Баргажанай аман зохёол

Түсэб:

1.Оршол

2. Баргажанай арадай аман зохеолнууд:

а) Арадай дуунууд

б) Домогууд

в) Онтохонууд

г) Yреэлнүүд, оньһон хошо үгэнүүд, еохорой дуунууд, таабаринууд.

3. Тобшолол.

    Арадай аман зохеолнуудай удха шанар.

1.Оршол

       Баргажанай шэбээгэй  1783 онhоо үезднэ город  болоhон сагhаа хойшо Байгал далайн хойто талаhаа буряадууд хотон хотоноороо hубарин нүүжэ захалаа.

        Эгээн түрүүн Яарагтын долоон  нарhан гэжэ газарта абзай отогой нэгэ хотон нүүжэ ерэhэн ха. Ондрей Шибшеев удамаршатай  түрүүшын ехэ бүлэг 1740 ондо Баргажанай дайдада нютагжаа. Нютагжаhан буряадууд хамтадаа найман обогой түлөөлэгшэд: абзай, баяндай, булагад, галзууд, сэгээнүүд, шоно, hэнгэлдэр, эмхэнүүд угсаатанууд болоно.

   2.  Баргажанай аман зохеолнууд

 Баргажанай буряадууд эртэ урда сагhаа эхи табиhан баян түүхэтэй, еhо заншалнуудтай, үльгэр домогуудтай гээшэ болоно. Элинсэг хулинсагуудhаамнай аман үгөөр дамжажа, манда хүрэжэ ерэhэн байна. Уян нугархай, ульгам зөөлэхэн хэлэеэ, түүхэеэ, соелоо, ёhо заншалаа арюун hайханаар сахижа , дамжууулжа  ябаха еhотой байнабди. Мүнөө үе сагта энэ темэмнай ехэ актуальна болоно.

          Энэ ажалаа  бүтөөжэ байхадаа, би ехэ олон Баргажанай буряадуудай дууладаг дуунуудые, үльгэрнүдые , домогуудые, онтохонуудые, үреэлнүүдые суглуулжа бэшэhэн, шэнжэлhэн  байнаб. Энэ минии   зорилго  болоhон байна.

         Мүнөө иигээд бидэнэй, залуу  хүүгэдэй, эдэ hайхан заншалаа, дуу домогуудаа, оньhон хошоо үгэнүүдээ hонирхожо узэжэ  ябаагүй hаамнай мартагдажа болохо байна. 

        Баргажанай буряадууд ехэ дууша, шогууша, хүхюун зон гэжэ мэдэнэбди. Наhатай зоноор хөөрэлдэhэмни иигэжэ тэдэ хэлэнэ: « Бага балшар наhанhаа  хойшо  ябууд  дундаа бэе бэеэ  адаглажа, магтажа  дуунуудаа зохеодог бэлэйбди»

        Тематикынь  талаhаа хараад үзэхэдэ , ехэнхидээ баргажанай арадай дуунууд соо нүхэроо,  унажа ябаhан  мориео, нютаг нугаяа, инаг дураяа магтаhан дуунууд ехэ олоор дайралдана. Дуунууд  хүн бүхэнэй сэдьхэл  зүрхые уяруулдаг, баярлуулдаг гэжэ мэдэнэбди.

Би тандаа нэгэ иимэ шог дуу хэлэжэ үгэхэмни:

Унаган, унаган хэерыемни

Унажа байхыень харахагуйт.

Yелөөд ябаhан Сэпэлмаемни

Уурлажа байхыень харахагүйт.

Харахан бишыхан морииемни

Халтиржал байхыень харахагуйт

Ханилаад абаhан  Сэпэлмааемни

Хараажащье байхыень харахагуйт     

 Иимэ Баргажанай  буряадуудай дууладаг зуугаад  дуунуудые суглуулжа бэдэржэ бэшэhэн байнаб. Тэдэнээ бидэ ном болгожо гаргаха гэжэ зорилготойбди.      Манайнютагаархид ехэ олон  домогуудые мэдэдэг байна. Би тэдэниие ехэ hонирхожо шагнааб. Манай эндэ Буха шулуун тухай  домог 3 ондоо янзаар  хөөрэнэ.

1-вариант

            Урда эртэ сагта Байгал далай тээhээ нютагжаха hайхан нютаг орон бэдэржэ зөөдэлөөр ябаhан буряадууд hүрэг малаа  урдаа туужа ерээ hэн ха. Һүрэг малайнь удамарша аха заха буха hэн. Баргажанай талада 

   h үрэгөө хуряажа, буха өөрөө хэбтэшэhэн байгаа. Мүн hүрэг малыншье энэ талаар булта хэбтэшэhэн юм.
Эдэ булта эндээл шулуун болошоhон домогтой.

 Малай эзэд нютагтажаха, жаргаха газарнай эндэл байгаа гээшэл даа гээд нютагжаhан юм.

«Буха» шулуун тухай домог Ф Р Гармаев hаа бэшэжэ абаба.

2-вариант

             Энэ дайдада  ажаhууhан буряадууд урагшаа Шэтэ, Шиилхэ нүүдэг, малаа туудаг hэн. Энэ баян дайдаhаа ябаха дурагүй дээрэhээ hүрэгөө дахуулаад ябаhан хүхэ бухань эндээ хэбтээд, шулуун болобо, үнеэдынь тойраад, байhан шулуун болоо гэлсэдэг.

Иигэжэ эндэ  байрлаад, нютагайнь зон үхэр мала  үдхэдэг, амгалан байдалай түлөө, эд зөөритэй үнэр баян болохын тула «Буха шулуунда мүргэдээг».

3-вариант

            Урдань энэ дайдада хоршод монголнууд ажаhууhан юм. Монголнууд газар уhаяа буляалдажа дай хэдэг байгаа. Халха монголhоо Есухэй баатар  дайгаар эндэхи монголнуудта  добтолбо. Баргуудай баатар булигдаха болоходоо буха шэнги шулуун болоод, сэрэгүүдынь шулуунууд болоходонь, баатарай сэрэгүүд гэдэргээ сухаряа hэн. Баргуудай мэргэнэй бэень бүдүүн, шанга, буха шэнги хун байгаа. Энэ хэбтэhэн газарынь Баргуудай баатарай нэрээр «Баргуджин -Токум    

гэжэ нэрэтэй болоо пэн.

          Археологууд 1996 ондо Онео мурэнэй эрьедэ газар дороhоо ехэ олон сэрэгэй  буу зэбсэг олоhон гэлсэдэг.  Магад эдэ эндэhээ hабагшатай байжа болоо.      

          Удхаараа хүнэй гү,  али  амитанай ажабайдалда болоhон  ямар нэгэн ушар тухай найруулагдаhан аман зохеолые онтохон гэдэг.

Би нэгэ хэдэн манай нютагта хэлсэдэг  онтохонуудые  бэшэжэ абааб. Жэшээнь: «Алтан аяга», «Басаганай мэхэ», «Юундэ эреэн гурооhэн Баргажанда байдаггуйб», «Ябаhан хүн яhа зууха, хэбтэhэн хүн хээли алдаха», «Хайшан гээд уhатай болохоб» гэхэ мэтэ.

        «Ябаhан хүн яhа зууха, хэбтэhэн хүн хээли алдаха»  гэжэ онтохо танда хоороод үгэhүүб.( нүгөөдүүлынь хабсаргалта болгохо.) Урдань нэгэ айл байдаг байгаа. Yбгэниинь  юушье хэдэггүй, hамганиинь хамаг ажалаа хуу хэдэг hэн. . Y бэлэй хүйтэндэ соолго суулахадань hамгандань  хушэр болобо. Һамганиинь үхэрнүүдээ хореоhоо гаргаад, соолгодо үхэрнүүдээ  уhалыш үбгэнөө эльгээбэ. Харгы дээрэнь суухатай  тоhо хаяад орхибо. . Yбгэниинь ехэ баярлан тоhоео гэртээ асарба. Yглөөдэрынь. сумаа  соо мяха хаяад орхеошыень асарба. Һамганиинь эдеэгээ шанахадаа, убгэноо ехэ магтаба. Тиигээд үбгэниинь ажал  хэжэ , зөөри олохоео  оролдодог болобо.

        Иимэ hургаал заабаритай энэ онтохон.

        Баргажанай буряадуудай дунда хэлэгдэдэг арадай аман зохеолнуудые: үльгэрнүүдые, онтохонуудые, дуунуудые, ехорой дуунуудые, үреэлнүүдые, оньhон хошоо үгэнуудые, таабаринуудые бэшэжэ хабсаргалта (приложения) болгон гаргаад иимэ тобшолол хэhэн байнаб.

                                                                                         Арадай хэлэгдэhэн үгэүүуд соо

                                                                                         Алтанай дуhалнууд байдаг юм.

                                                                                                              Х. Намсараев

                                                    Тобшолол.

Эртэ урда сагhаа хойшо эзэн Богдын гүрэн түрэhөө эхилэн, түрэл арадайнгаа түүхэ, соел, еhо заншал, хүн байгаали хоерой харилсаа, ажал хүдэлмэри, сэдьхэл хүмүүжэлгэ, гэр бүлын харилсаа гэхэ мэтые ургажа ябаа залуу үетэндэ ойлгуулха еhо заншал гээшэмнай арад түмэнэй, оюун hанаанай шанар, үндэhэтэнэй бахархал, ниигуулэсхы сэдьхэл түрүүлэн байдаг нангин булаг юм.

Тиимэhээ арадайнгаа заншал аршалжа, уутаар дүүрэн угайнгаа баялигые зүбөөр эдлэжэ, дүрбэн тэгшэ эрдэм ухаанай оньhон шэнжэлэлгын, уран бэлигэй, бэеын тамирай талаар хүмүүжүүл hайтай олон бэлигтэншье гаргаха  гэhэн найдал түрэнэ.

Список использованной литературы

1. Бурхинов Д.М., Данилов Д.А., Намсараев С.Д.

«Народная педагогика и современная школа».-У-У, изд-во «Бэлиг» 1993 г.

2. Будаева С.Н.,»Ухаан бодолой урасхал».- У-Удэ, изд-во

3. Батуева И.Б. «Буряты на рубеже XIX- XX веков». –Улан – Удэ,1992

4. «История Бурятии в вопросах и ответах». Вып. 1. –Улан-Удэ 1990., вып.2,3 1991г., 1992г.

5. Михайлов Т.М., Нимаев Н.Д. «История и культура бурятского народа». –У-Удэ, 1998 г.

6. Очерки по истории Бурятии 18 веа. –Улан- Удэ, 1960г..

7. Ошорова С.А., «Буряад аман зохеол». – У-Удэ, изд-во «Бэлиг»2003г

8. «Сокровенное сказание монголов». –Улан-Удэ, 1990г.ъ

9. Тумунов Ж. «Очерки из истории Агинских бурят». –Улан-Удэ, 1998г.

!0. «Факультативные занятия по бурятской литературе». –УЛАН-Удэ. 1987г.

Хабсаралта 1

Эхэ сагаан Баргажамнай

Эбхэрэн урдахадаа гоел даа,

Эртынхи урдынхи заншалаараа

Иигэжэн сагаалхамнай гоёл даа.

Хабтагай сагаан Баргажан

Хадаараа халюураад гоёхон даа

Хуушанхи эртэнхи заншалаараа

Хамтаараа сагаалхамнай гоё даа

Yргэн сагаан Харлигнай

Уулаараа халюураад гоёл даа

Yбгэн эсэгын заншалаараа

Олоороо суглархад гоёл даа.

*                      *                        *

Набшуутай намаатай нютагтайл  аад

Намарай болоһыеш мэдэбэгүйб.

Наhандаа жаргалтай ябаһан аад.

Наhатай болоһоноо мэдэбэгүйб.

Үбүүтэй ногоотой нютагтай аад

Үбэлэй болоһые мэдэбэгүйб

Үендөө жаргалтай ябаһан аад

Үтэлжэ байһанаа мэдэбэгуйб.

*                      *                        *

 Дугшлуулхагуй байтарни дугшуулаад

Дурандаа хүлэгым хүлэргөөш даа

Дурлахагүй байтарам дуурлуулжа

Дурандаа зүрхыем тамалааш даа

Хатархагүй байтарни хатаруулжа

Харалхан мориием халтируулааш даа

Ханилхагүй байтарам ханилуулжа

Харалхан зурхыем зобоогоош даа

*                      *                        *

Хангал харым хатарынь даа

Харал далайн долгиншуу

Ханилһам гансам дагнаагынь

Ханхиндаг дуутай лимбэгшүү.

Унаган борым хатарынь даа

Уһан далайн долгиншуу

Ушарһан гансым дагнаагынь

Уран дуутай лимбэшуу.

*                      *                        *

Ардагхан жороо моритой hэм,

Алтанхан дэлхэйдэ аад, хаана гээшэб?

Аляахан гансал ахатай hэм,

Армиин hургуулида аад, хаана гээшэб?

Сэсэн хухэ моритой hэм,

Сэнхирхэн дэлхэйдэ аад, хаана гээшэб?

Сэдьхэлдээ гансал ахатай hэм,

Сэрэгэй hургуулида аад, хаана гээшэб?

*             *                     *                   *                    *

Хотирхой харгыдаа

Ходоогоо шэлүүлээ.

Хоринхон  наhанда

Армида шэлүүлээ.

Араяа харгыдаа

Ардагаа шэлүүлээ

Арбаадхан наhандаа

Армида шэлүүлээ

*             *                     *                   *                    *

Нарин голой хюрууе

Хайласарань хатарая.

Найман, юhэн колхоздоо

Дуулдасарань хатарая.

Добуун, добуун газартаа

Дорьбосо хатарая.

Долоон, найман колхоздоо

Дуулдасарань хатарая.

*             *                     *                   *                    *

Барбагайн шэнээн байхадамни,

Баабаймни намайгаа үргөө hэн.

Бапал мүнөө hанахадамни,

Иигэжэл ябахыем үргөө hэн

Эрхэн шэнээн Ябахадамни,

Эжым намайгаа үргөө hэн.

Эгээл мунөө hанахадамни,

Иигэжэл ябахыем үргөө hэн.

*             *                     *                   *                    *

Ара Баргажанай бургааһан

Адуу хушамаар набшаһатай.

Аляадаа наадаһан бэһэлигыем

Арбан хургандам бусаагыши.

Хори, Баргажанай бургааһан

Хони хушамаар набшаһатай.

Холшортоо наадаһан бэһэлигыем

Хорин хургандам бусаагыши.

*             *                     *                   *                    *

Шара шубуун хараасгай

Шабарай түлөө зобоно.

Эжы баабай хоернай

Манай түлөө зобоно.

*             *                     *                   *                    *

Сэрэгтэ ошоһон урмандаа

Сержант боложо ерээрэй.

Армида ошоhон урмандаа

Алдартай боложо ерээрэй

*             *                     *                   *                    *

Эхын хоймор

Эзэнэй харгы һайхашаажа ,

Эреэн баханаяа байгуулая.

Эжынгээ хоймор һайхашаажа,

Эдьхэмэл хүрэнгэеэ байгуулая.

Баруунай харгы һайхашаажа,

Баржагар баханаяа байгуулая.

Баабайнгаа хоймор һайхашаажа,

Барюурта һабаяа байгуулая.

*             *                     *                   *                    *

Нютаг тухай дуун.

Галуун, галуун шубуунда адли

Газаршал шубуун үгы юм.

Газар уһан хоерто адли

Һанагдахал юумэ үгы юм

Элеэ, элеэ шубуунда адли

Элидэг шубуун үгы юм.

Эжы баабай хоерто адли

Энхэрдэг хүн үгы юм.

*             *                     *                   *                    *

Эхэ эсэгэ хоерни

Саган хадын модоор

Сахариг хэһэн баабаймни.

Санаан хүрбэ арһаар

Унтари хэһэн эжымни.

Yндэр хадын модоор

Yлгы хэһэн баабаймни.

Yзуур хурбэ арһаар

Унтари хэһэн эхэмни.

*             *                     *                   *                    *

Унаган, унаган хэерыемни

Унажа байхыень харахагуйт.

Yелөөд ябаhан Сэпэлмаемни

Уурлажа байхыень харахагүйт.

*                      *                        *

Борохон бишыхан хэерыемни

Бүдэржэ байхыень харахагуйт.

Баталаад ааhан Сэпэлмаемни

Баярлаагуй байхыень харахагүйт.

Бээлэйн дуун

Уян хурганайм хонообор 

Ураар оёhон бээлэймни.

Уран зурхэнэйм сахюусан

Ум мани бадмай хум.

Арбан хурганайм хонообор

Ангай арhан бээлэймни.

Аляа зурхэнэйм сахюусан

Арьяа Баала бурхамни.

*                      *                        *

Нарhан модон шэрээдэ

Нахилзама эдеэн тэндэл байна.

Наадаар ерэhэн урагуудай

 Налгай зугаа тэндэл байна.

Хуhан модон шэрээдэ

Хотоймо эдеэн тэндэл байна. 

Хуримаар ерэhэн урагуудай

Холшор зугаа тэндэл байна.

*                      *                        *

Шэбшэер шэбшэер улааниинь

Сэргын шэмэг боломоорхон.

Сэдьхэлтэй hайхан урагууднай

Сээжын шэмэг боломоорхон.

Унаган унаган удааниинь

Уяагайл шэмэг боломоорхон.

Ушарhан hайхан уругууднай 

Ухаанаhам шэмэг боломоорхон.

*                      *                        *

Нааданай болоhон газарта

Наян сэсэг задаруужан.

Наадаа хэhэн хоёрнай

Наhан жэлдэ жаргуужан.

Түрын болоhон газарта

Түмэн сэсэг задаруужан.

Турөө хэhэн хоёрнай

Түмэн жэлдэ жаргуужан. 

Ханимни

Ута холо харгыда

Унаган морин ханимни.

Уулын хажууда амархадамни,

Уула, сахюур –гални.

Хэтын холо харгыда

Хэнзэ дааган ханимни,

Хээрэ даараад ядархадамни,

Хэтэ, сахюур – гални.

Yреэл дуун

Yндэрэй зулгаа отолжо,

Yндэрөө барижа  дунжылгөөрэй.

Yгэлгын хэшэгтэ хүртэжэ,

Yргэнөөр дүүрэсэ түшэгэнүүлээрэй.

Тайгын зулгаа отолжо,

Ташуур барижа дунжылгөөрэй.

Табилгын хэшэгтэ хүртэжэ,

Ташуураараа дүүрэсэ түшэгэнүүлээрэй

Эхын хоймор

Эзэнэй харгы һайхашаажа,

Эреэн баханаяа байгуулая.

Эжынгээ хоймор һайхашаажа,

Эдьхэмэл хүрэнгэеэ байгуулая.

Баруунай харгы һайхашаажа,

Баржагар баханаяа байгуулая.

Баабайнгаа хоймор һайхашаажа,

Барюурта һабаяа байгуулая.

*                      *                        *

Эхэ сагаан Баргажамнай

Эбхэрэн урдахадаа гоел даа,

Эртынхи урдынхи заншалаараа

Иигэжэн сагаалхамнай гоёл даа.

Хабтагай сагаан Баргажан

Хадаараа халюураад гоёхон даа

Хуушанхи эртэнхи заншалаараа

Хаматаараа сагаалхамнай гоё даа

Yргэн сагаан Харлигнай

Уулараа халюураад гоёл даа

Yбгэн эсэгын заншалаараа

Олоороо сутлархаад гоёл даа.

Yреэлнүүд

Эрхы дээрээ эрдэмтэй ябаарай,

Хурган дээрээ хубитай ябаарай.

Баабайдаа адли баян ябаарай,

Эжыдээ адли эдеэтэй ябаарай,

Харидаа жаргалтай ябаарай,

Халуундаа хүндэтэй ябаарай,

Хадада адли hайхан ябаарай,

Хадаланда адли эбтэй ябаарай.

Хайшаяа хан байса бү хаяарай,

Хадам эхынгээ урдаhаа бу дуугараарай.

Гол хотоймо үнэр болоорой,

Газар хотоймо баян болоорой.

Хээрэ гарабал, олзо дээгүүр ябаарай,

Гэртэ оробол, үреэл дээгүүр ябаарай.

Баян хоймортой боложо,

Булга эдлээрэйт!

(Хүбүүлэй  Гомбоевна Раднаеваһаа бэшэгдээ)

1-вариант

            Урда эртэ сагта Байгал далай тээhээ нютагжаха hайхан нютаг орон бэдэржэ зөөдэлөөр ябаhан буряадууд hүрэг мала  урдаа туужа ерээ hэн ха. Һүрэг малайнь удамарша аха заха буха hэн. Баргажанай талада 

   h үрэгөө хуряажа, буха өөрөө хэбтэшэhэн байгаа. Мүн hүрэг малыншье энэ талаар булта хэбтэшэhэн юм.
Эдэ булта эндээл шулуун болошоhон домогтой.

 Малай эзэд нютагтажаха, жаргаха газарнай эндэл байгаа гээшэл даа гээд нютагжаhан юм.

«Буха» шулуун тухай домог Ф Р Гармаев hаа бэшэжэ абаба.

2-вариант

             Энэ дайдада  ажаhууhан буряадууд урагшаа Шэтэ, Шиилхэ нүүдэг, малаа туудаг hэн. Энэ баян дайдаhаа ябаха дурагүй дээрэhээ hурэгөө дахуулаад ябаhан хүхэ бухань эндээ хэбтээд, шулуун болобо, үнеэдынь тойраад, байhан шулуун болоо гэлсэдэг.

Иигэжэ эндэз байрлаад, нютагайнь зон үхэр мала  удэхэг, амгалан байдалай түлөө, эд зөөритэй үнэр баян болохын тула «Буха шулуунда мүргэдээг».

3-вариант

            Урдань энэ дайдада хоршод монголнууд ажаhууhан юм. Монголнууд газар уhаяа буляалдажа дай хэдэг байгаа. Халха монголhоо Есухэй баатар  дайгаар эндэхи монголнуудта  добтолбо. Баргуудай баатар булигдаха болоходоо буха шэнги шулуун болоод, сэрэгүүдынь шулуунууд болоходонь, баатарай сэргүүд гэдэргээ сухаряа hэн. Баргуудай мэргэнэй бэень бүдүүн, шанга, буха шэнги хун байгаа. Энэ хэбтэhэн газарынь Баргуудай баатарай нэрээр «Баргуджин -Токум    

гэжэ нэрэтэй болоо пэн.

«Ябаhан хүн яhа зууха, хэбтэhэн хүн хээли алдаха»

«Ябаhан хүн яhа зууха, хэбтэhэн хүн хээли алдаха»  гэжэ онтохо танда хоороод үгэhүүб.( нүгөөдүүлынь хабсаргалта болгохо.) Урдань нэгэ айл байдаг байгаа. Yбгэниинь  юушье хэдэггүй, hамганиинь хамаг ажалаа хуу хэдэг hэн. . Y бэлэй хүйтэндэ соолго суулахадань hамгандань  хушэр болобо. Һамганиинь үхэрнүүдээ хореоhоо гаргаад, соолгодо үхэрнүүдээ  уhалыш үбгэнөө эльгээбэ. Харгы дээрэнь суухатай  тоhо хаяад орхибо. . Yбгэниинь ехэ баярлан тоhоео гэртээ асарба. Yглөөдэрынь. сумаа  соо мяха хаяад орхеошыень асарба. Һамганиинь эдеэгээ шанахадаа, убгэноо ехэ магтаба. Тиигээд үбгэниинь ажал  хэжэ , зөөри олохоео  оролдодог болобо.

                                         Басаганай мэхэ

      Эртэ урда сагта нэгэ айлайхи сэбэр hайхан басагатай hэн хаш.  Гэртэхинииньшье баян. Тэдэнэр залуухан зараса хүбүүтэй байгаа.

Тэрэ залуу  хүбүүн баянай басагые  hамган болгожо абаха hанаатай байба. Басаганиинь иигэжэ хүбүүндээ хэлэбэ:

- Би шамда гутал уллажа үгэхэб. Тэрэ гуталайш соороходо, шинии hамган болуужаб, - гэбэ.

 Хүбүүн зубшөөбэ. Тиигэд лэ тэрэ гуталаа гамгүй үмдэдэг болобо ха. Yдэр бури шулуун элhэндэ зорюута үрэдэг, яажа түргэн соолохо еhотойб гэжэ шэбшэдэг байба. Харин гуталынь яашье соородоггүй байгаа. Ушарынь хүнэй арhаар уллаhан байба бшуу. Хүнэй арhан хэзээшье соородоггүй, элэдэггүй.

     Тиигэ тиигэhээр тэрэ хоер гэр мал боложо шадангүй, ганса бэе едон тархи үтэлжэ, үхэжэ hалаhан гэлсэдэг.

                                      Алтан аяга

Урда сагта нэгэ үгытэй айлайхи ажаhууба ха. Тэдэнэйхи едон ганса моритой hэн, Харин тэрэнээ хүбүүндээ үгэжэ, зол жаргалаа бэдэрэ гэжэ ябуулба. Ушөө баhа үбгэ эсэгэhээ дамжан ерэhэн, хадагалаатай байдаг алтан аяга бэлэглэбэ.

Хүбүүн аян замда мордобо. Замдаа баян айлда хүрэжэ ерэбэ ха. Мориео сэргэдэнь уяад, алтан аягаяа hуул доронь хабшуулаад, гэртэнь оробо. Хөөрэлдэжэ байтараа: «Мүнөөдэр hара хэды гээшэб?» - гэбэ. Баянай  hамган «Арбан табан», -гэжэ харюусаба. Тиигээд айлшанаа үдэшэхэеэ гарахадань, моринойнь хажууда алтан аяга хэбтэбэ. Баянай hамган «намдаа энэ аягаа худалдыш», -гэбэ ха.

Хүбүүн харюусаба: «Би танда мориео үгэhүү. Энэмни юрын морин бэшэ, алтан аягаар hарын арбан табан бүри аргааhалдаг юм. Дуратай паа, мориием  худалдажа абахадатнай болохо». Баянай

hамган морииень абаха боложо, тулмагаар дүүрэн мүнгэ асаржа үгэбэ.

Тэрэ хүбүүн аяга мүнгэн хоероо баряад, гэртээ хариба.

Баян айлайхи hарын арбан табан болохые хүлеэнэд, ямаршье алтан аяга аргааhанаарнь гарабагүй.

Баянай hамганай нэхэжэ ерэхэдэнь, хүбүүн ондоо нютаг зөөжэ ябашаhан байба.

Тиигэжэ баян айлайхии үгытэй хүбүүндэ хомхой хэнтэг дээрэhээ мэхэлүүлэн, улуу хаража байhаар, булуу химэлбэ.