэй хүл гарай яһа, нюрганай яһа, зүрхэндэ муу. Тарган хүнүүд зүрхэнэй үбшэндэ, диабет, гипертонидэ дайрагдадаг.

76 һургаал.

Үбшэн үгы болохо, махабадаа тэгшэдхэхын тулада

Эдеэ эртэ эди.

Үдэшэ хэбтэхэ сагта эдеэ һаа,

Үбшэниие үүсхэдэг гэжэ мэргэд номнодог.

77 һургаал.

Хэрбээ хэбтэхын сагта эдеэ һаа,

Үглөө эртэ эдеэ бү эди.

Хэбтэхэ бодохо хоюуландань эдеэ һаа,

Хороной дээрэ хоро эдиһэн мэтэ болохо.

Энэ һургаалнууд буряадуудые унтахынгаа урда ехээр бү эдеэлэгты гэжэ заана. Минии эмгэй лапшатай шүлэ оройн хоолдоо шанажа эдюулдэг. Ехэнхи буряадууд орой тээшээ мяхайтайгаар шанаһан эдеэгээр хооллодог.

Николай Гоголиин “Старосветские помещики” гэжэ рассказ соо баһал унтахынгаа урда эдеэлнэ гэжэ бэшэгдэнэ:«Перед ужином Афанасий Иванович еще кое-чего закушивал. В половине десятого садились ужинать. После ужина тотчас отправлялись опять спать…»

Мүнөө үеын диетологиин талаһаа харабал, үдэшэ унтахынгаа урда тээ эдеэлхэдэ, шэгнүүри нэмэжэ таргалуулха, һүниндөө хотомнай амарнагүй ажаллаха болоно гэжэ тэмдэгэлэнэ.

Тиимэһээ Эрдэни Хайбзан Галшиевай һургаалнууд үдэшын ехээр эдилгые хоро эдиһэнтэй сасуулна.

А.В. Суворовой “Завтрак съешь сам, обед раздели с другом, ужин отдай врагу” гэһэн үгэнүүдые Галшиев багша мэдэһэн шэнги байна.

78 һургаал.

Тэрэшэлэн хэбтэхэ дээрээ эдиһэн байгаа һаа,

Үглөөгүүр эртэ бусалһан уһа уу.

Тэрэ хадаа Хитадай уладай заншал мүн.

Үглөөгүүр бүлеэн уһа уулга тухай мүнөө ехээр Интернедээр хэлсэдэг. Миниишье гэртэхин иимэ заншалтай болонхой. 24-дэхи Хамба лама дамба Аюшеев хэлээ һэн: “Үглөөгүүр нюураа угаадагтал, досоохиигоо баһал һэргээжэугааха ёһотойбди”. Үглөөгүүр эртэ бүлеэн уһа уухада, бэеын элүүртэ ехэ туһатай.

80 һургаал.

Шүдөөр жажалан эдихэ эдеэнэй,

Жэмэсэй зүйлнүүдые хотоодын хахад тэдые эди.

Хотоодын амһарые хооһон табиха гээшэ

Мэргэн эмшэнэй ёһо мүн.

“Бэлигүүн толиин” энэ һургаал манай сагта баһал ехэ шухала байлгатай. Эдеэгээ һайнаар жажалжа эдилгэдэ 8 шалтагаан байдаг, олон үбшэнүүдһээ аршалдаг гэжэ шүдэнэй эмшэд дурадхадаг. Столһоо бодоходоо, бага дутуу эдеэлэнги байгаа һаа, бэедэ һайн гэжэ диетологууд хэлэдэг.

82 һургаал.

Илангаяа шэхэр бурам эдеэ һайнда бү сэдьхэ.

Газарта нёлбохо шүлһэндэ

Шэхэр холижо эдигдэдэгынь мүн.

82-дохи һургаал соо Эрдэни Хайбзан Галшиев шэхэр хүнэй бэедэ хоротой гэжэ тэмдэглэнэ.

Мүнөөнэй медицинэ эгээн хоротой хоол гэдэг. Юундэб гэхэдэ, шэхэр хүниие доторһоо һалгаадаг.

91 һургаал.

Эдеэнэй олонхиинь

Арбайн талханай зүйл ба боорсог мэтые эди.

Олдоходоо бэлэн, үнөөршье бага,

Үбшэнгүүдые үүсхэхэгүй, бэедэ таарамжатай.

Эндэ Эрдэни Хайбзан Галшиев талха хүндэ туһатай гэнэ.

Харин тиихэдэ мунөөнэй диетологууд сагаан талхые хоро гэдэг. Сагаан талхан хүниие түргэн садхаагаад, түргэн шэнгэдэг эдеэн. Байтараа дахин эдеэлхэ дура хүрэдэг.

Гансал энэ һургаалынь мүнөө үеын заабаринуудтай тааранагүй гэхэдэ болоно. Магад, урдань ганса хара талха байгаа юм гү?

Иигээд Эрдэни Хайбзан Галшиевай һургаалнууд мүнөө үеын диетологиин эрилтэнүүдтэй ехэ адли, тааруу байна гэжэ би ойлгооб.

Тобшолол

«Бэлигүүн толи» буряад арадайнгаа ёһо заншалнуудые бидэндэ ойлгуулхын нангин үүргэ дүүргэжэ байһан гүнзэгы удхатай зохёол болоно. Арадай һургаалай баян дүй дүршэл дээрэ үндэһэлэн бэшэгдэһэн энэ зохёол хэзээдэшье хүнэй анхаралһаа гарахагүй, мүнхэ удха шанартай байха.

Эрдэни Хайбзан Галшиевай “субашид” аргаар зохеогдоһон бүтээл соо эдеэ хоол тухай һургаалнууд ба мүнөө үеын медицинын дурадхалнууд адли, тааруу байна гэжэ элирүүлээб. Ямаршье сагта эдеэ хоол тухай проблемэ шухала байдаг юм байна гэжэ ойлгооб.

Хүнүүд мүнөө сагтаа өөрынгөө бэеын элүүртэ анхаралаа хандуулжа ябаха хэрэгтэй.

Үни сагай саана ажаһууһан сэсэн ухаатай Эрдэни Хайбзан Галшиевай гүнзэгы һургаалнууд саг жэлэй ошохо бүри һайн үрэһэеэ олон зоной ухаан бодолдо тарижа, хүн зоной сэдьхэлдэ һайхан туяа гэрэлээрээ шэнгэжэ, ажабайдалыень амгалан тэнюун, элдин элбэг, һайхан болгожол байхань болтогой!

Хэрэглэгдэһэн литература

Галшиев Э-Х. «Бэлигэй толи. Зерцало мудрости», Улан-Удэ, 2012
Доржогутабай Д. «Эрдэни Хайбзан Галшиев», «Буряад Үнэн» №7, 15.12.2005
Махатов В.М., Цыденова Х.Г. «Алтан гадаһан», У-У, «Бэлиг», 2008
Цырендоржиева Б-Х. Ж. «Хүн болохо багаһаа» У-У, «Бэлиг», 2000
Не есть после шести? Чем опасны ночные перекусы //АиФ СПб., 11.05.2018 г.
https://ru.wikipedia.org/wiki/Диета

Приложение

Эрдэни Хайбзан Галшиева “Бэлигүүн толиин” эдеэ хоол тухай һургаалнууд

Буряадаар

Ородоор

Эдеэн ба хубсаһа хайрлажа,

Гутатар бү хадагала.

Тэрэ хадаа үлдөөшье һаа,

Нюужа буладаг хуби муутай хирээгэй зан мүн.

Пожалев, не храни до порчи продукты и одежду.

Это нрав несчастной вороны, которая хотя и голодает, но все прячет от себя

Бэедэ лаб туһатай эдеэн, хубсаһые

Үнэтэй болобошье хэрэглэ.

Эд бүхэниие тэбшэжэ,

Бэеые аминда адли сахиха хэрэгтэй.

Выбирай полезную для себя пищу и хорошую одежду,

будь они и дорогими.

Воздерживайся от всех материальных увлечений и береги тело наравне с жизнью.

Эдеэн, умдан элбэг болбошье,

Дан садатараа бү эди.

Эдимхэйнүүдэй олонхинь

Эдеэ шэнгээхээ болиһон үбшэнөөр зобогшод

үзэгдэдэг.

Хотя и имеешь много пищи и питья,

не наедайся досыта

Среди объедал большей частью встречаются страдающие болезнью от непереваривания

пищи.

Эдеэн, умдан аманда амтатай болбошье, Хэмжүүрһээ хэтэртэр бү эдлэ.

Үхэһэнэй хуримда ерэһэн гуйраншан мэтэ эдеэ һаа, Хото доройтохо.

Хотя вкусны пища и питье во рту,

не насыщайся без меры

Если будешь наедаться, как нищий на поминках,

ты испортишь желудок.

Аминай шүтөөн болоһон хотые

Нюдэнһөө хайратайда бодо. һохор болбошье үни удаан амидарха,

Хото доройтоо һаа, тэрээндэ адли бэшэ

Лучше глаза береги желудок — основу питания жизни.

Ослепнешь — можешь еще долго жить, испортишь желудок — долго не проживешь.

Эдеэнэй урдахииень шэнгээнгүй

Удаадахиие хэзээшье бү эди.

Гэдэһээ үлдөөгөөд эдеэ һаа,

Эдеэн бүхэн амтатай, зохихо болоно.

Никогда не принимайся за новую еду, не усвоив предыдущую.

Любая пища покажется вкусной и пойдет

на пользу,

если желудок испытывает небольшой голод.

Үбшэн үгы болохо, махабадаа тэгшэдхэхын

тулада

Эдеэ эртэ эди.

Үдэшэ хэбтэхэ сагта эдеэ һаа,

Үбшэниие үүсхэдэг гэжэ мэргэд номнодог.

Ешь пораньше, чтобы не нажить болезней и чтобы восстановить силу тела.

Знатоки учат, что если есть перед сном, наживешь болезнь.

Хэрбээ хэбтэхын сагта эдеэ һаа,

Үглөө эртэ эдеэ бү эди.

Хэбтэхэ бодохо хоюуландань эдеэ һаа, Хороной дээрэ хоро эдиһэн мэтэ болохо.

Если поел перед сном, то на следующий день рано утром не принимай пищу.

Есть, ложась спать и вставая, равносильно проглатыванию одного яда за другим.

Тэрэшэлэн хэбтэхэ дээрээ эдиһэн байгаа һаа, Үглөөгүүр эртэ бусалһан уһа уу.

Тэрэ хадаа

Хитадай уладай заншал мүн.

Также рано утром прими немного кипяченой воды, если поел перед сном.

Это привычка народа китайской земли.

Үдэшэ хэбтэхэ дээрээ эдеэлээгүй һаа,

Хойто үдэрэй эхиндэ эдеэ эди.

Тэрэ хадаа шагжаалигуудай хаанай хойноһоо орогшо

Шрамануудай* еһо мүн.

Если не поел вечером перед сном,

прими пищу в начале следующего дня.

Это правило шраманов-аскетов,

следующих вслед за Шакьясским ханом.

Шүдөөр жажалан эдихэ эдеэнэй,

Жэмэсэй зүйлнүүдые хотоодын хахад тэдые эди.

Хотоодын амһарые хооһон табиха гээшэ Мэргэн эмшэнэй ёһо мүн.

Половину желудка уделяй разжевываемой зубами пище и плодам и фруктам.

Оставлять верхнюю полость полой и ненасыщенной правило знатока-лекаря.

Баян болбошье амтатай эдеэн бүгэдые Хүсэлэн бэдэржэ бү эди.

Тэрэ хадаа аман дотор үни удаан тогтон байхагүй тула

Хэрэг багатай мүн.

Хотя будешь богат, с жадностью не ищи поесть каждый раз сладкую пищу.

Она малополезна.

поскольку долго не удерживается во рту.

Илангаяа шэхэр бурам эдеэ һайнда бү сэдьхэ.

Газарта нёлбохо шүлһэндэ

Шэхэр холижо эдигдэдэгынь мүн.

Не считай за самую лучшую пищу сахар и другие сладости.

Ведь сахар проглатывают вместе со слюной, которую надо выплюнуть на землю.

Саг үргэлжэ шүлһэн, нюһан тэдые

Эдеэн ундан мэтэ бү залги.

Үргэлжэ залгяа һаа, үдэр бүри шүлһэн нюһаяа

Нэгэ нэгэ угаалай һаба тэдые залгиха болоно.

Постоянно не проглатывай слюну и сопли, как будто они являются пищей и питьем.

Если проглатывать их постоянно, это

равносильно тому, что выпивать каждый день по одному помойному ведру слюны и соплей.

Өөрын бэе махабадта таарана гэжэ Хилэнсэтэй холисолдоһон эдеэ бү эди.

Тэрэшье эдеэн тамын ороной галдадаг гэртэ*,

Шара үһэнэй нүхэнһөө шатаха болохо.

Не употребляй связанную с грехами пищу, думая,

что она полезна твоему телу. Иначе ты попадешь в огненный дом царства ада - тама,

где эта пища будет гореть в каждой твоей поре, в корнях желтых волосинок

Тэрэшэлэн үбшэнһөө һалахада туһална гэжэ Хилэнсэтэй холисолдоһон эдеэ бү эди.

Тэрэшье тамын орон хүрэхын сагта Эдэгэхэгүй үбшэнгүүдые үүсхэхын эдеэн мүн.

Также не употребляй связанную с грехами пищу, думая, что она помогает от болезни.

Когда будешь блуждать по царству ада, она станет пищей, вызывающей неизлечимые

болезни.

Мяха ба өөхэнүүдые үдэр, һүни бүхэндэ

Арьяатан мэтэ бү эди.

Дары сагта бэеын хүсэ үүсхэбэшье,

Тэрэ хүнэй түргэн үтэлхэ үзэгдэдэг.

Днем и ночью беспрерывно не жри мясо и сало, подобно хищному зверю.

Хотя на непродолжительное время тело

и обретает силу,

но организм этого человека стареет быстрее.

Шэнгэн умданай зүйлнүүдые

Тулам дотор уһа эюулһэн мэтэ бү уугты.

Бэе, намаг зүлгэ газарай үбһэн мэтэ

дэлгэрбэшье,

Түргэн үтэлхэ.

Не пей всякую жидкость в такой мере, как будто хочешь наполнить ею бурдюк.

Иначе тело твое быстро состарится, хотя будет и пухленькое,

как трава на болотистых и заливных лугах

Илангаяа сай умдые

Тулам доторхи уһан мэтэ бү уугты.

Хотоодын галай элшэ доройтохо,

Бэе түргэн хүгшэрхэ.

Особенно не пей много чая,

как будто хочешь наполнить им бурдюк.

Иначе понизится жар огня в твоем желудке и быстрее состарится тело.

Олдоһон бүхэниие хүгшэн нохой мэтэ Шэнжэлэл үгы бү эди.

Амтан ба шадалаараа зохилдохогүйе найруулаа һаа

Эмшье хорон болохо.

Не ешь, как старая собака,

все, что попадается, не прожевывая.

Лекарство приносит пользу, но можешь им

отравиться,

если проглотишь каждое увиденное.

Олон зүйлэй эдеэ холижо,

Шэнжэлэнгүй бү эди.

Амтан ба шадалаараа зохилдохогүйе найруулаа һаа,

Эмшье хорон болохо.

При еде не смешивай без разбора разную пищу.

Если смешивать все не по вкусу и мере, то даже лекарство может превратиться в яд.

Эдеэнэй олонхиинь

Арбайн талханай зүйл ба боорсог мэтые эди. Олдоходоо бэлэн, үнөөршье бага,

Үбшэнгүүдые үүсхэхэгүй, бэедэ таарамжатай.

В пищу употребляй

большей частью печения из пшеничной муки.

Их легко найти, они недороги,

не станут источником болезней и подходящи для организма.

Бэедэ зохихо эдеэнүүдые

Нэгэ хэдэн хоногоор һэлгүүлжэ эди.

Нэгэ зүйлэй эдеэе үни удаан шүтөө һаа, Тэрээнһээ боложо шэнгээхэ болиһоной үбшэн үүсхэхэ.

Разнообразь полезную пищу и чередуй ее по

дням.

Если продолжительное время употреблять одну и ту же пищу,

ты можешь заболеть несварением желудка.

Зарим үедэ тараг, айраг,

Тэдэнэй шүүһэнэй зүйлнүүдые багахан уу. Тэрэшье бэедэ таараха,

Бэе сэдьхэлдэ хүнгэн байха.

Иногда в небольших размерах пей тарак, айрак и их соки.

Они полезны для организма и не обременительны для телесной и умственной деятельности

Хүйтэнэй охин ехэтэй үбэлэй сагта

Шэмэтэй эдеэнэй һайн тэдые шүтэ.

Махабад хёморһон үбшэнгүүдэй олонхинь Хүйтэнэй нүхэсэлһөө гарадаг.

В очень холодное зимнее время употребляй питательную пищу.

Болезни и расстройства организма возникают большей частью в связи с простудой.

Үдэр дунда эдеэндэ садаһанай һүүлдэ

Үдэр бүри бү унта.

Тэрээнһээ үлүү —

Үгэ хэлсээ һаа лаб амиды һууһаниинь мүн.

После обеда каждый день не засыпай.

Если заведешь даже беседу, и то лучше; наверняка будешь в живых.

Ухаа мэдээгүй болгодог нойрто

Самадиин амитан мэтэ бү шүтэ.

Тэрэ хадаа үгы байһантай адли тула

Үгы гээшые амгалан гэжэ бодоһон мүн.

Не увлекайся сном, лишающим тебя рассудка

и сознания, будто ты существо в состоянии самади — глубокого внутреннего созерцания. Поскольку такой сон равносилен отсутствию, то это и есть признание отсутствия за

блаженство.

Эдеэнэй бага шэнгэһэнэй хойно

Хүйһэнэй амисхаалые шанга бари.

Бэе шиираг болоод, үбшэндэ абтахагүй, Амисхаалынь барагдалгүй, үни удаан амидарха.

После еды, когда немного усвоится пища, строго придерживайся брюшного пупочного

дыхания.

Тело окрепнет, не будешь одолеваем болезнями, дыхание будет беспрерывным и будешь жить долгое время.

Эдеэн умдые шүтэһэнэй һүүлдэ

Багахан эргисэжэ яба.

Муу хии ба муу шуһан арилха,

Бэеын һудалнууд шударга болохо.

После еды совершай небольшую прогулку, делая движения телом.

Освежится дыхание и кровь, оживятся равномерно сосуды тела

Эргисэжэ ябаһанай хойно амархын тула Уруугаа хаража, хоёр далые ээлжэлжэ, хурмахан зуура хэбтэ.

Ологойн хии доошоо гаража,

Эдеэ умдан түргэн шэнгэхэ.

Чтобы отдохнуть после прогулки, на короткое время приляг, меняя положение тела — лицом вниз, на оба бока.

Если ляжешь лицом вниз,

выйдет газ из кишок, быстрее усвоится пища.

100

Тоһолиг эдеэ эдеэ һаа,

Эдеэнэй ташуур дабһатай уһа гү, али шинта*

гэжэ сай у у.

Урдахи эдеэн түргэн шэнгэхэ болоод,

Хойшонхи эдеэндэ дуршал хаагдахагүй.

100

Если скушал жирную пищу, то для содействия пищеварению выпей слегка подсоленную воду

или чай по названию чинта.

Предыдущая пища усвоится быстрее, а к последующей аппетит не прервется.

101

Нэгэ аяга сай уухадаа

Нэгэ шэмхэ дабһа хэжэ уу.

Эдеэн умдан түргэн шэнгэхэ,

Хотоодын үбшэн арилха

101

Собираясь пить чай, клади в него щепотку соли.

От этого быстрее усвоится пища, исчезнут болезни желудка.

Предварительный просмотр:

Чтобы пользоваться предварительным просмотром презентаций создайте себе аккаунт (учетную запись) Google и войдите в него: https://accounts.google.com

Подписи к слайдам:

Слайд 1

Эрдэни Хайбзан Галшиевай « Бэлигүүн толи» гэһэн зохеол соо бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса тухай һургаалнууд Дүүргээ: Зэдын аймагай Доодо Бургалтайн дунда һургуулиин 8-дахи ангиин һурагша Мухолзоева Амина НПК “Шаг в буду щ ее”

Слайд 2

“Бэлигүүн толи” - бэе ба зөөри сахилга, эрдэм бэлиг шудалалга, һэримжэтэй байлга, дайсан садан хоерто хандалга, хожомой холые бодолго г.м. һургаалнууд тухай зохеол болоно. Би энэ ажал соогоо, илангаяа, Эрдэни Хайбзан Галшиев ба мүнөө сагай диетологууд эдеэ хоол яажа зүбөөр хэрэглэхэ тухай асуудалнуудыень зэргэсүүлхэ һанаатайб. Гол зорилго :

Слайд 3

Эрдэни Хайбзан Галшиев тухай элдэб материал суглуулжа үзэхэ ; « Бэлиг үүн толи» зохёол уншаха , удхыень элирүүлхэ ; «Бэлигүүн толи» соо эдеэ хоолдо зүбөөр хандаса тухай һургаалнуудынь тодорхойлхо ; “Бэлигүүн толиин” һургаал ба мүнөө үеын диетэ зэргэсүүлхэ. Тодорохой з орилгонууд :

Слайд 4

Шэнжэлгын объект : Эрдэни Хайбзан Галшиевай намтар ба « Бэлиг үүн толи» зохёол . Шэнжэлгын предмет : « Бэлигүүн толи» соо бэеын элүүр энхэдэ зүбөөр хандаса. Шэнжэлгын метод γγ д: бэдэрэлгын, зэргэсүүлгын.

Слайд 5

Эрдэни Хайбзан Галшиев (1855-1915) 1855 ондо – Хориин аймагай Хасууртай газарта түрөө. Худанай дасанай хубараг боложо, шажанай һургуули дүүргээ. Түбэд орон ошожо, Брайбун дасанда эрдэм шудалжа ябахадаа, дооромбо ламын үндэр зиндаада хүртөө.

Слайд 6

“Бэлигүүн толёо” Эрдэни Хайбзан Галшиев 1915 ондо түбэд ба монгол хэлэнүүд дээрэ бэшээ. 1993 ондо эрдэмэй доктор Цырен-Анчик Дугарнимаев буряад ба ород хэлэндэ оршуулжа, 5 мянган хэһэгээр хэблээ.

Слайд 7

2008-2012 онуудта Ород гүрэнэй Сангхын хүтэлбэри тус бүтээлые ород хэлэндэ шэнээр оршуулха талаар нилээд ехэ ажал ябуулаа . 2020 ондо толилогдожо гараа.

Слайд 8

« Бэлигүүн толи» дүрбэн мүртэй «субашид» жанраар бэшэгдэһэн бүтээл . Түрүүшын хоёр мүртэ ажабайдалай элдэб ушарнуудта яажа бэеэ абажа ябахаб гэжэ заана, харин нүгөө хоёртонь тэрэнэй үйлэ хэрэгэйнь хойшолонгые элирхэйлнэ. 8 бүлэг, 1000 шүлэгһөө бүридэһэн һургаалай зохёол болоно.

Слайд 9

Эдеэ хоолдо гамтайгаар хандаса 73 һургаал. Эдеэн , умдан элбэг болбошье, Дан садатараа бү эди. Эдимхэйнүүдэй олонхинь Эдеэ шэнгээхээ болиһон үбшэнөөр зобогшод үзэгдэдэг. Хотя вкусны пища и питье во рту, не насыщайся без меры Если будешь наедаться, как нищий на поминках, ты испортишь желудок.

Слайд 10

77 һургаал. Хэрбээ хэбтэхын сагта эдеэ һаа, Үглөө эртэ эдеэ бү эди. Хэбтэхэ бодохо хоюуландань эдеэ һаа, Хороной дээрэ хоро эдиһэн мэтэ болохо. Если поел перед сном , то на следующий день рано утром не принимай пищу. Есть, ложась спать и вставая, равносильно проглатыванию одного яда за другим .

Слайд 11

78 һургаал. Тэрэшэлэн хэбтэхэ дээрээ эдиһэн байгаа һаа, Үглөөгүүр эртэ бусалһан уһа уу. Тэрэ хадаа Хитадай уладай заншал мүн. Также рано утром прими немного кипяченой воды, если поел перед сном. Это привычка народа китайской земли.

Слайд 12

80 һургаал. Шүдөөр жажалан эдихэ эдеэнэй, Жэмэсэй зүйлнүүдые хотоодын хахад тэдые эди. Хотоодын амһарые хооһон табиха гээшэ Мэргэн эмшэнэй ёһо мүн. Половину желудка уделяй разжевываемой зубами пище и плодам и фруктам. Оставлять верхнюю полость полой и ненасыщенной правило знатока-лекаря .

Слайд 13

82 һургаал. Илангаяа шэхэр бурам эдеэ һайнда бү сэдьхэ. Газарта нёлбохо шүлһэндэ Шэхэр холижо эдигдэдэгынь мүн. Не считай за самую лучшую пищу сахар и другие сладости. Ведь сахар проглатывают вместе со слюной, которую надо выплюнуть на землю .

Слайд 14

91 һургаал. Эдеэнэй олонхиинь Арбайн талханай зүйл ба боорсог мэтые эди. Олдоходоо бэлэн, үнөөршье бага, Үбшэнгүүдые үүсхэхэгүй, бэедэ таарамжатай. В пищу употребляй большей частью печения из пшеничной муки. Их легко найти, они недороги, не станут источником болезней и подходящи для организма.

Слайд 15

Кто грамотней?

Рисуем акварельное мороженое

Северное сияние

Пустой колос голову кверху носит

Прекрасная химия