“Таабайн мүнхэ дурасхаалда” Бато Микишкеевич Дамчеев

Буряад Республикын һуралсалай болон эрдэм ухаанай министерство

Буряад Республикын юрэнхы һуралсалай уран һайханай шэглэлтэй

Сахирай юрэнхы дунда интернат һургуули

Илалтын 76 жэлэй ойдо зорюулагдаһан түсэл

“Таабайн мүнхэ дурасхаалда”

Бато Микишкеевич Дамчеев

                                  Бэелүүлэгшэ:

                                                                   7 ангиин һурагша: Садаева Алтана,

                                                               Багша: Хадаева Сэсэг Баторовна

Сахир

2020-2021 он

Түсэлэй гаршаг

1. Оролто үгэ

2. Проектын шухала (актуальность) тухай зүбшэхэ бодолнууд

3. Проектдэ хабаадагшад

4. Проектын зорилго

5. Проект бэелүүлгын сагай хэмжээ

1. Проектын үнэмшэлгэ:һуралсал-хүмүүжэлэй

2. Метапредметнэ мэдэсэ, шадабари, дадал:психологи, этнопедагогика, түүхэ, шэнжэлэлгэ.

3. Проектдэ хабаадагшад: һурагшад, багшанар, түрэлхид, нютагай   наһатайшуул

4. Проектын зорилго:

а. Алдар Солын I, II, III шатын орденүүдтэ хүртэћэн эрэлхэг зоригтой снайпер, алдарта герой, минии хүгшэн абын Б.М. Дамчеевай эрмэлзэл, баатаршалга, хэһэн хэрэгынь шэнжэлжэ арад зондоо, үхибүүдтэ гүнзэгыгөөр сэгнэхыень дамжуулха.

 б. “Таабайн мүнхэ дурасхаалда”гэhэн темэдэ бэеэ даажа хүдэлхэ шадабари хүгжɵɵлгэ; шэнжэлхэ шэглэлтэй хүдэлмэридэ дадалтай болгохо; hанамжаяа хэлэхэ, ɵɵрын темын удха дээрэ бодомжолхо, өөрын тобшолол гаргаха  шадабаринуудые хүгжөөлгэ; уран гоёор уншалга, аман ба бэшэмэл хэлэлгэ хүгжөөлгэ ухаан бодолыень хурсадхаха.

в. Үхибүүдые өөрынгөө бодолоо, сэдьхэлээ баяжуулжа ябахые зоригжуулха, харилсажа һургаха, бэе бэедээ, наһатайшуулда һайн хандахые, туһалхые хүмүүжүүлхэ.

5. Проект бэелүүлхын сагай хэмжээ: 2020 оной июнь - 2022 оной май

6. Проектын шухала асуудал (актуальность) тухай зүбшэхэ бодолнууд:

   Бато Микишкеевич Дамчеевые 76 жэлэй Илалтын һайндэртэ зорюулжа, ябаһан баатар эрэлхэг зоригтой ябадалнуудые шэнжэлхэ. Үхибүүдтээ Агуу ехэ дайнда ябаһан, Илалтын һайндэрые 76 жэлэй саада тээ асарһан ветерануудта, наһатайшуулда һайн хандахые, туһалхые хүмүүжэлхэ. Сагай үнгэрхэ бүри Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда совет арадай гайхамшаг баатаршалгын ябадалнуудые,үнгэрһэн сагай үйлэ хэрэгые мэдэхыень хүгжөөхэ. Б.М. Дамчеевай алдарта габьяа баатаршалга олон зоной урда дурдалга. 76 жэлэй ойн баярай Илалтын һайндэртэ зорюулжа,  2020 оной майн юһэндэ Санага нютагта  Б.М. Дамчеевтэ дурасхаалай хүшөөгэй хажууда, минии хабаадалга, өөрын зохёоһон шүлэг дурадхалга.

       Би юундэ Б.М. Дамчеевые Илалтын 76 жэлэй ойдо зорюулжа «Таабайн мүнхэ дурасхаалда» гэһэн проект бэелүүлжэ эхилээб гэхэдэ, энэ алдарта зоригтой эрэлхэг хүн манай нютагай эрэлхэг зоригтой  буусахан тоонтымнай баатар эсэгэ болоно. Бато Микишкеевич Дамчеев Захааминай аймагай Санага нютагта 1922 оной ноябриин 24-дэ түрэһэн юм.

Бато Дамчеев

                                                   Данри Хилтухин

В Санагинской он, учился в школе,

Летом помогал колхозу в поле

Бегал так, что из ребят никто,

Никогда догнать  не мог Бато.

Он в любое время года дня

Мог поймать и оседлать коня.

Он на лыжах догонял

В мороз и сохатого и диких коз

На коньках расписывал Джиду,

Оставляя почерк свой на льду.

С детворой порой атаковал,

С боем брал гольцы, вершины скал

Ростом был не так-то он большой

Дело делал к сроку и с душой

Вырос и окреп и стал солдатом

В бой шёл с трофейным автоматом.

Гнал фашистов с Волги и Донца.

Полз над градом вражеского свинца.

Рвал Бато гранатой дот за дотом.

Путь своим вперёд, давая ротам.

Истекая кровью, мерз на льду.

Мёрз и вспоминал свою Джиду.

Детство, юность и вершины скал,

Что с ребятами когда-то брал.

Не замерз Дамчеев, не пропал.

И пришёл в Бурятию домой.

Не сидеть пришёл к Джиде родной

Мир крепить отвагой трудовой,

Продолжать гвардейский подвиг свой!

     Санагын дунда һургуулиин 8-дахи класс дүүргэһээр, 1942 ондо фронт мордобо. Эндэ тагнуулшан-снайперай курс дүүргээд, дайнай харгыда гараба. 1942 оной сентябрь һарада немецүүд Сталинградта дүтэлбэ. Генерал-лейтенант В.И.Чуйковай 62-дохи армида 321-дэхи стрелково дивизиин снайпер Б. Дамчеев түмэр харгы сахиһан Осиновка һууринай фашистнуудые хойно хойноһоо буудажа унагаагаад, түмэр харгыень тэһэлбэ. Б. Дамчеев түрүүшынхиеэ «Шэн зоригой түлөө» гэһэн эгээ хүндэтэй орденоор шагнагдаба: «Нюдэншни хурса, шэхэншни һонор. Гаршни мэргэн байна» гэжэ полкын командир магтаба. 300 мянган сэрэгшэдтэй Паулюс булигдажа, плендэ абтаба.Украинада Донец, Южный Буг мүрэнүүдые гаталха харгы олохыень Б.Дамчеевтэ даалгагдаба. Дүршэлтэй тагнуулшан Б.Дамчеев һүниндөө мүрэнүүдые гаталаад, штабай батальон противотанкова гранатаар бута сохибо, штабай түсэб, маршрут ба бусад документнуудые частьдаа тушааба. Дамчеевэй хүтэлбэри доро ябаһан тагнуулшад, тэрэ тоодо Б.Дамчеев Алдар Солын II шатын орденоор шагнагдаба. Энэ шагналыень армиин генерал Р.Я.Малиновский олон зоной хабаадалгатайгаар 29 тагнуулшалшадта ёһололой оршон байдалда баруюлба гэжэ «Правда» газетэ 1945 оной мартын 30-най үдэр бэшэнэ.

               Гитлеровецүүдые бута сохиһон совет сэрэгшэд дайсаниие намнажа ябаа. Фашистнар тухай мэдээн хэрэгтэй байба. Тиигэжэ “хэлэ” олохо гайтай хэрэг 4 тагнуулшанда даалгагдаба бшуу. Тэдэнэй дунда Дамчеев бии һэн. Дайсанай эзэлжэ байһан газар руу  үглөөгүүр нэбтэрэн ороһон 4 сэрэгшэд нэгэ һуурин хүрэбэ. Тэрэнэй нэгэ захын гэртэ фашис туг үлгөөтэй байба. Тэрэ гэр сооһоо дайсанай офицернүүд гараад лэ машинада һуужа ошонод. Штабынь эндэ гэжэ мэдэһэн манай тагнуулшад документнуудые, мүн «хэлэ» абаха гэжэ шиидэбэ. Тиигэмсээрээ тэдэнэр нюдэ сабшаха зуура харуулшадые унагаажа, документнуудые абаад,  фашистнарай машинаар фронт руу гүйлдэжэ ябаба гээшэ. Теэд дүрбэн зоригтойшуул гэнтэ дайсанай патрультай дайралдашаба бшуу. Манай тагнуулшад тэдэнэй хоёрыень усадхаад, олон документнуудые өөһэдынхидтөө асаржа шадаа һэн. Тиигэжэл Бато Дамчеев Алдар Солын III шатын ордендо хүртэһэн юм.

        1945 он, апрель һара. Манай сэрэгшэд Берлиндэ дүтэ баатаршалга гаргажа, немецүүдые нилээдгүй урагшатай хюдана. Гэнтын добтолгоор ара талаһаа амидыгаар 10 немецүүдые барижа частьдаа асарбад. Тон шухала мэдээсэлнүүд мэдэгдэбэ. Бато Дамчеев 80 немецүүдые гансаараа буудажа унагаагаа, хүүргэ, склад тэһэлээ, үнэхөөрөө эрэлхэг зоригтой снайнер һэн.  

        Берлин дүтэлэнхэй. Б. Дамчеевай алба хэжэ байһан дивизи дайсанай түрүүшын линиие бута таһа сохёод дайсанай уур руу зам нээхын тула шиидхэхы байлдаандаа бэлдэжэ байба.  Фашистнарай ямар түсэбтэй байһые мэдэхэ хэрэгтэй. Заатагүй “хэлэн ”абтаха хэрэгтэй. 6 хүбүүд энэ хэрэг бэелүүлхээр үүрэй сайхын урда дайсанай эзэлжэ байһан газар руу нэбтэрэн ороһон байна. Наранай гарахатай адли фашистнар манайхиниие зали забдагүйгөөр буудажа эхилбэ. Хүндэ буунуудай замхахатай сасуу хүлзэлһэн 12 «тигрнүүд» совет тагнуулшадай хороод байһан газар руу сэхэ ерэбэ бшуу. Тэдэнэй ара талада ябаган сэрэгшэд. Иимэ байдалда ороћон  фашистнарай фауст-патроноор дайсанай танкнуудые угтаа һэн. Б. Дамчеев нүхэдтэеэ суг тиихэдэ 8 танк буудажа һалгааһан байна.1945 оной май һарада Веймер хотодо маршал, 2 дахин Советскэ союзай герой, 9-дахин Ленинэй орденой кавалер Василий Иванович Илалтын һайндэртэ Б. М. Дамчеевта Алдар Солын I шатын орден барюулаа.

   Б.М. Дамчеев «За отвагу», «За боевые заслуги», «За оборону Сталинграда», «За взятие Берлина», «За освобождение Варшавы», «За победу над Германией» гэһэн  медальнуудаар ба  «Отличный разведчик», «Отличный снайпер»  гэһэн значогуудаар шагнагдаһан юм.

    1947 оной март һараһаа Захааминай аймагай ВКП-дэ пропагандистаар хүдэлөө, 1948 оной май һараһаа Санагын сомонно соведэй секретаряар, һүүлээрнь Санагын сельсоведэй түрүүлэгшээр  ажаллаа.. 1961 ондо һургуулидамнай Бато Дамчеев ерэжэ, уулзалга хээ. Тэрэнэй һүүлдэ манай һургуулиин пионерскэ дружинада  Бато Дамчеевай нэрэ зэргэ үгтөө. Наһанайнь хани  нүхэр Евдокия Ринчиновна Дамчееватай һургуулиин үхибүүд бэшэлсэжэ, Бато Дамчеев тухай һонин мэдээсэлнүүдые абадаг һэн. Бато Микишкеевич Евдокия Ринчиновна хоёр табан үхибүүдэй хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагадэ хүргэжэ табиһан байна. Буряадай поэт М.Ж. Самбуев “Мамайн добуунһаа дурдалга” гэжэ номоо сэрэгшын Алдар Солын орденуудай кавалер Б.М. Дамчеевта зорюулаа. Дайнай һүүлээр Мамайн добуун шадар абаһан шархань өөрынхиеэ мэдүүлээ. Тиигэжэ 1959 ондо Бато яаралтайгаар холын замда гарана, юундэб гэхэдэ дайлалдаһан газарнуудаараа ябажа хараха гэжэ шиидээ. Энэ аяншалгань Мамайн добуунһаа эхилээ, энэл газарта 1942 оной намар шархатаһан байна. Б.М. Дамчеев 1965 ондо хүндэ үбшэндэ даруулһанай һүүлээр, Хара далайн захада  Алупка гэжэ хотодо амаржа байхадаа  наһа бараһан юм.

        2010 оной мартын 26-ай үдэшын 10.30-да Москваһаа манай алдарта Герой Б. М. Дамчеевые бүхы орден, медальтайн 1-дэхи каналаар харуулхадань, баярлаһандаа манай түрэлнүүд, нютагаархидамнай бархиралдаа һэн.

Проектын түгэсхэлэй дүн: Үхибүүдтээ Агууехэ дайнда ябаһан, Илалтын һайндэр 76 жэлэй саада тээ асарһан ветерануудта, наһатайшуулда һайн хандахые, туһалхые хүмүүжүүлхэ. Сагай үнгэрхэ бүри Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда совет арадай гайхамшаг баатаршалгын ябадалнуудые, үнгэрһэн сагай үйлэ хэрэгые мэдэхыень хүгжөөхэ. Минии таабайн алдарта габьяа баатаршалга олон зоной урда дурдалга. 70 жэлэй ойн баярай Илалтын һайндэртэ зорюулжа,  2015 оной майн юһэндэ Санага нютагта  Б.М. Дамчеевтэ дурасхаалай хүшөө бодхоогдоо. Тиигэшье һаа, бидэ элинсэг хулинсагуудайнгаа хэһэн хэрэгыень, эрэлхэг зориг баатаршалгануудыень хододоо магтажа, дурдажа, ерээдүйн залуушуулда дамжуулжа хүмүүжүүлхэ ёһотойбди.

Б.М. Дамчеевай мүнхэ

дурасхаалда зорюулһан

шүлэг

Хүндэтэ таабаймни!

Эрэлхэг зоригтой таабаймни!

Эхэ ороноо хамгаалаат.

Дүрэжэ байһан газарай

Дүлэн соо ябаалта!

Дүрбэн жэлэй туршада,

Дабшан урагшаа ябаалта!

Баатар хаанай һахюуһатай,

Үндэр тэнгэриһээ үршөөлтэй,

Эжы абаһаа үреэлтэй,

Эрэлхэг баатар таабаймни

Эб найрамдалай түлөө,

Харата дайсаниие даража,

Илалтын баярые асарһандатнай,

Агуу илалтын 76 жэлэй ойгоор,

Үнэн зүрхэнһөө амаршалаад,

Доро дохин һүгэдэнэб.

(Б.М. Дамчеевай аша басаганиинь

6-дохи ангиин һурагша Дэнсэма Гонгорова).

Хэрэглэгдэһэн литература:

1. В. Баторов “Буряадай баатарнууд” - Улаан-Удэ, “Бэлиг” 2012 он н. 17

2. Һургуулиин хизаар ороноо шэнжэлэгшэ музей “Гэсэрэй орондо”

3. Сонин “Буряад үнэн”

4. Сонин “Ажалай туг”

5. Летопись школы ГБОУ “ЦСОШИХЭН”

Мэдээсэбшэд:

1. Норбоева Светлана Бадмаевна, ажалай ветеран;

2. Нанзатова Галина Жугдуровна, ажалай ветеран;