"Баян-Кол чонунун чугаазынын онзагайы"

Допчузу

Киирилде ………………………………………………………………………3

1-ги эге

Киирилде

Тыва дыл түрк уктуг, ынчангаш түрк дылдарныӊ аймаанга хамааржыр.Чүге дээрге тыва дылда бар сөстерниӊ хөй кезии ниити түрк дылга дөмейлешкек бооп турар. Тыва дылды x-xv вектерде быжыккан деп Ш.Ч.Сат тыва дылдыӊ диалект ылгалдарыныӊ тыптып келгениниӊ чылдагааннарын мынчаар демдеглеп бижип турар: «Тываларныӊ составынга кирген түрк эвес дылдыг бөлүктерниӊ дылдарыныӊ салдары, артыышкыннары, феодалдыг үеде чуртту аӊгы-аӊгы шоолуг-ла харылзаа чок кожууннарга чарганы, чер-черниӊ географтыг ыраа болгаш кызыгаарланчаа, чер-черниӊ чонунуӊ амыдырал-чуртталгазыныӊ онзагай байдалдары, харылзашкак өске дылдарныӊ салдары дээш оон-даа өске» Сат 1987:8

Баян-Кол -  Кызыл кожуунга хамааржыр суурларныӊ бирээзи. Кызылдан 67 км ыракта турар. Чурттакчы чонунун ниити саны-суурнун чону ма

Ажылдыӊ обьектизи:

Тыва дылда диалектизмнер.

Ажылдыӊ чугулазы:

Ук темага хамаарыштыр Ш.Ч.Саттыӊ 1987 шинчилеттинген ажылдары бар. Ынчалза-даа ук девискээрде амгы үеде ажыглаттынып турар диалектизмнерни бо үенин аайы-биле катап шинчилеп тодарадыры чугула.

Ажылдыӊ чаа чүүлү:

Баян-Кол чонунуӊ чугаазынга хамаарышкан эртем ажылдары чок. Ынчангаш ук суурнуӊ чугаазыныӊ онзагайларын ханы, амгы үении-биле катап шинчилээри негеттинип турар.

Ажылдыӊ теоретиктиг үндезиннери:

Ниити дыл эртеминде ,орус дылда, диалектологияга хамаарышкан эртем ажылдары бистиӊ ажылывыстыӊ теория талазы-биле кол үндезиннери болган. Ш.Ч.Сат «Тыва диалектология» [1987], Е.М.Куулар «Основные характеристики тувинской речи жителей юго-восточной части Тувы » [2003], М.Д.Доржу « Бай-Тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка» [2002]  деп тыва дылдыӊ диалектизмнерге хамаарышкан эртем ажылдарын теоретиктиг ундезиннер кылдыр алган бис.

Бис бо ажылывыста Баян-Кол суурнуӊ чурттакчы чонунуӊ чугаазыныӊ онзагайларын шинчилеп көөрүн оралдашкан бис. Ук чүүлдү  сайгарарынга суурнуӊ үндезин чурттакчылары улуг дузаны чедирген.

Ажылдыӊ сорулгазы:

Баян-Кол суурнуӊ чурттакчыларыныӊ чугаазынын фонетика болгаш лексика талазы-биле ылгалдыг чүүлдерин тодарадыр сорулга-биле шиитпирлээр ужурлуг айтырыглар:

1.Баян-Кол суурнуӊ чугаазында диалект онзагайларга хамаарышкан материалдар чыггаш, системажыдар.

2.Чыгдынган материалдарны тус-тузунда дылдыӊ адырларыныӊ аайы-биле аӊгылаар, диалект онзагайларыныӊ тывылганын тайылбырлаар;

3.Ук бөлүктерни амгы тыва литературлуг дылдыӊ сөстери-биле деӊнээр;

4.Ажылдыӊ фонетика кезээнде сөстерни чоннуӊ адалгазыныӊ аайы-биле фонетиктиг транскрипция дузазы-биле бижип көргүзер.

Шинчилел ажылыныӊ материалы:

Баян-Кол суурда чурттап турар үндезин чурттакчыларныӊ аас чугаазындан чыгдынган материалдар.

Шинчилел ажылын кылып тура ажыглаан методтар:

Шинчилел ажылды кылып тура , дилеп-тыварынын, деннелге, тайылбырлап бижиир, анализ  методтарны ажыглаан.

Ажылдыӊ практиктиг ужур-дузазы:

Шинчилел ажылы  диалектология картазын, диалектизмнер словарын тургузарынга хереглеттинип болур. Оон аӊгыда диалект талазы-биле шинчилелдер кылып турар эртем ажылдакчыларынга болгаш тыва дыл, чогаал башкыларынга,өөреникчилерге немелде материал бооп болур.

Ажылдыӊ тургузуу:

Шинчилел ажыл киирилдеден, үш бичии эгежигештерден, түӊнел болгаш ажыглаан литература даӊзызындан тургустунган.

I-ги эге. Тыва дылдыӊ диалектилериниӊ бөлүктээшкини

Диалектизм (грек дылда dialektos-диалект, чугаа аялгазы - говор) – кандыг-бир девискээрде кызыгаарлыг ажыглаттынар сөстер. Диалект сөстер литературлуг дылдыӊ нормазынче кирбейн, кодуунда чугле кандыг-бир девискээрде чоннуӊ чугаазыныӊ кезээ бооп чоруур.

Дылдыӊ фонетика, лексика болгаш грамматика талазы-биле дөмей болгаш ылгалдыг онзагай чүүлдерин барымдаалап, тыва дылды дөрт диалект болгаш ийи холушкак аялгалыг деп Ш.Ч.Сат айыткан.

1.Төп диалект – ол төп Тывада – Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл, Улуг-Хем, Чаа-Хөл, Бии-Хем кожууннарда нептерээн. Ол ышкаш төп диалект литературлуг дылдыӊ үндезини.

2.Барыын диалект- Бай-Тайга, Мөӊгун-Тайга, Барыын-Хемчик кожууннарда нептерээн. Диалектиниӊ кол ылгалдары алтай дылдыӊ салдарындан болгаш дылдыӊ эртеги хевиринде ажыглаттынып турган хевирлерниӊ чугаада кадагалаттынганындан тывылган.

3.Мурнуу чөөн диалект- Тандыныӊ Элегес, Межегей, Тес-Хем, Эрзин кожууннары хамааржыр.Ук диалектиниӊ онзагайы моол дылдыӊ күштүг салдарындан тывылган.

4.Соӊгу-Чөөн диалект Тожу кожуунда нептерээн, диалект боду хем болгаш тайга деп аялгалыг.

5.Каа-Хемниӊ болгаш Тере-Хөлдүӊ (Кунгуртуг) холушкак аялгалары.

Диалектилер бодунуӊ ээлчээнде иштики аялгаларга база чарлып турар. Диалектилерин болгаш аялгаларныӊ кызыгаары Тываныӊ кожуун, сумуларыныӊ административтиг үлелгезинге дүгжүп турар.

Диалектизмнер чечен чогаалга чоннуӊ дылыныӊ онзагайын көргүзеринге ажык-дузалыг. Олар дылдыӊ төөгүзүнде болган өскерлиишкиннерни шинчилээринге эргежок чугула.

II-ги эге. Лексиктиг онзагайлар

Диалектиге хамаарыштыр материалдарны чыып тура, колдуунда улуг назылыг кижилерниӊ чугаазында диалект онзагайларын эскерген бис.

А аныяк назылыг болгаш школачыларныӊ чугаазы литературлуг дылга хөй кезиинде дүгжүп турар, ынчалза-даа орус-тыва сөстерни холбап чугаалаар чүүлдер таваржып турар. Ынчангаш чыгдынган материалдардан дараазында темалыг бөлүктерни аӊгылаан бис.

1)Аъш-чем аттары:

Согуна- диал. кулча - чемге хереглээр, борбак чемиштиг, ажыг амданныг үнүш.

Элээн хөй картошка, морковь казып, согуна, огурецти чулуп берди. (С.Тока)

Көже- диал.көгже-арбайныӊ азы өске-даа чамдык тарааларныӊ соктаваан азы соктап каан үрезини.

Паш алдынче оттан сал! Көжеден соктавыт (С.Сарыг-оол)

Вермишель, рожки, рис- диал.быдаа кылырлар азы быдаа чемнээрлер

2) Идик-хеп аттары:

Чеӊи чок-диал кандаазын, калдаазын, хөректээш.

3)Төрел харылзаалар илередир сөстер:

Чаавай-диал.чеӊгей-кады төрээн азы төрел акызыныӊ кадайы.

Чеӊгейни кажан биске көргузер сен, акый?

Келин, кенни-диал.херин, керин-оглунун азы бодундан бичии оол торелинин кадайы.

Келин алыр улус хөделир апаар болгай .(В.Монгуш)

Дуӊмам- диал.иниим, ним-кижиниӊ кады төрээн азы төрели болур бодундан назы-хары биче оол азы кыс кижи.

Дуӊма сартыы тывылбас чүве дээн (М.Кенин-Лопсан).

4)Эдилелдер болгаш паш-сава аттары:

Хөнек-диал.доӊгуу-

Хумуӊ-диал.хууӊ, кочал-

Омааш-диал.шопулак-чемнениринге ажыглаар чүүл.

Омаашты менче дамчыдывыдам, оол.

Балды-диал.суге-сыпта кедирип каан, бистиг болгаш чөвектиг металлдан кылган, чуве чарар, кезер, чонар херексел.

Улуг болат балдыӊ хайырла (Тоолдан)

Кадаг-диал.шопту-бажы шиш, ужу бөрттуг, кандыг-бир чүве кадаар, шөйбек демир азы ыяш.

Чаӊгыс кадаг-даа чадагай чытпазын (О.Саган-оол)

Ниитизи-биле туӊнеп чугаалаарга? Баян-Кол чонунуӊ чугаазында лексика талазы-биле онзагайлар литературлуг дылдан улуг-ла ылгал чок деп болур. Чуге дээрге, ук онзагайлар литературлуг дыл-биле чергелешкек. Оларныӊ чугле адалгазы база үн талазы-биле өскерлиишкиннери ылгалды тургузуп турар.

III-кү эге. Фонетиктиг онзагайы

1)Эрин-биле адаар кызаа ажык үннүӊ орнунга [ы] деп эрин-биле адавас ажык үн дүгжүр.

у//ы

 Дуӊмам- диал.дыӊмам, ним-кижиниӊ кады төрээн азы төрели болур бодундан назы-хары биче оол азы кыс кижи.

Дуӊма сартыы тывылбас чүве дээн (М.Кенин-Лопсан).

Думаа-диал.дымаа-

Бужар-диал.быжар-

2) Сөс эгезинге ыыткыр [б] деп ажык эвес үн орнунга дүлей [п] деп ажык эвес үн дүгжүр.

б//п

Бок-диал. пок-

3) Сөс эгезинге ыыткыр [д] деп ажык эвес үнге дүлей [т] деп ажык эвес үн дүгжүр

д//т

Демдек-диал.темдек-

Думчук-диал.тумчук-

4) Сөс эгезинге аяар [м] деп ажык эвес үн ыыткыр [б] деп үнге  дүгжүр таварылгалар информантыларныӊ чугаазындан эскертинген.

м//б

Молдурга-диал. болдурга-инектиӊ азы сарлыктыӊ бир хар ашкан төлү.

Молдургадан шалбадаалам, аал (К.Кудажы)

Митпек-диал.битбек-

Шөймек-диал.шөйбек-

5)Ассимиляцияга таварышкаш, ук сөстер диалект онзагайын тывылдырган.

Кыпсыр-диал. кыссыр- кывар арга бээр, кыва бээр кылыр.

Одаг кыпсыр, аът-хол ажаар талазы-биле (Соскар) орус хөлечиктерни шуут кайгаткан (М.Кожелдей)

Чемненир-чеӊменир, чемгенир

6) Үннернин туружунуӊ солчу бээри

Акша-диал.ашка-

Оглум-диал.олгум-ава, ачазыныӊ азы дириг амытанныӊ төлү.

Ээ, ооӊ утказы ханы болдур ийин, оглум.(Е.Танова)

Долгаар-диал.доглаар-

Телефондан доглавыт, уруум

7) Кошкак [в] деп үн аяар [г] деп үнге дүгжүр таварылгалар

в//г

Көвүрүг-диал.көгүрүг-

Чүвүр-диал-чүгүр- ийи буттуг, чаӊгыс дөстүг, бутка кедер хеп.

7) Аяар ажык эвес үн [г] ийи ажык үн аразынга чиде берген таварылгалар

Бажыӊывыс-диал. бажыывыс-

Тайылбырлаар-диал.тайбырлаар-

8)Кармак-диал.хармак-хептиӊ даштында азы иштинде чуу-хөө сугар кылдыр даарап каан бичии хап.

Уткан-каган чуве бар бе деп, даргавыс портфелин, кармактарын ылавылаан тур. (Л.Чадамба)

Фонетиктиг онзагайларыныӊ талазы-биле түӊнеп чугаалаарга, Баян-Кол чонунуӊ чугаазында диалект онзагайлары амгы тыва литературлуг дылдыындан эвээш  ылгалдыг чуулдер бар деп чүүл көстүп турар.

Чугаа агымынга ажык үннерде онзагайлар кылдыр сөстүӊ аӊгы-аӊгы туруштарынга бир үннүӊ орнунга өске үннүӊ дүгжүрү делгереӊгей ажыглаттынып турар.

Хүн бүрүде амыдыралда чугаа уезинде, чамдык үннерниӊ адаттынар шынары кошкап, чамдык үннерниӊ шуут чидип, адаттынмайн баары демдеглеттинген.

Түӊнел

Диалектиге хамаарыштыр материалдарны чыып тура, колдуунда улуг назылыг кижилерниӊ чугаазында диалект онзагайларын эскерген бис.

А аныяк назылыг болгаш школачыларныӊ чугаазы литературлуг дылга хөй кезиинде дүгжүп турар, ынчалза-даа орус-тыва сөстерни холбап чугаалаар чүүлдер таваржып турар.Чижээ көже деп сөстү  аныяктар билбес болуп турар азы пшено деп орус сөстү ажыглап турарлар.

Ниитизи-биле 34 диалектизм чыгдынган болгаш ажыглаттынган.

Баян-Кол чонунуӊ чугаазында диалектизмнер амгы тыва литературлуг дылдан ылгалдары эвээш болуп турар.

Лексика талазы-биле сөстерниӊ утказын чижектер-биле бадыткавышаан, ылгалдыг чүүлдерин көрүп, дараазында темалыг бөлүктерни тодараттывыс.

1. Аъш-чем аттары-3 сөс;

2.Идик-хеп аттары-1 сөс;

3.Төрел харылзаалар аттары-3 сөс;

4.Эдилелдер болгаш паш-сава аттары-5 сөс.

Фонетика талазы-биле:

 1)Эрин-биле адаар кызаа ажык үннүӊ орнунга [ы] деп эрин-биле адавас ажык үн дүгжүр у<ы-3 сөс;

2) Сөс эгезинге аяар [м] деп ажык эвес үн ыыткыр [б] деп үнге  дүгжүр таварылгалар м<б-3 сөс;

3) Кошкак [в] деп үн аяар [г] деп үнге дүгжүр таварылгалар в<г-2 сөс;

4) Үннернин туружунуӊ солчу бээри-3 сөс;

5) Аяар ажык эвес үннер ийи ажык үн аразынга чиде берген таварылгалар- 3сөс

6) Ыыткыр үннерниӊ дүлей үнге дүгжүр таварылгалар-3

Бодум туружум-биле Баян-Кол чонунуӊ чугаазында диалектизмнерни төп диалектиге хамааржыр деп санаар-дыр мен.

Ажыглаан литература даӊзызы:

1.Авыр-оол Х. Тыва дылдыӊ барыын талакы диалектизиниӊ  чамдык онзагай чүүлдери // Тыва дыл дугайында ажылдар. Кызыл: ТНУЧ, 1964.-ар.55-58.

2.Арагачы З.Б. Тес-Хемский говор//УЗ ТНИИЯЛИ вып. 11. –Кызыл ,1964.-ар.325

3. Куулар Е. М. Основные характеристики тувинской речи жителей юго-восточной части Тувы Кызыл, 2003

4. Доржу М.Д. Бай-Тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка, Кызыл, 2002

5.Сат.Ш.Ч. Тыва диалектология Кызыл, 1978

Айтырыг хуудузу

Хар-назыны:

     Адаанда бердинген сөстерни аас чугаага ( адаары) канчаар ажыглаар болдур сен, ол хевээр бижиириӊерни улуу-биле диледивис.

1.Акша-

2.Балды-

3.Согуна

4.Кармак-

5.оглум-

6.кадаг-

7.көвүрүг-

8.отту кыпсывыт-

9.хумуӊ-

10.чаавай-

11.чеӊи чок-

12.молдурга-

13.дуӊмам-

14.бок-

15.көже-

16.шөймек-

17.митпек-

18.чемненир-

19.думчук-

20. чүвүр

Харыыӊар дээш, четтирдивис!!!