Ажык кичээл Ава темазынга
план-конспект урока

Тыва чогаалга

класстан дашкаар ажык кичээлдин  технологтуг планы

Тыва лирикада  ава  темазын чырытканы

«Ава — чуртталганын чырыткызы»

Темазы: Тыва лирикада ава темазын чырытканы «Ава — чуртталганын чырыткызы».

Сорулгазы: 

Өөредиглиг:

Тыва чогаалчыларнын ава дугайында шулуктерин аянныг номчуп, шулуктеринин созуглелдерин сайгарар;

Сайзырадыглыг:

Уругларның аас болгаш бижимел чугаазын янзы-бүрү чогаадыкчы ажылдар таварыштыр сайзырадыр.

Кижизидиглиг: аванын овур-хевиринин монгези, чырыткылыы. Кичээл уезинде бот-боттарын дыннап билирин, номга, чогаалга ынак болурун кижизидер.

Шулуктерге, улегер домактарга даянып алгаш, мозулуг аажы-чанга уругларны кижизидер.

Дерилгези:  самбыра, компьютер, чуруктар, номнар, шарлар

Ажыглаан арга-методтар: лекция-беседа, дилеп-тыварының

Ажыглаан технологиялар: студентилернин угаан ажылын идепкейжидеринин технологиязы

Кичээлдиң планы:

1. Организастыг кезээ
2. Чаа билиглиг болурун чидиглендирери

Айтырыг-харыы

3. Чаа билиглерниң ажыдыышкыны.

а) башкының сөзү;

б) словарь-биле ажыл;

в) ном-биле ажыл.

4. Кичээлдиң быжыглаашкын кезээ.

а) Ава дугайындаа шээжи-биле шулуктер;

б) Сула шимчээшкин;

в) Кижизидикчи ажыл. Болуктерге оюн-моорей;

г) Ыры К.Мунзук «Кады чор сен, авай»

5. Түңнел.
6. Онаалга бээри.

Кичээдиң чорудуу

1. Организастыг кезээ

Башкы: - Амыр-ла, уруглар!

Өөреникчилер:- Амыр-ла, амыр!

Башкы: -Оожум олуттарыңарже саадаңар!

2. Чаа билиглиг болурун чидиглендирери

1.) Ава  деп кымыл? Кым деп чогаалчыларнын ава дугайында чогаалдарын номчаан силер?

2) Кандыг чогаалчыларнын ава дугайында чогаалдарын номчаан болгаш билир силер?

        Александр Даржай «Авамга чечээм», Монгуш Доржу «Ава суду», А.Серафимович «Мать».

3. Чаа билиглерниң ажыдыышкыны

а) башкының сөзү

     Уруглар кыдырааштарын ажыткаш,  ай-хүннү, теманы бижиир. (Презентацияны ажыдар)

Башкы: - Ава — чер кырынга адап четпес унелиг сос. Тончу чок чаяакчылары, ортемчейнин чаартыкчылары. «Ава» деп сос торуттунуп келген чаштын баштайгы адаар созу. Ол эн-не эриг чымчак баарлыг, чылыг состуг, чымчак коруштуг кижи.  Ава кижинин толунге ынакшылы кажан-даа эстип читпес, чалгып чыдар далай дег куштуг. Ажы-толу кайы-хире-даа болза анаа чаш  ышкаш сагындырар.  Ол кайгамчык куштуг, эвилен-ээлдек, холу чемзиг маадыр. Бистер бо кичээлде тыва шулук чогаалында аванын овур-хевирин ооренип коор бис.  Ынчангаш ава деп кымыл?

Өөреникчилернин харыылары:

- Ажы-толдун чаяакчызы

- Ачазынын ынаныжы

- Ажы-толдун  азыракчызы

- Ава — хун дег эргим кижи

Башкы: - Эр-хейлер, уруглар!

Лирикаже кирерде, таваржып келир словарьлыг сөстер-биле ажылдаптаалыңар.

б) словарь-биле ажыл. Презентацияда слайд.

Берге иш — Ажыл-агый

Чымыш — чай чок уе

Аптара — ог херексели

Чучак — кештен даараан чаш уругнун бутка кедер идии

Өөреникчилер сөстерни номчуур, словарьже билбес сөстерин башкы тайылбырлааш, кыдырааштарынга бижиттирер.

Башкы: - Шупту идепкейлиг, аянныг шүлуктерни номчуулуңар.

в) ном-биле ажыл. 

М.Кенин-Лопсан «Буянныг ие» (презентация чогаалчынын чуруу) Аюша

В.Сагаан-оол «Эргим авам» Чамыян Сырга

А.Даржай  «Ава» Ижи Долаана

Башкы: - Эр-хейлер!

IV. Кичээлдиң быжыглаашкын кезээ.

а) Ава дугайында чогаалчыларнын шулуктерин шээжи-биле чугаалаар (Башкы презентацияда чуруктарны коргузер)

 Маады Светлана  Е.Танова «Ава дугайында сос»

Хурен-оол Оксана  З.Намзырай «Кырган-авам»

 Салчак Саглаш  Деспил-оол Санчы «Бурган дээр мен»

б) Сула шимчээшкин

ЧЕЧЕКТЕРНИН  ЧАРАЖЫН

ЧЕЧЕК ЧУЛУП КЫЛАШТААЛ (кылаштаар)

КЫЗЫЛ ЧАРАШ, САРЫГ-ДАА

КЫМНАР ОНУ АЛЫРЫЛ (маннажырын оттунер)

в) Кижизидикчи ажыл.

  Уш болукке чарып алгаш дараазында моорейлерни эрттирер.

- Ава дугайында уш-уш улегер домактарны тып бижиир.

- Ава дугайында 4 одуруг шулук чогаадыр.

- Оюн «Аваже чагаа»

- Болуктерде уруглар аваларынче ынакшылын илередип кыска чагааны бижиир.

г) Ыры ырлаар Кара-кыс Мунзук «Кады чор сен, авай»

 Д.Ай-Хаан. Байыр созу.

5. Түңнел. Уругларның теманы кайы-хире билип алганы.

Башкы: -Бөгүнгү кичээлден чүнү билип алдыңар, уруглар?

1-ги өөреникчи: - Чогаалчыларнын ава дугайында шулуктерин билип алдывыс

2-ги өөреникчи: - Ава дугайында тыва улустун улегер домактарын

3-кү өөрекникчи:- Менээ «Аваже чагаа» деп оюн солун болду

Башкы: - Эр хейлер, уруглар! Кончуг эки билип алган-дыр силер.

Демдек салыры. Кичээлге идепкейлиг харыылаан болгаш киришкен уругларга  демдектерни салыр.

6. Онаалга бээри.

«Мээн авам» деп мини-чогаадыг бижип эккээр.

Екатерина Танова «Ава дугайында сос» света

Авазынын аазын эмген

Азарганчыг уренге-даа

Амыдырап, чурттап эрткен

Акшый берген кырганга-даа

«Авай» деп сос ааска эптеш

Артында-ла чассыш кынныр

Ава шупту эриг-баарлыг

Ава шупту эргим, чараш

Толу кижээ авазы дег

Толептиглер тывылбас-даа

Кырым сынар, авамны мен

Кымга-даа бол орнавас мен.

Зоя Намзырай «Кырган-авам»  илана

Уругларым уруглары

Улам чараш чаптанчыглар

Оларынга хуннун саарыын

Олбук кылып чатсымза дээр.

Авамнын-даа, ачамнын-даа

Ааттынган кавайы дег,

Олут орбас, чыдын чытпас

Онза ишчи кырган-авам

Чузун-бурун чараш хепти

Чуулдештир даарап бээр,

Чемнин-аъштын дээжизин

Чедирзе дээр кырган-авам

Холбелчиннээн коктуг чай дег,

Хорек-чурээ холзээн чоруур

Ус-ла шевер ус куш дег,

Угум аргыыр, бопуум даараар.

Авам, ачам аас-кежии,

Амыдырал улаачызы -

Эргеленип чассып ханмас

Эргим кижи кырган-авам.

Деспил-оол Санчы «Бурган дээр мен»  Саглаш

Ава кижи эриг баарлыг

Алдын хун дег унемчелиг

Ааткыыжын чайгап чорааш

Ажы-толун азырап каар

Оглу, кызын албан ужун

Ол-бо черже унуптерге

Оруун актап, судун оргуп

Одун козеп манап орар.

Оорга — мойну бушкуйгуже

Олут-чыдын, тамчык билбес

Ава ышкаш эргим кижи

Айдын черден тывылбас боор

Ынчангаштын аваларга

Ыры-шулук эгээртинмес

Бодум хуумда аваларны

Бодаракчы Бурган дээр мен

ЫРЫ Кады чор сен, авай КАРА-КЫС МУНЗУК

Ырак, чооктан менден калбас

Ынак авам карактары,

Эки чор деп чагып соглээр

Эриг чымчак чуреккейи -

Хайыралыг авам,

Кады чор сен, авай.

Ажы-толге ынакшылын

Арыг чаагай сеткилинде.

Ортемчейде сенээ деннээр

Оске кижи тыппас-тыр мен.

Хайыралыг авам,

Кады чор сен, авай.

Токкен дерин, човалганны

Догерезин эгитпес бол,

Багай эвес кызым сен деп,

Мактадырын кузеп чор мен.

Хайыралыг авам,

Кады чор сен, авай.