Наши поделки

         А. Алиш иҗаты буенча үткәрелгән

                              уен – ярыш.

      ЗУР  ХӘРЕФЛӘР.

            Арча  районы  Югары – Аты  башлангыч  мәктәбе

                  Мухаметгалиева  Альбина  Газинур  кызы.

                                          4нче  класс.

            4нче  класс  укучылары  арасында  үткәрелгән  

                         “Зур  хәрефләр”  ярышы.

          Балаларның  яраткан  язучысы  Абдулла  Алиш  иҗатына    

                          багышланган  уен – ярыш.    

  Үткәрү  максаты:

          1.Укучыларның  А.Алиш  иҗаты  турындагы  белем  һәм  кү-

   некмәләрен  ныгыту,  системага  салу.        

        2.Укучыларның  иҗади  фикерләү  сәләтләрен  үстерү  һәм  үз

   фикерләрен  җиткерә  алуларына  ирешү.    

        3.Укучыларга  әхлак,  этик  һәм  эстетик  тәрбия  бирү.

                                        Уен – ярыш  барышы.

         Әлеге  ярышта  6  укучы  катнаша. Һәр  укучы  турында  кызыклырак  итеп  таныштырыла  (иҗади  портретлар  укыла,  слайдта  кызыклы  фотолар  күрсәтелә).

1. – Бүгенге  ярышта  без  күренекле  язучы  А.Алиш  турындагы  белемнәребезне  сынарбыз,  арабыздан  иң  күп  сүзлек  запасына  ия  булган,  бик  күп  матур  әдәбият  укучыбызны  ачыкларбыз.  Бүгенге  ярышыбызны  А.Алишның иң  яратып  укыла  торган,  балалар  арасында  иң  киң  таралган  әкиятләре  буенча үткәрербез.

1. Ә хәзер  әйдәгез,  ярышыбызның  I  сынавын  А.Алишның  тормыш  юлына  багышлыйк. Һәр  укучыга  сорау  бирелә,  ә  дөрес  җавапка  1әр  шакмак  алырсыз һәм  ахырдан  шакмаклардагы  хәрефләрдән  бер  сүз  килеп  чыгарга  тиеш.

   Сораулар:

        1.А.Алиш  кайда  туа?  (Спас  районы  Көек  авылында)

        2.Әнисе  Газизә  ханым  кем  була? ( укымышлы,  шигъри  күңелле  ханым  шигырь  һәм  бәетләр  язучы  була).

        3.Нәни  Абдулла  кайларда  белем  ала?  (6-7  яшьләрдә  башлангыч  белемне  әтисеннән  ала,  аннары  Көек  башлангыч  мәктәбендә,  күрше  авыл  мәдрәсәсендә  укый,  7  еллык  рус  мәктәбен  тәмамлый).

        4.1941нче  елның  июль  ае,  А.Алиш  фронтка  алына. Ул  анда  нинди  һөнәр  үзләштерә?  (радист  һөнәре).

        5.Фашистларга  әсир  булып  төшкәч,  А.Алиш  Берлиндагы  төрмәдә  кемне  очрата?  (М.Җәлилне  һәм  аның  көрәштәшләрен).      – Әйе,  А.Алиш  үзе  кебек  язучыларны,  үзенең  Ватандашларын  очраткач,  алар  бергәләп  фашистларга  каршы  яшерен  оешмада  эшли  башлыйлар.  Ләкин,  кызганычка  каршы,  1943нче  елда  яшерен  оешма  эше  ачыла,  көрәштәшләр  кулга  алына  һәм  үлем  җәзасына  хөкем  ителәләр.

        6.А.Алиш  кайчан,  кайда,  ничек  вафат  була? (Берлин  төрмәсендә,  1944нче  елның  25нче  августында, 12  сәгать  12  минутта,  фашистлар  тарафыннан,  башы  киселеп  үтерелә).

   - Әйе,  укучылар,  менә  безнең  олы  хөрмәткә  ия  булган  кадерле  язучыларыбызның   язмышы  бик  аянычлы  тәмамлана.  Ләкин  алар  үзләреннән  соңгы  буынга, ягъни  сезгә,  безгә  күпме  байлык – кызыклы  әкиятләр, мавыктыргыч  шигырьләр  калдырып  киткәннәр.  Нинди  авыр  көрәш  юлында  да  һаман  каләм  тибрәтеп,  бик  күп  әкиятләр  язып  калдырган  А.Алишны  безнең  онытырга  хакыбыз  бармы?   Юк,  әлбәттә!  Әйдәгез  әле, үзебез-

нең  кайсы  әкиятләрне  бик  яхшы  белүебезне  күрсәтик  әле!

Ә  хәзер  бирелгән  шакмаклардан  бер  сүз  төзергә  тиешсез.  Сезгә  1  минут  вакыт  бирелә.

                                        ( ч у к м а р ) 

2. Кайсы  әкият  герое?  (“Чукмар  белән  Тукмар”  әкияте).

3. Молодцы!  Сезгә  беренче  зур  хәреф  бирелә. К  хәрефе.

II  сынау – хәзер  сез  “КА” хәрефеннән  башланган  сүзләр  әйтергә  тиеш  буласыз.  1 минутка  15  сүз.  Сез  әйтәсе  сүзләр  исем  сүз  төркеменә  генә  карарга  тиешләр,  ягъни, кем?  нәрсә?  Сораула-

рына  җавап  бирергә  тиешләр.

                                ( сүзләр  әйтешү).

4. Молодцы!  Булдырдыгыз!  Менә  сезгә беренче  !  билгесе. Бу  билге  сезгә  уен  ахырында  кирәк  булачак.  Ә  хәзер  бераз  көч  җыеп,  ял  итеп  алыйк.  Музыкаль  пауза.
5. Иптәшләрегез  сезгә  бер  зур  хәреф  алып  бирәләр. Зур  “ЭН”   хәрефе.

III  сынау – “Хаталарны  тап!”  дип  атала.  Сезгә  хәзер  татар  теле  фәнендә  алган  белемнәр  ярдәмгә  киләчәк.  Һәр  укучының  алдындагы  кәгазьдә  әкиятләрдән  өзекләр  язылган.  Һәрберегез-

нең  язмасында  берәр  хата  бар.  Һәрберегез  хатаны  табып, дөрес  кагыйдә  сайларга  тырышыгыз.  Дөрес  эшләсәгез,  һәрберегез  берәр  шакмак  алачак.

Биттәге  язмалар:

“...Тагын  өчөсе  көтүдән  бүлэнеп  киткән  булган.  Күп  үтмәгән, үзләренең  бүленеп  китүләренә  үкенгәнләр,  ләкин  инде  соң  булган.  Каршыларына  бер  соро  бүре  килеп  чыккан.  Алар  бу  яуыз  дошман_ы  күргәч,  каушап  калганнар.”

( Хаталар  табыла,  кагыйдәләр  аңлатыла. Дөрес  эшләгән  укучы-

ларга  хәрефле  шакмаклар  бирелә).

6. Бу  өзекләр  кайсы  әкияттән  дип  уйлыйсыз?  (“Аерылганны  аю  ашар,  бүленгәнне  бүре  ашар”  әкиятеннән).
7. Молодцы! Сезгә  тагын  бер  !  билгесе.  Ә  хәзер  бирелгән  шакмаклардан  сүз  төзергә  тиеш  буласыз. Дөрес  төзесәгез, зур  хәрефләр  биреләчәк.

( ч ы п ч ы к ).

  (“Мактанчык  чыпчык  белән  тыйнак  сыерчык “ әкиятеннән).

8. Ә  хәзер  сезгә  бер  зур  хәреф  бирелә:  “ЭЛЬ”.
9. Ә хәзер  сез  “эль”  хәрефенә  беткән  исемнәр  әйтергә  тиеш  буласыз. 1 минутка  8  сүз.

   ( кул,  бил,  мал,  ял,  ал,  сал,  тел,  күл,  бал,  тал,  ил,  шәл).

10. Менә  сезгә  икенче  !  билгесе.  Ә  хәзер  тагын  ял  итеп  алыйк.  Музыкаль  пауза.
11. Менә  сезгә  иптәшләрегез  алдагы  зур  хәрефне  алып  бирә.  Ул – “Е” хәрефе.

IV сынау.  Тамакларыгыз  да  ачып  киткәндер. Хәзер  тәлинкәләре-

гезгә  салынган  боткаларны  кашыксыз  гына  ашарга  кирәк  була-

чак.  Ә  тәлинкәләр  астына  хәрефләр  ябыштырылган. Тагын  бер  сүз  килеп  чыгачак.  Нинди  сүз  булыр  икән,  ботканы  ашап  бетермичә  белә  алмаячакбыз.

                             ( к и г ә в е н ). 

12. Бик  дөрес, молодцы!  Сезгә  ахыргы  зур  хәреф – “Ә”хә-

рефе.  Хәзер  шушы  зур  хәрефләрдән  бер  сүз  төзергә  кирәк.

                           Н Е Ч К Ә Б И Л

13. Молодцы, булдырдыгыз!  4нче  класс  укучылары  арасында  бик  күп  китап  укучыны  да  ачыклап  китик  әле. Шушы  НЕЧКӘБИЛ  сүзеннән  кем  күпме  сүз  төзи  алыр  икән?  Сезгә  1  минут  вакыт  бирелә.

(Иң күп сүз  язган  укучыны  ачыклау.Бүләкләүләр, нәтиҗә ясау).

14. Ә хәзер  кичәбезне “Дуслык” җыры белән тәмамлыйк.

       Кулланылган  әдәбият:

1.  “Тылсымлы  хикәяләр”  А.Алиш,  Ә.Бикчәнтәева.

2.   “Бал  корты  һәм  Шөпшә”  Т.Шакирова.

3.   “Бикбатыр  белән  Биккуркак”  А.Алиш.

4.   Папка  материаллары.

            Ярышта  кулланылган  әкиятләр:

1. “Сертотмас  үрдәк”
2.  “Чукмар  белән  Тукмар”
3.  “Нечкәбил”
4.   “Аерылганны  аю  ашар,  бүленгәнне  бүре  ашар”.

                         Габдулла  Тукай  иҗатына  

                   багышланган  уен – ярыш

                 С О Р А У    А Р Т Ы  

                                С О Р А У.

         Үткәрде :  Мухаметгалиева  Альбина  Газинуровна.

Уенда  4әр  укучыдан торган  ике  команда  катнаша. Жюри  сайлана, һәр  тур  бәяләнеп,  нәтиҗә  ясалып  барыла.

                I  тур – Т А Н Ы Ш Т Ы Р У. 

( Һәр  команданың  исеме, девизы әйтелә һәм  һәр  укучы үзе  белән  таныштыра).

  Безнең  исем:  “Салават  күпере”                                “Кояшкай”

  Безнең девиз:

“Артта  калмаска,                                                “Кояшта  күпме нурлар,

  Икеле  алмаска”.                                                Шулкадәр безнең дуслар”.

  Таныштыру.  (һәр укучы турында кызыклырак итеп таныштырыла).

        II тур – С О Р А У – Җ А В А П.

 ( Һәр командага  сораулар  бирелә,жюри  дөрес  җавапны  бәяли)

1нче  сорау:   Г.Тукай  кайчан,  кайда  туа?

( 1886 нчы  елның  26нчы  апрелендә  Арча  районы  Кушлавыч  авылында  туа).

 2нче  сорау:  Г.Тукайның әти – әнисе  кем була?

( Әтисе – Мөхәммәтгариф – мулла, әнисе – Бибимәмдүдә.)

 3нче сорау:  Габдулланың  әтисе  Тукайга  күпме  вакытта  үлә?

                                  ( 4 ай булганда ).

  4 нче  сорау:  Әнисе  Габдуллага  күпме булганда  үлә?

                                ( 3 яшь тә  9 ай).

 5 нче сорау:  Габдулланың  балачагы  кайсы  шәһәр – авылларда  уза?      ( Кушлавыч – Өчиле – Кырлай – Казан – Җаек (Уральск).

  6 нчы сорау:  Г.Тукай  кайчан  вафат  була?

   ( 1913нче елның 15 нче апрелендә кичке 8 сәг. 15 минутта)

      III  тур – Т И З     Җ А В А П.

   ( Капитаннар  ярыша.  “Әйе – юк “ дип кенә җавап бирәсе).

9. 1 сәгатьтә  50 минутмы?   (юк)
10. Кушлавыч авылы Арча районына  керәме?  (әйе)
11. Г.Тукай гаиләдә  3 нче баламы?   (юк)
12. 1 елда  12  аймы?    (әйе)
13. Синең исемең Рәдифме?   (юк)
14. Синең сеңлең бармы?    (әйе)
15. Сез  “Мәктәп” урамында  яшисезме?  (юк)
16.  1 сумда  100 тиенме?  (әйе)
17. Г.Тукай Өчиле  авылында  туганмы?   (юк)
18. Г.Тукай  яшьтән үлгәнме?    (әйе)
19. Г.Тукайны Шәрифә  карчык  бик яратканмы?  (юк)
20. Синең  абыең  бармы?      (юк)
21. Әниең  Алсу  исемлеме?  (әйе)
22. Син  Утар – Атыда  яшисеңме?   (юк)

Физкульт.  пауза.

  IV  тур – Й О Л Д Ы З    С Ә Г А Т Е.

( Сорау  бирелә,  4 төрле  җавап  тәкъдим  ителә. Укучылар  бер  җавапны  гына  сайлап,  сигнал  карточкасы  күтәрәләр).

1 нче сорау:  4  язучы  портреты  күрсәтелә.  Ярышыбызның  героен  танып,  сигнал  карточкасы  ярдәмендә  күрсәтергә.

1.Һ.Такташ.           2.М.Җәлил.             3.А.Алиш.       4.Г.Тукай.

  2 нче сорау:  Берничә  шагыйрьнең  биографиясеннән  берәр  җөмлә  укыйм,  кайсысы  Г. Тукайныкы?

1.”... Спас  өязе  Сыркыды  авылында  урта  хәлле крестьян  гаиләсендә  туа.  Кечкенәдән  үк  әдәбият  укырга,  җырлар,  такмаклар  чыгарырга  ярата.”

2.”... Оренбург  губернасы  Мостафа  авылында  Мостафа  исемле   крестьян  гаиләсендә  6 нчы  бала  булып  дөньяга  килә.”

3.”...  Богдашкино  районы  Зирекле Күл авылында  укытучы  гаиләсендә  туа.  Арча  педагогия  училищесында рус  теле   һәм әдәбияты  укыта”.

4.”....  1886 нчы  елда  Кушлавыч  авылнда   дөньяга  килә.  Сабый  чактан  ук  ятим  кала,  кулдан – кулга  күчеп,  гомер  итә”.

  3 нче сорау:  Бу  өзек  Г.Тукайның  кайсы  шигыреннән  алынган?

 “...Көзге төн.  Мин  йоклый   алмыйм.  Өй  түрендә  җил  җылый;

  Җил җыламый,  ач  үлемнең  куркусыннан  ил җылый.”

1.”Шагыйрь”                                                2.”Көзге  җилләр”

3.”Буран”                                                4.”Сорыкортларга”  

 4 нче  сорау:  Г.Тукайның  иң  беренче  эшләгән  эше.

1.хәреф җыючы.                                        2.хәлфәлек.

3.мөхәррир.                                                4.сатучы.

 5 нче  сорау:  Г.Тукайның  автобиографик  повесте  исеме.

1.”Хәтирәләр”                                        2.”Исемдәгеләр”

3.”Г.Тукай”.                                                4.”Исемдә  калганнар”.

 6 нчы  сорау:  Г.Тукай  иҗатына  багышланган  скульптуралар  ясаган  атаклы  сынчы.

1.Харис  Якупов.                                        2.Рада Нигъмәтуллина.

3.Бакый  Урманче.                                4.Нәҗип  Җиһанов.

       V  тур – Т Е С Т    Э Ш Л Ә Ү.

1. Бер  ир  белән  хатын  асраганнар:

а)  ат  белән  сыер;                                б)  кәҗә  белән  сарык;

                                        в) ишәк  белән  дуңгыз.

     2.Күпмедер  баргач,  табып  алды  болар:

а) кыргый  эт башы;    б) кара  мәче  башы;    в) бүре  башы.

      3.  Ут янына  якынрак  барсалар,  анда  күрәләр:

а) атлар  утлап  йөри;                        б) бозаулар  үлән  ашый;

в) өч – дүрт бүре  утыра;                в) суда  балыклар  йөзә.

       4.Торып  әйтә  шул арада  өлкән бүре:

а) ашка  салырга  тоз  беткән,  мин барып килим, ди.

б) боткага  май  кирәк,  мин  май  алып  киләм, ди.

в) боткага  су  кирәк, ди.

      5.Кәҗә  әйтә:

а) капчыктагы  бүре  башы  бит  уналты;

б) капчыктагы  бүре  башы  утызлап;

в) капчыктагы  бүре  башы  нәкъ  егерме;

г) капчыктагы  бүре  башы  бит  унике.

  VI  тур –  КАПИТАННАР   ЯРЫШЫ.

 ( Йомык,  бәйләнгән  күз  белән  плакаттагы  алмагачка  алмалар  ясыйлар.  1  минут  вакыт  бирелә, кем  күбрәк  ясый.)

  VII  тур –  С Ү З    Т Ө З Ү.

( Сорыкортларга  сүзеннән  кайсы  команда  күбрәк  сүз  төзи).

Жюри  чыгышы,  җиңүче  команданы  ачыклау.  Бүләкләүләр.