Методическая копилка
Разработка авторских программ;
Министерство образования Республики Саха (Якутия)
Управления образования Мегино-Кангаласского улуса
МБОУ «Павловская средняя общеобразовательная школа
им. В.Н.Оконешникова»
План проекта «Сахалыы тыыннаах чэппиэр»
на 2017-2018 учебный год.
Актуальность проекта заключается в том, что приобщение человека к миру культуры в наше сложное время поможет становлению духовной взаимосвязи между ребенком и народными традициями. Развитие личностного потенциала ребенка и умение максимально стимулировать это развитие с помощью проведение дня "Сахалыы тыыннаах чэппиэр".
Проблема: В настоящее время человечество испытывает духовный кризис. Без знания и уважения к культуре, традициям и обычаям своего народа невозможно воспитать человека с высокой духовностью и культурой, уважающего культуру и традиции не только своего, но и других народов. Опыт традиционной национальной педагогики и современных методов воспитания позволяет ребенку определиться как всесторонняя творческая личность, определить свое место в жизни, адаптироваться в быстро изменяющемся мире.
Цель: Формирование культурно-эстетических ценностей через приобщение к традициям и обычаям народа Саха.
Задачи:
ü Проведение дня «Сахалыы тыыннаах чэппиэр» создание условия для проведения данного проекта (национальную одежду или элемент, аксессуар к нему; национальные блюда в школьной столовой).
ü Воспитание у учащихся бережного отношения к культуре своего народа;
ü Развитие познавательного интереса к традициям своего народа;
ü Формирование и повышение культуры общения и поведения, активности учащихся;
ü Приобретение учащимся умений использовать полученные знание на практике: запевание песни осуохай и получение навыков якутских настольных игр во время перемены.
Участники проекта:
- Обучающиеся, учителя МБОУ «Павловская СОШ».
- Родители, родительский Совет школы.
- Центр культуры и духовности.
- Дом «Арчы» - Центр Координационного Совета (Ил-Субэ).
- Совет ветеранов.
Ожидаемый результат:
В итоге участники проекта получат возможность получить новые знания о:
- особенностях и традициях в национальной культуре родной республики;
- о культуре других народов и национальностей, живущих в нашей республике.
Личностные результаты:
- осмысление социально-нравственного опыта предшествующих поколений, способность к определению своей позиции и ответственному поведению в современном обществе;
- уважение к культуре своего народа, толерантность.
- потребность к самовоспитанию,самосовершенствованию.
Метапредметные результаты:
- Представлять результаты своей деятельности в различных формах;
- Умение водить и запевать осуохай (национальное хороводное пение), знать правила игр настольных якутских игр.
Предметные результаты:
- Воспринимать и выражать свое понятие о значении традиций и обычаев народа Саха;
- Способность применять в повседневной жизни полученные знания;
Календарный план реализации проекта
Средн и старш звено
Дата | Перечень действий | Ответственные |
Ноябрь | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
9.11.2017 - мастер класс 16.11.2017-10 «а» класс, кл. рук. Иванова С.П. 24.11.2017-10 «б» класс, кл. рук. Николаева Н.В. | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. | |
Декабрь | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
07.12.2017-мастер класс 14.12.2017-9 «а» класс, кл. рук. Прокопьева Е.И. 21.12.2017-9 «б» класс, кл. рук. Сивцева А.Р. | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. | |
Январь | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
11.01.2018 -мастер класс, конкурс 18.01.2018-8 «а» класс, кл. рук. Пудова С.Д. Степанов И.Д. 25.01.2018 - 8 «б» класс, кл. рук. Билюкина К.В. | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. |
Февраль | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
01.02.2018- мастер класс 08.02.2018- 7 «а» класс, кл. рук.Прибылых Е.Н. 15.02.2018-7«б» класс, кл. рук. Сивцева С.В. Васильев Д.Ю. | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. | |
Март | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
01.03.2018-мастер класс 15.03.2018-6 «а» класс, кл. рук.Петрова Л.Д. Колосов И.В. 22.02.2018-6 «б» класс, кл. рук. Васильев С.М. | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. |
Апрель | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
05.04.2018-мастер класс 12.04.2018-5 «а» класс, кл. рук.Иванова Н.Н. 19.04.2018-5 «б» класс, кл. рук. Флегонтова А.А. | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. | |
Май | Осуохай, настольные игры
| Федорова Л.В. |
17.03.2018-мастер класс, подготовка к школьному ысыаху | ||
Национальное блюдо - алаадьы | Работники столовой – ст. повар Кириллина И.Н. |
Скачать:
| Вложение | Размер |
|---|---|
 план самообразования педагога | 70 КБ |
| рабочая программа КНРСЯ 2 класс | 52.92 КБ |
 altynny_-_hotoy_ayyy.ppt | 1.63 МБ |
| atyrdah_yya_-_aan_daayn.ppt | 1.73 МБ |
| ahsynny_-_bilge.ppt | 2.22 МБ |
| bala5an_yya_-_uluu_suorun.ppt | 2.98 МБ |
| bes_yya_-_yyah_yya.ppt | 2.07 МБ |
| kulun_tutar_-_dohogoy_yya.ppt | 1.59 МБ |
| muus_ustar_-_ayyyhyt.ppt | 1.7 МБ |
| olunnu_-_odun.ppt | 2.27 МБ |
| ot_yya_-_sir_iye_yya.ppt | 1.17 МБ |
| setinni_-_bayanay_yya.ppt | 1.99 МБ |
| tohsunnu_-_tanha.ppt | 1.94 МБ |
| yam_yya_-_saha_sana_dyla.ppt | 1.15 МБ |
| homus_tyla.docx | 15.9 КБ |
Предварительный просмотр:
Министерство образования Республики Саха (Якутия)
Управления образования Мегино-Кангаласского улуса
МБОУ «Павловская средняя общеобразовательная школа»
«Рассмотрено» «Согласовано» «Утверждено»
Руководитель МО Заместителем директора по НИР Директор МБОУ «ПСОШ»
Николаева Н.В. МБОУ «ПСОШ» Петров В.В.
Петрова С.Е. « » сентября 2017г.
« » сентября 2017г.
Программа самообразования
учителя национальной культуры
Фёдоровой Л.В.
Тема: Использование информационно-коммуникационных технологий на уроках национальной культуры.
Актуальность
ИКТ – одна из фундаментальных отраслей научного знания, формирующая системно-информационный подход к анализу окружающего мира, изучающая информационные процессы, методы и средства получения, преобразования, передачи, хранения и использование информации.
Последние годы на наших глазах произошла компьютерная революция, затронувшая все сферы социальной, культурной, научной и производственной деятельности людей. Проникновение компьютеров во все сферы жизни общества убеждает в том, что культура общения с компьютером становится частью общей культуры человека.
Очень важной задачей школы на сегодняшний день является подготовка конкуренто способного выпускника, владеющего новыми информационными технологиями.
Разработка урока с использованием компьютерных технологий возможна лишь при наличии электронного ресурса, которые сейчас имеются в достаточном количестве. Электронные образовательные ресурсы – облегчают подготовку и проведение уроков учителем, а также способствуют развитию самостоятельной творческой и исследовательской деятельности учащихся. Применение ИКТ в учебном процессе способствует повышению эффективности урока, наглядности преподавания, интереса учащихся к предмету, осознанности в овладении программным материалом.
Это позволяет воспитанникам выполнять работу в собственном темпе, использовать наглядную справочную информацию и точно знать какой результат они должны получить после выполнения работы.
Контроль теоретических знаний предлагается осуществлять с помощью компьютерного тестирования.
Цели:
- профессиональный рост учителя.
- совершенствование качества и эффективности обучения национальной культуры
- развитие творческого потенциала обучаемого, его способностей к коммуникативным действиям, умений экспериментально-исследовательской деятельности.
- формирование представлений о процессе научного познания, развитие логического мышления, развитие речи учащихся, познавательного интереса, интеллектуальных способностей.
- сформировать умения применять самостоятельно полученные знания на практике.
Задачи
- Стимулировать мыслительную деятельность, повышать познавательную интерес учащихся. Развитие познавательной деятельности учащихся при изучении национальной культуры.
- Решение многих проблем, связанных с наглядностью, демонстрационным оборудованием.
- 3.Отобрать компьютерные программы, презентации, компьютерные тестирования по предмету по разным темам.
Реализация программы рассчитана на три года (2015- 2018 гг)
Этапы реализации программы
1 этап 2015 - 2016 учебный год – подборка и изучение
материалов по теме;
2 этап 2016 – 2017 учебный год - реализация практической части
программы.
3 этап 2017 – 2018 учебный год – завершающий этап.
Участники:
Учитель национальной культуры, учащиеся с 2-го по11 класс
По каким разделам программы хотела бы повысить квалификацию: Новые образовательные стандарты ФГОС на уроках национальной культуры
Основные направление работы
Основные направления | Действия и мероприятия |
Профессиональное | 1. Постоянно знакомиться с новыми технологиями в области предмета КНРС(Я) 2. Знакомиться с новыми примерными и авторскими программами по КНРС(Я) , концепциями обучения, их оценками. 3. Изучать новую литературу , методике КНРС(Я) преподавания. 4. Своевременно повышать квалификацию на курсах для учителей. 5. Принимать активное участие в работе МО учителей гуманитарного цикла 6. Принимать участие на научно-практических конференциях, конкурсах, фестивалях различных уровней. 7. Посещать уроки коллег и участвовать в обмене опытом. 8. Систематически интересоваться событиями современной экономической, политической жизни. 9.Повышать уровень своей эрудиции, правовой и общей культуры. 10. Проводить открытые уроки для анализа со стороны коллег. 11. Организовывать внеклассную деятельность по предметам. 13. Посещать семинары, конференции, организованные на разных уровнях. |
Психолого- педагогическое | 1. Совершенствовать свои знания в области классической и современной психологии и педагогики. 2. Изучать современные психологические методики. |
Методическое | 1. Знакомиться с новыми педагогическими технологиями, формами, методами и приемами обучения через предметные издания. 2. Изучать прогрессивный опыт коллег по организации различных форм уроков национальной культуры. 3. Посещать библиотеки, изучать научно-методическую и учебную литературу. 4. Разрабатывать разные формы уроков, внеклассных мероприятий, учебных материалов. 5. Проектировать личную методическую веб-страницу (сайт). 8. Создавать пакет сценариев уроков с применением информационных технологий. |
Эстетическое | 1. Посещение выставок, музеев, проведение экскурсий. 2. Участвовать в смотрах художественной самодеятельности. |
ИКТ |
|
Разработка программно-методического обеспечения учебно-воспитательного процесса
Задачи деятельности | Содержание деятельности | Форма представления | Сроки представления |
| 1.Рабочие программы по национальной культуре (2-11 кл.) 2. Календарно – тематические планы по предметам. 3. Работа по проекту «Сахалыы тыыннаах чэппиэр», «Олоцхо дойдутун о5отобун» 4.Работа с одаренными детьми 5. Планирование уроков по стандарту. 6. Подготовить подборки упражнений, контрольных работ, тестовых заданий по отдельным предметом. 7. Изготовить презентационные, электронные пособия к урокам. | В печатной электронной форме. В печатной и электронной форме
Олимпиада по национальной культуре (школьный, КМО, улус) НПК (школьный, КМО, улус) В печатной и электронной форме Конспекты уроков Дидактический материал Компьютерные презентации, викторины, игры | Сентябрь Сентябрь В течение учебного года Октябрь- ноябрь- декабрь Сентябрь- октябрь, март- апрель Сентябрь Каждый день В течении учебного года В течении учебного года |
Участие в системе школьной и улусной методической работы.
Задачи деятельности | Содержание деятельности | Форма представления | Сроки проведения |
- Принять активное участие в системе школьной и улусной методической работы | 1. Заседание МО гуманитарных циклов, МО классных руководителей, педсоветы. 2. Семинары, методический день учителей гуманитарных циклов, профессиональные конкурсы КМО и улусного значения. 3. «Сахалыы тыынаах чэппиэр" 4. «День Республики» 5.Ыйдарынан угэстэр (сиэр-туом) 6. Хомус кунэ 7 «Сахалыы КВН» «Олоцхо кунэ» 8. «Олоцхо дойдутун о5отобун» 9. Оьуокай курэ5э «Аман эс» конкурс ораторов 10. «Тэрээбут тыл – эс кунэ» 11. Апрельские чтения 12. Конкурс «Туос Мааскы» 13. «С.А. Зверев» 14. «Театр аанын сэгэттэххэ" 15.Ыьаах Улусные республиканские педагогические чтения | Участие Выступления, открытые уроки, мастер классы, мероприятии, диспуты, игры, викторины, публикации, Проектная деятельность Внутришкольный проект Классные часы, торжественная линейка Социокультурный проект школьный, наслежный КМО Внутришкольный конкурс Внутришкольный, улусный конкурс Открытые уроки- олоцхо, мероприятия, Арчы дьиэтэ. Внутришкольный, улусный конкурс Открытые классные часы, торжественная линейка Внутришкольные чтения | В течение года В течение года В течение года В течение года Сентябрь В течение года Ноябрь Ноябрь ноябрь Январь Январь - Февраль Февраль Апрель Март – апрель В течение года Март В течение года |
Обобщение собственного опыта педагогического деятельности.
Задачи деятельности | Содержание деятельности | Формы представления результатов работы | Сроки представления |
- Систематизация накопленного материала; -выступление перед публикой; -распечатка материала; -Публикация работ; | 1.Разработать мониторинг проекта«Сахалыы тыыннаах чэппиэр» «Эйтэн суруйуу кистэлэцэ» 2. Закончить электронное пособие по КНРС (Я) 3. Семинар по теме «Внедрение новых образовательных стандартов» 4. участие и выступление на школьных, муниципальных, республиканских семинарах, конференциях |
| В течении года Март Апрель В течение года |
Предполагаемый результат:
1 .Применение ИКТ на уроках национальной культуры, обмен опытом с коллегами.
2. Умение учащихся работать с различными заданиями на компьютере: заданиями на выбор правильного ответа; работать с материалами для презентации своих проектов.
3.Повышение качества преподаваемого предмета (повышение средний балл по предмету).
4.Проведенные открытые уроки.
5.Доклады и выступления.
6.Разработка дидактических материалов.
7.Разработка и проведение уроков с использованием ЭОР.
9.Личная методическая веб-страница.
Предварительный просмотр:
МБОУ «Павловская СОШ»
МР «Мегино-Кангаласский улус»
Рассмотрено | "Согласовано" | Утверждено приказом |
на заседании М.О. | зам.директора по УВР | директора школы № от |
протокол № ______ | _____________________
| 31.08.2017 |
"30"августа 2017г. | "____"__________2017г. |
РАБОЧАЯ ПРОГРАММА ПЕДАГОГА
Фёдоровой Любовь Васильевны,
учителя 1 категории_
по культуре народов РС(Я)
(2 класс)
на 2017-2018 учебный год
Саха Јр³спµµбµлµкэтин Норуоттарын Култуурата.
Улэлиир бырагыраама 2-4 кылаас.
Ааптардар: Винокурова Екатерина Ивановна, Иванова Алена Васильевна, Чехурдина Екатерина Петровна.
Бырагыраама Федеральнай государственнай уорэх стандардын ирдэбиллэригэр, Саха Јр³спµµбµлµкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр научнай институт чинчийиилэригэр уонна "Саха Јр³спµµбµлµкэтин норуоттарын култуурата" µ³рэх биридимиэтин сµрµннµµр бырагыраамматыгар тирэ5ирэн о²о´улунна. Дьокуускай; Бичик 2013 сыл.
Саха Јр³спµµбµлµкэтин Норуоттарын Култуурата. 2 кылааска µ³рэнэр кинигэ. Саха Јр³спµµбµлµкэтин ¥³рэ5ин министиэристибэтэ бигэргэппитэ.
Ааптардар: Винокурова Екатерина Ивановна, Чехурдина Екатерина Петровна, Л.Г. Дедюкина. Дьокуускай; 2013 сыл.
Бы´аарыы сурук
Ґ³рэх биридимиэтин ³йд³бµлэ
Начаалынай оскуола5а о5ону бэйэтин норуотун култууратын билэр уонна атын норуот култууратын убаастыыр буола улаатарын сайыннарарга, Саха сирин т³рµт норуоттарын т³р³³бµт тылларын уонна култуураларын и²эринэр, сайыннарар ирдэбили µ³скэтиигэ сµрµн бол5омто ууруллар. "Саха Јр³спµµбµлµкэтин норуоттарын култуурата" биридимиэт µ³рэтиитин утума"Саха Јр³спµµбµлµкэтин национальнай оскуолатын са²ардан сайыннарыы кэнсиэпсийэтин" (1991) "олохтоох норуоттар материальнай уонна духуобунай култуураларын ту´унан киэ² билиини биэрэр, салгыы нуучча уонна аан дойду култууратын ³йдµµр кыа5ын кэ²этэр диэн ³йд³бµлµгэр оло5урар".
Начаалынай оскуола5а "Саха Јр³спµµбµлµкэтин норуоттарын култуурата" биридимиэт сыала: этнокултуурунай компетенциялары и²эрии, араас омук алты´ар эйгэтигэр сатаан олоруу уонна сити´иилээх социализация усулуобуйатын т³рµттэрин уурсар.
Биридимиэт соруктара:
1)бэйэ норуотун духуобунай уонна материальнай ытык ойд³бµллэрин аан дойду култууратын арахсыбат чаа´ын курдук ылыныыны и²эрии;
2) бэйэтин уонна ыаллыы норуоттарын култуураларын ту´унан т³рµт билиини олохсутуу;
3) бэйэ норуотун µгэ´ин, итэ5элин туту´ууну, Хотугу дойду, Саха сирэ, Россия олохтоо5о диэн ³йд³бµлµ, атын омуктары кытта алты´арга бэйэ норуотун култууратын сатаан тиэрдии сатабылын сайыннарыы;
4) атын тыллаах, итэ5эллээх норуоттар култуураларыгар µтµ³ сы´аны, ³йд³´µµнµ уонна бодору´ууну иитии.
Ытык ³йд³бµллэри µ³рэх биридимиэтин ис хо´оонугар киллэрии
Начаалынай кылааска Саха Јр³спµµбµлµкэтин норуоттарын култууратын" µ³рэтии о5о5о ытык ³йд³бµллэри(духуобунай сыаннастары) и²эриигэ улахан суолталаах. Ки´и аймах µйэлэртэн µэлэргэ ³р³ тутан илдьэ кэлбит ытык ³йд³бµллэрэ (духуобунай сыаннастара) т³р³³бµт тыл эгэлгэтигэр, култууратыгар с³²³лл³р. Ол курдук µ³рэтии ис хо´оонугар култуура сµрµн хайысхаларын сэргэ уруок, µ³рэтии матырыйаалын бы´ыытынан т³р³³бµт дойду, ийэ дойду, айыл5а, µлэ, т³рµт дьарык, ыал, дьиэ кэргэн, кэрэ эйгэтэ, µтµ³ санаа, ки´и аймах, аан дойду омуктарын култууратын эгэлгэтин курдук ытык ³йд³бµллэр (духуобунай сыаннастар) киирэллэр.
Ґ³рэх биридимиэтин µ³рэтии тµмµктэрэ
Ытык ³йд³бµллэри и²эрии тµмµгэ
Тус суолталаах дьайыы:
- саха т³рµт µгэстэрин, ытык ³йд³бµллэрин ылыныы, олохсутуу;
-µгэс буолбут т³рµт култуураны норуот айымньытын тµмµгµн уонна айыл5аны кытта бииргэ алты´ан олоруу курдук ылыныы;
- ³р³спµµбµлµкэ норуоттарын ураты култуураларыгар убаастабыллаах сы´ыаны култууралар алты´ыыларын сайдыытын сµрµн усулуобуйатын уонна утарсыылары бы´аарар т³рµтµн курдук ылыныы;
- ахсааныттан, олорор сириттэн тутулуга суох хас биирдии норуоткултууратын ылыныы;
- норуоттар култууралара эгэлгэ араастаа5ын уопсастыба култууратын байытыы т³рдµн курдук ылыныы;
-элбэх кутууралар алтыьар эйгэлэрэ, бодору´уулара, култууралар диалогтара - лиичинэс бэйэтэ уонна гражданскай уопсастыба социальнай сиэрэ-майгыта сайдар усулуобуйата буоларын ылыныы.
Сатабылы сайыннарыы:
-бэйэ норуотун µгэ´ин кµннээ5и олоххо уонна анал этнокултуурунай тэрээьиннэргэ (ы´ыах, сиэр-туом уо.д.а.) туту´уу;
-бэйэни саха, саха сирин уонна Россия гражданинын бы´ыытынан билинии;
-бэйэни Хотугу дойду, Саха сирэ, Россия олохтоо5унабын диэн били´иннэрии;
-бэйэ5э, тулалыыр дьо²²о-сэргэ5э, айыл5а эйгэтигэр убаастабылы иитии.
Ґ³рэх сатабылларын сайыннарыы тµмµгэ
Бэйэни салайынар-дьа´анар сатабыллар:
-культуроведческай матырыйаалга оло5уран сыалы-соругу таба туруорунар, бырайыактыыр дьарыгы сатаан былаанныыр;
-сиэри-туому, µгэ´и толорууга тахсар ал5а´ы к³нн³р³р;
- культуроведческай билиини, сатабылы, µ³рµйэ5и с³пк³ сыаналыыр;
-кэлэктиибинэн этнокултуурунай µлэ5э кытты´ар (норуот быраа´ынньыктара уо.д.а.);
-араас этнокултуура усулуобуйатыгар т³рµт µгэ´и туту´ар уонна бэйэни сатаан салайынар;
- пааранан, білі5µнэн, хамаанданан уо.д.а. бииргэ алты´ан µлэлиир;
- Саха сирин уонна Россия норуоттарын бодору´ар майгыларын-сигилилэрин олохсуйбут бэрээдэгин (этноэтикеты) бииргэ алты´ыы усулуобуйатыгар учуоттуур;
-тас кірµ²нэринэн, тылларынан,µгэстэринэн, итэ5эллэринэн уратыла´ар дьону кытта ійді´іргі уонна алты´арга бэлэмнээх буолар;
- бэйэ норуотун култууратын атын омуктары кытта алты´ыга Саха сирин, Россия та´ымыгар сатаан кірдірір.
Тустаах µірэх биридимиэтин µірэтии тµмµгэ
-анал ійдібµллэр ні²µі бэйэни саха бы´ыытынан били´иннэрэр сатабылы олохсутуу;
-фольклор кірµ²нэрин, норуот ырыатын, музыкатын, тірµт µгэ´ин, сиэрин-туомун кµннээ5и олоххо уонна кµн-дьыл эргииринэн туту´ар сиэрин-туомун ні²µі іріспµµбµлµкэ култуура5а, тылга уратыла´ар µгµ ірµттээх оло5ун ту´унан бастакы билси´иитин олохсутуу;
- іріспµµбµлµкэ уонна Россия норуоттарын култууратын ту´унан билиини-кірµµнµ кэ²этэр араас матырыйаалы ту´ана µірэнии (µірэх, уус-уран, µірэх -наука, ыйынньык литературатыттан,тылдьыттартан, аатыластартан, хаарталартан уо.д.а.);
-тобулла5ас ійµ сайыннарар µірµйэхтэр:
-чопчу тэ²нээ´ин (конкретное сравнение)(дьиэ-уот: ура´а, бала5ан, дэриэбинэ, бі´µілэк, куорат,ас-µіл, та²ас-сап, туттар мал, киэргэл-симэх, о.д.а.);
-ырытыы, холбоо´ун (анализ, синтез) (олох-дьа´ах тэрээ´инэ, сµі´µ иитиитэ, булт, сир оІо´уута, у´аныы, иис, омук оонньуута. оонньуура, о.д.а.);
- тµмµктээ´ин (обобщение) (хотугу дойду айыл5атыгар сіп тµбэ´н µіскээбит итэ5эл, би´иги -Россия олохтоохторунабыт, би´иги-сахаларбыт, о.д.а.);
-ханыылатан сыаналааын (классификация) (аан дойду, сир, айыл5а, ки´, дьиэ кэргэн, уран оІо´ук (ойуу-бичик, оІо´ук, симэх); норуот музыката (хомус, кырыымпа, хобо, о.д.а.);
-дакаастаа´ын (доказательство) (айыл5аны кытта алты´ан олоруу уратылара уо.д.а.);
- іріспµµбµлµкэ норуоттарын култуураларын бэлиэ (символ) ніІµі кірдірµµ (сэргэ, саха ата, таба, ура´а уо.да.).
¥ірэх биридимиэтин ис хо´ооно
2-3 кылааска "Саха Јріспµµбµлµкэтин норуоттарын култуурата" биридимиэти µірэтии маннык ис хо´оонноох буолар: "Айыл5а", "Тіріібµт дойдум","Дьиэ кэргэн", "Норуотум дьиэтэ-уота" "Норуот тірµт дьарыга", "Уус-уран о²о´ук", "Та²ас-сап, "Јбµгэм а´а-µілэ", "Оонньуурдар, оонньуулар", "Норуот ырыата-тойуга", "Оло²хо","Билиигин бэрэбиэркэлэн".
Айыл5а" (4ч)
¥гэс, сиэр-туом. Саха сирин норуоттарын µгэс буолбут итэ5эллэрин уратыта уонна маарынна´ар ірµттэрэ. Айыл5а5а били²²и кэм²э сы´ыан, тулалыыр айыл5а туруга. Тірµт омуктар айыл5а5а сы´ыаннара. Айыл5а иччилэрин ту´нан ійдібµл.
"Тіріібµт дойдум"(3ч)
Саха сирэ- мин тіріібµт дойдум. Иитиллибит Ийэ дойдуга таптал. Материальнай эйгэ -мал-сал, айыл5а кістµµтэ. Духуобунай эйгэ - кинигэ5э, икусство айымньыларыгар баар билии уонна информация, дьон ыккардыгар сы´ыан уо.д.а. бу култуура эйгэтэ. Култуура- киьи аймах, олох-дьаьах, оІоруу-тутуу, ій-санаа, сиэр-майгы іттµнэн сити´иитэ.
Саха Республиката-элбэх омук алты´ан олорор сирэ. Норуот ійдібµлэ, Саха сирин тірµт норуоттара. Саха, эбээн, эбэІки, дьукээгир, долган, чукча, тірµт олохтоох нуучча,кинилэр тµілбэлээн олохсуйбут сирдэрэ. Республика5а олорор араас омуктар(украинецтар, буряттар, белорустар.
Ийэ дойдуга таптал уонна убаастабыллаах сы´ыан. Ытык ійдібµллэр: тіріібµт дойдуга таптал, ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу.
Саха сирин духуобунай µгэьэ-сиэри-туоиу, сырдатыы, култууралар алтыьыылара. Бэйэ норуотун култууратын, оло5ун-дьаьа5ын, духуобунай баайын билэр, ійдµµр ылынар, таптыыр, ону ааьан ис сµрэхтэн тіріібµт дойдуга бэриниилээх буолуу.
"Дьиэ кэргэн"(3ч)
Дьиэ кэргэн сы´ыана. Мин тіріппµттэрим, дьиэ кэргэІІэ ийэ, а5а оруола. Дьиэ кэргэІІэ о5ону иитии. Кырдьа5астары ытыктаа´ын. Дьиэ кэргэним ытык ійдібµллэрэ. Дьиэ кэргэн µлэтэ, сынньалаІа, быраа´ынньыга. Бэйэ-бэйэни кірµµ-харайыы, ійі´µµ, кімілі´µµ. Бэйэ тірµччµтµн оІоруу. Би´иги чугас ыалларбыт кинилэр дьиэ кэргэттэрэ.
"Норуотум дьиэтэ-уота"(4ч)
Саха стригэр олохтоох омуктар µгэс буолбут дьиэлэрэ-уоттара, аата-суола, оІо´уулара, тутуулара. Кы´ыІІ, сайыІІы,дьиэ-уот уратылара. Дьиэ-уот оло5ун талыы µгэстэрэ. Дьиэ ис-тас тутула. Дьиэ ис тэрилэ, мала-сала. О´ох, о´ох тутула, уот иччитин ійдібµлэ.
"Норуот тірµт дьарыга (2ч)
¥гэс буолбут дьарыктара: Тµµлээх, балык булда, таба, сылгы, ынах иитиитэ. Дьиэ кэргэн ха´аайыстыбата.
"Уус-уран оІо´ук" (2ч)
Норуот уус-уран оІо´уктара. Норуот ойуулуур-дьµ´µннµµр искусствотын кірµІнэрэ. ТаІас-сап, атах таІа´ын, туттар мал киэргэтиитэ, о´уордарын ааттара, суолталара,аналлара. Биллиилээх норуот маастардара, худуоьунньуктара.
"ТаІас-сап"(2ч)
Норуот таІа´а-саба. Саха сиригэр олорор норуоттар тірµт таІастара: уратылара уоона маарынна´ар ірµттэрэ. Ты´ы, тириини, имитии, таІастаа´ын ту´унан ійдібµл. Тµµлээх таІа´ы, атах таІа´ын кірµµ-харайыы.
"Јбµгэм а´а-µілэ"(2ч)
Норуот аьа-µілэ. Саха сирин норуоттарын µгэс буолбут астара. Дьыл кэминэн ас араа´а. Јбµэм а´а. А´ы астаа´ын технологиятын кытта билсии.
"Оонньуурдар, оонньуулар"(2ч)
¥гэс буолбут норуот оонньуулара, кірµІнэрэ (остуол оонньуута, хамсаныылаах оонньуулар уо.д.а.) Оонньуурдар кірµІнэрэ. туохтан оІо´уллубуттара.
"Норуот ырыата-тойуга"(3ч)
Ырыа, тойук култууралара. Норуот ырыата, тылынан уус-уран айымньытын кірµІнэрэ. О5о5о аналлаах ырыалар. Саха сирин норуоттарын ырыа до5у´уоллаах µІкµµлэрэ Оьуокай, ´ээдьэ, лондол, хэйро, гасигор уо.д.а.). Норуот биллиилээх ырыа´ыттара, артыыстара, ырыа айааччылара. Норуот музыкатын тэриллэрэ: ДµІµр, хомус, кырыымпа уо.д.а.
"ОлоІхо" (3ч)
Саха героическай эпо´а олоІхо -саха норуотун ытык ійдібµллэрин тµмэр сµдµ айымньы. Аан дойду айыллыыта. Ґс дойду. Норуот дириІ ійµн, кµµстээх санаатын, уус дьэрэкээн тылын-і´µн, киэІ билиитин чыпчаала - эпос. ОлоІхо уонна Саха сирин норуоттарын эпостара. Эпостарга бухатыыр уонна кыыс уратылара. ОлоІхо араас омук култууратыгар.
Бэйэ дьарыга:
"Саха сирин театрдара"(1ч)
Театр ту´нан ійдібµл (спектакль, режиссер, репертуар, артыыс уо.д.а.). Театрдар араастара (драматическай, музыкальнай, куукула театра уо.д.а.). Дьокуускай куоракка баар театрдар : П.А. Ойуунускай аатынан Саха драматическай театра; А.С. Пушкин аатынан Нучча драматическай театра; Д.К. Сивцев-Суорун омоллоон аатынан Опера уонна балет государственнай театра; Эдэр кірііччµ театра. Саха сирин улуустарын, куораттарын, бі´µілэктэрин театрдара. Бэйэ олорор сирин, оскуолатын театра.
"Јріспµµбµлµкэ музейдара"(1ч)
Музей норуот муудара´ын кыладабыайа. Музей араа´а: ойуулуур-дьµ´µннµµр,, историческай, этнографическай уо.д.а. Јріспµµбµлµкэ государственнай музейдара: Национальнай-художественнай музей; Ем. Ярославскай аатынан Саха сиринээ5и хоту норуоттар историяларын уонна култуураларын государственнай музейа; П.А. Ойуунускай аатынан государственнай литературнай музей.
Јріспµµбµлµкэ уонна улуус музейдара: мамонт музейа, хомус музейа, Сунтаар улууьун Б.Андреев аатынан Элгээйитээ5и айыл5а музейа, Таатта улуу´ун Чіркііхтіі5µ историческай-этнографическай музейа уо.д.а. Саха биллиилээх худуоьунньуктара.
"Бибилэтиэкэ - билии кірµµ уйата"(1ч)
Бибилэтиэкэ - грэк тыла. Бибилэтиэкэ5э сылдьыы быраабылата. Јріспµµбµлµкэтээ5и оьо бибилэтиэкэтэ. Саха Јріспµµбµлµкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ.
Бырайыактыыр µлэ (1ч). Мин дьиэ кэргэним тірµччµтэ. Айыл5а. Ы´ыах саха норуотун быраа´ынньыга.
Үөрэнээччи үлэтин сүрүн көрүӊнэрэ
Үөрэнээччи үлэтин сүрүн көрүӊнэрэ | быһаарыыта |
| Учуутал кэпсээнин истэр, онтон үөрэнээччи бэйэтэ тугу билэрин быһааран кэпсиир. Бол5омтолоох буолара ирдэнэр. |
| Саӊа тиэмэни, өйдөбүлү учуутал кэпсээниттэн билсэр. Саӊаны бэйэтигэр иӊэринэр. Түмүк оӊостор. |
| Тиэмэтигэр туһаайан эргэрбит тыллары билэр. Тус оло5ор бу билбит тылларын туһанар. Билии ылар. |
| Дьиэ кэргэн ытык өйдөбүллэрин туһунан ырытар. Бэйэтэ ырытан сөптөөх суолу тобулуохтаах. |
| Саха сиригэр олохтоох омуктар олохторун – дьаһахтарын, итэ5эллэрин (материальнай уонна духуобунай култуураларын) тэӊнээн көрөр. |
| Толкуйдаан тобулан таһаарар. |
| Былыргы уонна аныгы, үчүгэй уонна мөкү диэн араарар. |
| Туох баар үлэтин хайдах тириэрдэри былааннанар. |
| Норуот тумус оӊостор дьонун, кырдьа5астары, интэриэһинэй дьарыктаах дьону кытары көрсүһэллэр. |
| Тугу билбитин, туох санаа5а кэлбитин быһаарар. |
| Бибилэтиэкэттэн эбии кинигэ, сурунаал, хаһыат матырыйаалларын булан аа5ар. Интернет-ресурсаларын туһанан бэйэтигэр сөптөөх матырыйааллары хомуйар. |
| Театрга, музейга, араас хабааннаах быыстапкаларга сиэрдээхтик сылдьаллар. |
| Үгэс буолбут өйдөбүллэри үөрэтэн тус-туһунан наардыыр-араарар. |
| Ырыа матыыптарын, фольклор жанрын араас көрүӊнэрин үөрэтэллэр. |
| Бэйэтэ талан үөрэтэр, чинчийэр. |
| Холобур, аһы эт, балык, үүт ас диэн арааран, сөпкө ааттаан бөлөхтүүр. |
| Дьоӊӊо – сэргэ5э, сцена5а айымньы араас көрүӊүн толороллор. Холобур: оһуокайдааһын, олоӊхолооһун, чабыр5ахтааһын уо.д.а. |
| Үлэ оӊорор (альбом, реферат суруйар, кыра кээмэйдээх кинигэ, истиэнэ5э ыйанар хаһыат уо.д.а.). |
| Билбэт тылларын суолталарын үөрэтэр. |
| Биир хайысханы ылан дириӊник үөрэтэр-чинчийэр. |
| Айыл5а кэрэтин кэтээн көрөр. |
| Үтүө холобурдарга оло5уран дакаастабыл оӊорор. |
| О5о ис туругун, өйдөбүлүн уруһуй нөӊүө тириэрдэр. |
| Талбыт үлэтигэр иһитиннэрии оӊорор. |
| Холобура: бэйэ норуотун төрүт аһын астаан көрдөрүү. |
| Билиӊӊи кэмӊэ сиэри – туому тутуһар. Сиэрдээх билиини олохсутар. |
| Иһитиннэрии түмүк оӊорор. |
| Бэйэтин үлэтин эбэтэр атын о5олор үлэлэрин сыаналыыр. Бэйэ-бэйэлэрин толорууларын сыаналана үөрэнэллэр. |
| Айыл5а5а харыстабыллаахтык сыһыаннаһан, күӊӊэ, уокка сүгүрүйүүнү сааһылаан ситимнээһин. |
Көмө литература
- Андреева Р.П., Иванова А.Н. Оһуор ойуута. Дь. 2013
- Аммосова Е.Е. Өбүгэлэрбит үгэстэрэ, ойуулара-бичиктэрэ. Дь. 1989
- Афанасьев Л.А. Айыы сиэрин тутус. Дь. 1996
- Васильев П.К., Охлопков М.К. Сахалыы оонньуулар. Дь. 1992
- Васильев П.К., Федоров И.Г. Өбүгэбит оло5о-дьаһа5а. Дь.2012
- Васильев П.К., Федоров И.Г. Ойуулаах тылдьыт. Дь. 1992
- Винокуров В.Н. Саха сирин үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ. Дь. 2004
- Гуляев Ф.Г. До5ордуулар. Дь. 2011
- Кондратьев А.А. Оһуордаах оӊоойук. Дь. 1989
- Неустроева М.Д., Толстоухова Р.П. Урааӊхай саха о5ото. Дь. 1996
- Павлов А.Н. Күннүк. Дь. 2013
- Попов Е.П. Үтүө үгэстэри үксэтэн иһиэххэ. Дь. 1989
- Саввина М.П. Тэлгэһэ билгэһиттэрэ. Дь. 2007
- Саввинов Н.Е. Өбүгэлэрбит олохторо-дьаһахтара. Дь. 1992
- Саха остуоруйалара. /Хомуйан оӊордо А.А.Борисова. Дь. 2002
- Саха өһүн хоһоонноро. /Хомуйан оӊордо Г.В.Попов. Дь. 2005
- Саха таабырыннара. /Хомуйан оӊордулар С.П.Ойунская, Е.П.Чехордуна. Дь. 2002
- Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабыр5ахтар. /Хомуйан оӊордо И.К.Попов. Дь. 2006
- Федорова З.П., Федоров Г.М. Үүнээйи эйгэтэ. Дь. 2011
- Чаабы-чыыбы чабыр5ахтар. /Хомуйан оӊордо В.В.Илларионов. Дь. 1992
- Чехордуна Е.П. Мин дойдум-олоӊхо дойдута. Дь. 2006
- Чехордуна Е.П. Чөл хайа кистэлэӊнэрэ. Дь. 2013
Бэчээтинэй босуобуйалар
Ытык өйдөбүллэр тиэмэлэринэн уонна бодоруһуу түгэннэрин тиэмэлэринэн о5о кэпсииригэр, аа5арыгар аналлаах хартыыналар (биирдиилээн уонна бөлө5үнэн үлэни хааччыйыы).
Көрдөрөр – иһитиннэрэр босуобуйалар
Microsoft Office PowerPoint программа5а оӊоһуллубут араас хабааннаах тиэмэлэргэ: Айыл5а, Төрөөбүт дойдум, Дьиэ кэргэн, Норуотум дьиэтэ – уота, Норуот төрүт дьарыга, Уус – уран оӊоһук, Таӊас – сап, Өбүгэм аһа – үөлэ, Оонньуурдар, оонньуулар, Норуот ырыата – тойуга, Олоӊхо, Саха сирин театрдара, Өрөспүүбүлүкэ музейдара, Бибилэтиэкэ – билии-көрүү уйата, Хотугу норуоттар олохторо, култууралара, көрдөрөр – иһитиннэрэр презентациялар бэлэмнэннилэр.
Календарно - тематическое планирование
по _ Культуре народов РС(Я)
_
Класс 2
Учитель Фёдорова Любовь Васильевна
Количество часов
Всего 34 час; в неделю 1 час.
Плановых контрольных уроков зачетов ___1__, тестов __4____ ч.;
Планирование составлено на основе __Рабочая программа учебного предмета (курса) «Культура народов РС (Я)», рекомендуемая для 2-4 классов общеобразовательных организаций, разработана в соответствии с требованиями ФГОС начального общего образования и на основе научных исследований ФГБНУ «Институт национальных школ РС (Я)». 2013г.
Учебник Культура народов РС (Я) Е.И.Винокурова , Е.П. Чехордина, Л.Г. Дедюкина. Дь;Бичик; 2013г.
№ | Уруок темата | Уруок соруктара, ис хоһооно | Кµµтµллэр тµмµк Ґ³рэх дэгиттэр µ³рµйэхтэрэ | Техническэй компонент | Дьиэ5э µлэ | Күнэ-дьыла Былаан | Күнэ-дьыла Фактич |
1. 2. 3. 4-5 | Айыл5а (5ч) Мин дойдум кэрэ айыл5ата (1ч) Саха сирин айыл5атын уратыта (1ч) Айыл5аны харыстыыбыт сµгµрµйэбит (1ч) Айыл5а дьиктитэ тµмэлгэ (2ч) | Предмети уонна кинигэни кытары билиьиннэрии. Айыл5а5а харыстабыллаах сыьыаны иитии. Тэрээбут тэрут сир ураты-туспа айыл5атын: тай5аны, туундараны, хайалары билиьиннэрии. Тэрээбут дойду отун-маьын, сибэккитин, эмтээх уунээйилэрин туьунан билиьиннэрии. Кыьыл кинигэ5э киирбит уунээйилэри билиь-рии. | Истэр уонна кэпсиир Учуутал дойдубут кэрэ айыл5атын, уратытын, тірµт омуктар айыл5а5а сыьыаннарын туьунан кэпсээни истэр, бэйэтэ туох µгэьи, сиэри-туому билэрин кэпсиир. Кэтээн кір³р. Айыл5а кэрэтин кэтээн, тэІнээн кірір. Бы´аарыы. Саха сирин айыл5атын уратытын билсэн бы´аарар. Б³л³хт³³´µн. Саха сирин норуоттарын угэс буолбут итэ5эллэрин уратытынан уонна маарынна´ар ³рµттэрин б³л³хт³³н наардыыр. Кэпсэтии. А.Н.Осипов, А.П.Мунхалов айымньыларын к³р³р уонна кэпсэтиигэ кыттар. Практическай µлэ. Ґгэскэ, сиэргэ-туомІа сы´ыаннаах матырыйааллары хомуйар. Айыл5а5а билиІІи сыьыан ту´унан ³йт³н сатаан суруйар. | Мин дойдум кэрэ айыл5ата-хартыынанан µлэ. | Хартыынаны талан кэпсииргэ бэлэмнэнии Стр 8-10 Стр 17 билгэни уьул Хатылааьын, аа5ыы Стр 24-25 кэпсииргэ бэ лэмнэнии стр 29-31 хатылааьын | 2.09 9.09 16.09 23.09 30.09 | |
6 7. 8. | Т³р³³бµт дойдум (3ч.) Т³р³³бµт дойдум: (1ч) Мин дойдум -Саха сирэ(1ч) Саха сирин т³рµт олохтоох норуоттар.(1ч) | Саха Республикатын былаа5ын, дьаралыгын, өрөгөй ырыатын үөрэтии. Тэрээбут сиргэ тапталы инэрии. Картаны кэруу, бэйэ олорор сирин булуу. Тэрээбут дойду туьунан о5о5о аналлаах айымньылары кэпсэтии. Саха Республикатын норуоттарын, олорор омуктары, кинилэр улэлэрин-хамнастарын билии. | Истии. Норуот ійдібµлµн ту´унан учуутал кэпсээнин бол5ойон истэр. ТэІнээ´ин. Јріспµµµбµкэ тірµт омуктарын маарынна´ар уонна уратыла´ар ірµттэрин тэІнээн кірір. Толкуйдаа´ын. Саха сирин тірµт олохтоохторо туох уратылаахтарын толкуйдаан кірір. Кэпсээьин. Уруок тематыгар соп тубэьиннэрэн кыра кээмэйдээх кэпсээн онорор. | Т³р³³бµт дойдум - уру´уй | Уруьуй Гимн ойго уорэтии Стр 40-41 хатылааьын | 7.10 14.10 21.10 | |
9. 10. 11. | Дьиэ кэргэн (4ч.) Мин дьиэ кэргэним (1ч) Мин чугас дьонум(1ч) Мин норуот кэскилэбин (1ч.) | Мин чугас аймахтарым. Киьи хаан уруутун билиэхтээ5ин эйдэтуу. Эс хоьооннорун уэрэтии. Дьиэ5э бэйэ-бэйэни эйдэьуугэ, ичигэс сыьыанна, дьиэ улэтигэр кэмэлэьуугэ уэрэтии. Дьиэ кэргэннэ истин сыьыаны иитии. Дьиэ кэргэн сынньалана, бырааьынньыга. | Быьаарыы.Тіріппµттэрин, дьиэ кэргэІІэ сы´ыан ту´унан быьаарар, кэпсиир. Билси´ии. Эбэтин, эьэтин туьунан били´иннэр. Холобурдары а5алыы.Ийэ, а5а оруолун туьунан холобурдары а5алар. Бырайыактыыр µлэ. Дьиэ кэргэнин кытта бэйэтин тірµччµтµн оІорор. Эбии матырыйаалы туьанар. Дьиэ кэргэн бырааьынньыктарын, µгэстэрин туьунан матырыйаал хомуйар. Быьаарыы. Бэйэ норуота µгэс буолбут дьиэтин-уотун уратытын бы´аарар. ТэІнээ´ин. Саха сиригэр олохтоох омуктар хайдах дьиэ5э-уокка олороллорун тэІнээн кірір. Кэпсээ´ин. Бэйэтин тіріібµт дьиэтин уруьуйдуур уонна ону ту´анан кэпсиир. ТэІнээ´ин. Бэйэ норуотун µгэс буолбут дьарыктарын тэІнээн кірір. Кэпсээ´ин. Дьиэ кэргэнин хаьаайыстыбатын туьунан кэпсиир | Дьиэ кэргэн т³рµччµтэ. | Кэпсииргэ бэлэмнэнии, уруьуй Бэйэ торуччутун онорон а5алан кэпсииргэ бэлэмнэнии Стр 53 3 боппуруоска суругунан эппиэт | 28.10 11.11 18.11 | |
12. | Бибилэтиэкэ билии-к³рµµ уйата (1ч) | Стр 57-58 быраабыланы уорэтии | 25.11 | ||||
13 14. | Дьиэ-уот (4ч.) Ыал тэлгэ´этэ (1ч) Јбµгэм дьиэтэ-уота (1ч) | Эбугэлэрбит олорбут дьиэлэрин-уоттарын билиьиннэрии. Дьиэ ис тэрилин, малын-салын, дьиэ улэтин туьунан кэпсэтии. Дьиэ5э-уокка кэмэ. Дьиэ5э-уокка сыьыаннаах норуот уус-уран айымньыларын уэрэтии. | Быьаарыы. Бэйэ норуота µгэс буолбут дьиэтин-уотун уратытын бы´аарар. ТэІнээ´ин. Саха сиригэр олохтоох омуктар хайдах дьиэ5э-уокка олороллорун тэІнээн кірір. Кэпсээ´ин. Бэйэтин тіріібµт дьиэтин уруьуйдуур уонна ону ту´анан кэпсиир. | Дьиэ тутуута Тэлгэ´э5э баар тутуулар | Уруьуй Терминнэри устуу стр 63 Уруьуй Стр 68 суругунан улэ. Хатылааьын 64-70 | 2.12 9.12 | |
15-16 | Тµмэл араа´а (2ч) | Кэпсэтии. И.В. Попов айымьытын корор уонна кэпсэтиьэр. Ырытан тэІниир. Музей араастарын уратыларын , маарыннаьар оруттэрин тэннээн корор. Билсиьии. Саха биллиилээх художниктарын улэлэрин билсиьэр | Хартыынанан µлэ | Стр 74 эппиэттииргэ бэлэмнэн | 16.12 23.12 | ||
17. 18. | Т³рµт дьарык (2) Норуот µгэс буолбут дьарыктара (1ч) Дьиэ сµ³´µтµн иитии (1ч) | Угэс буолбут дьарыкпыт: дьиэ суэьутун иитии туьатын эйдэтуу. Суэьуну кэруугэ-харайыыга кэмэ туьунан кэпсэтии. Дьиэ суэьутун туьунан норуот уус-уран айымньыларын аа5ыы.Мин собулуур дьиэм кыыла. Торут дьарыкка сыьыаннаах сиэр-туом. Хартыынанан улэ: Иван Васильевич Попов. Ньирэй 1926с. | ТэІнээ´ин. Бэйэ норуотун µгэс буолбут дьарыктарын тэІнээн кірір. Кэпсээ´ин. Дьиэ кэргэнин хаьаайыстыбатын туьунан кэпсиир. Эбии матырыйаалы туьаныы. Сібµлµµр дьиэ кыылын туьунан интернеттэн, билиини-кірµµнµ кэІэтэр кинигэлэртэн матырыйаал кірдіін булар, уруокка туттар. | Сµ³´µгэ, сылгыга аналлаах тутуулар | Стр 77 боппуруоска суругунан эппиэт Стр 79-82 хатылааьын Стр 84-85 аа5ыы, кэпсииргэ бэлэмнэнэр. | 13.01 20.01 | |
19. 20. | Уус-уран о²о´ук (2ч.) Норуотум о´уора-бичигэ (1ч) Туос, мас о²о´уктар (1ч) | Уус тарбах бэл ма´ы куллэрэр. О´уор -ойуу суолтата. Сатабыл. Саха Јр³спµµбµлµкэтин т³рµт омуктарын µгэс буолбут уус-уран оІо´уктара. ТаІас-сап, атах таІа´ын, туттар мал киэргэтиитэ, о´уордар ааттара, суолталара, аналлара. Биллиилээх норуот маастардара. | Эбии матырыйаалы ту´аныы. Интернет ресурсаларыттан, эбии литератураттан Саха сирин норуоттарын µгэс буолбут ус-уран оІо´уктарын музейдар тустарынан матырыйаал хомуйар уонна уруокка туттар. Ырытыы. О´уор араастарын ырытар, чнчийэр. ТаІас-сап, атах таІа´ын, туттар мал киэргэтиитин, о´уордар ааттарын, суолталарын, аналларын билэр. | Василий Семенович Карамзин "Саха о´уора" О´уордары туос, мас о²оьуктарга туттуу Туос, мас о²о´уктары о²оруу технологията | Стр 88-90 хатылааьын, оьуордары уорэтии. Стр 93 суругунан эппиэт. | 27.01 3.02 | |
21. 22. | Танас-сап (2ч.) Омук та²а´а (1ч) Та²а´ым уратыта (1ч) | Саха сиригэр олорор норуоттар тэрут танастарын: уратыларын уонна маарыннаьар эруттэрин уэрэтии. Норуоппут таннар танаьын арааьын эйдэтуу. Тыьы имитии, тириини талкылааьын туь. Кэпсэтии. Танас-сап угэс буолбут ойуутун-бичигин уэрэтии. | Бы´аарыы уонна кэпсээ´ин. Олохтоох хотугу норуоттар таІастарын уратытын туьунан быьааран кэпсиир. ТэІнээьин. Бэйэ норуотун таІнар таІа´н арааьын тэІнээн кірір. Кы´ыІІы, сайыІІы таІастары арааран суолталарын билэр. О5олору кытта кэпсэтиьэр, ырытар. | £бугэ угэ´э электроннай пособия Саха норуотун та²а´ын тигии араас технологията | Уруьуй стр 96 Стр 98 суругунан эппиэт Стр 101 ситэрэн суруй | 10.02 17.02 | |
23. 24. | Јбµгэм а´а-µ³лэ (2ч.) Норуот µгэс буолбут а´а (1ч) ҐрµІ ас (1ч) | Угэс буолбут астар: эт, балык, уут ас туьунан кэпсэтии. Омуктар астарын-уэллэрин уратыта. Аан маннай астаабыт аьым. Сандалы сиэрин-туомун билиьиннэрии. Ас туьунан норуот уус-уран айымньыларын аа5ыы. | Истии. Јбµгэ аьын туьунан учуутал кэпсээнин бол5ойон истэр. Наардааьын. ¥гэс буолбут а´ы-µілµ ааттарынан араарыы. Біліхтіі´µн. Аьы эт. балык,µµт ас диэн арааран, сікі ааттаан біліхтµµр. | Угэс буолбут астары о²оруу технологията | Стр 103-108 аа5ар, Кэпсииргэ бэлэмнэнэр. Ас туьунан норуот уус-уран айымньыларын аа5ыы. | 24.02 3.03 | |
25. 26. | Оонньуурдар, оонньуулар (2ч.) Норуотум оонньуурдара (1ч) £бµгэм оонньуулара (1ч) | Норуот оонньууларын уэрэтии. Угэс буолбут остуол оонньууларын, кинилэр ааттарын уэрэтии. Эбугэлэрбит хамсаныылаах ооньууларын уонна билинни кэм оонньууларын кэпсэтиьии. | Кэпсээ´ин уонна уруьуйдаа´ын. Сібµлµµр оонньуурун уру´уйдуур уонна кэпсиир. Араарыы. Былыргы-аныгы оонньуур арааьын араарар. Талыы. Норуот оонньуурдарын уонна оонньууларын сіпкі ааттаан талар. | Саха оонньууларын туьунан слайдалар, экран, проектор. Остуол оонньуулара: хаамыска, хабылык, тыксаан о²о´уута | Уруьуй стр 112 хатылааьын стр 111-114 стр 117 таблицаны ситэр. | 10.03 17.03 | |
27. 28. 29. 30. | Ырыа-тойук (4ч.) Норуотум ырыата-тойуга (1ч) Норуотум музыкатын тэриллэрэ (1ч) Хомус (1ч) Театр-норуот искусствотын к³рµІэ (1ч) | Норуоппут тэгуруйэ сылдьан толорор ырыа до5уьуоллаах ункуутун – оьуокайы, хороводу, ьээдьэни, лондолу, хэйроны, гасигоры кытары билиьиннэрии. Ункуу тылын уонна хамсаныыларын уэрэтии. Норуоппут биллиилээх ункууьуттэрин кытары билиьиннэрии. Музыкальнай инструменнар. Хомус музейа.. Саха сирин театрдара. | Истии. Учуутал тірµт омуктар ырыаларын-тойуктарын, музыка тэриллэрин туьунан кэпсиир, иьитиннэрэр. Норуот ырыаьыттарын толорууларын истэллэр. ¥ірэтии. Ырыа Хомус тутулун билэр, матыыптарын µірэтэллэр. Нойосуус хоьоон µірэтэр. Толоруу. О5о5о аналлаах ырыалары µірэтэн, толороллор. | Саха музыкальнай инструменнарын о²оруу технологията "Хомус музейа" презентация Хому´у о²оруу технологиялара Театр ис тутула | Норуот ырыаларыттан биири нойосуус µ³рэтэр. Стр 124 уру´уй Стр 127 суругунан хоруй
Стр 128-132 Хатылааьын, кэпсииргэ бэлэмнэнии Стр 135 быраабыланы µ³рэтии | 24.03 7.04 14.04 21.04 | |
31. 32. 33 | ОлоІхо (3ч.) ОлоІхо - улуу айымньы (1ч) ОлоІхоґут (1ч) ОлоІхо µс дойдута Айыы бухатыыра (1ч) | Саха норуотун тылын уу´ун сµмэтэ-олоІхо. ОлоІхо ытык ³йд³бµллэрэ. ОлоІхо тыла. Алгыс. Отуор. ОлоІхону туруоруу . ОлоІхону истии. Олонхо туьунан презентациялар Теплоухов "Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур" олонхо дискэтэ. Мэнэ-Ханалас Олонхо ыьыа5ын дискэтэ 1-2ч | Араарар.ОлоІхо µс дойдутун араарар. Кимнээх олороллорун билэр. ОлоІхону истэр. ТэІнээ´ин. ОлоІхо µс дойдутун тэІнээн кэпсиир. Эбии матырыйаалы ту´аныы.Араас сурунааллартан олоІхо туьунан матырыйаалы булар. | Оло²хо. Оло²хо µс дойдута. Оло²хо геройдара. Мэнэ-Ханалас оло²хо´уттара Презентация о²оруу | Стр139 устуу Стр 145 суругунан µлэ. ОлоІхо µс дойдута. Уруьуй Стр149 таблицаны толоруу. | 28.04 5.05 12.05 | |
34. | Бырайыактыыр µлэ Билиибитин бэрэбиэркэлэнэбит (1ч.) "Мин дьиэ кэргэним т³рµччµтэ" (1ч) | Хаан аймахтарым кимнээ5ий? Кинилэр туох дьарыктаахтар? Ґлэни былааннаныы, билиьиннэрии, сыаналаныы. | Бэйэтин санаатын сатаан сааьылаан дьон иннигэр кэпсиир, боппуруоска эппиэттиир. О5о кэпсиирин сатаан истэр, бодору´ар. Бэйэтин µлэтин сатаан сыаналанар. | Т³рµччµтµн о²оро µ³рэнэр. | Стр 156-157 суругунан µлэни бэрэбиэркэлэнии | 19.05 26.05 |
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Алтынньыга айыл5а киһини, дьону – сэргэни түмэр күүһэ сиргэ чугаһыыр. Ити түмэр күүһү биһиги омук итэ5элэ Хотой Айыы диэн ааттыыр. Хотой былыргы төрүттэрбит – хоролор, хаңаластар – таңаралара буолар. Кини бэлиэтэ ойууга – бичиккэ саһа сылдьарын туспа тутан көрдөххө маннык: түрбүү кынаттаах көтөр кыыл түөрт муннук уһуктаах тумсун үөһээ өрө туһаайан дабайа көтөн иһэр.
Хотой Айыы
Ыйбыт то5о алтынньы дэнэрий? Саха дьылы аа5ар кэрдиитинэн алтыс ый. Алтыс диэн алтыс ахсаан. Ону таһынан дьону – сэргэни кытта, ийэ сиргин кытта сөпкө алтыс диэн айыл5а анаабыт кэмэ. Алтыһар кэм. Түмсэр, тэриллэр, сомо5олоһор кэм.
Саха республикатын гербэтэ уонна былаа5а
Өс хоһооно - Биир бэйэң бэрт буолуоң суо5а. - Сиппиир ыар5атын биир салаа тала5ын онноо5ор оччугуй о5о тосту тутар. - Биир тутум гына түүрэ тутан ылан холбуу баайыллыбыты хайа да күүстээх киһи кыайан тоһуппат. - Ойуурдаах куобах охтубат, дьонноох киһи тутайбат. - Албан ааттаах, суон сурахтаах.
Алтынньы ый алгыһа Үтүөнү үөдүтэр күүстэ кулу! Бииргэ буолар дьулуурда кулу! Саха саргытын сайыннара салай!
Тургутук Алтынньы - Хотой Айыы
1 3 2 4 5 6
Эппиэтэ 1. а) Алтынньы 14 күнэ 2. б) Эллэй Боотур 3. б) төрдүс 4. - Ойуурдаах куобах охтубат, дьонноох киһи тутайбат. - Биир бэйэң бэрт буолуоң суо5а. - Сиппиир ыар5атын биир салаа тала5ын онноо5ор оччугуй о5о тосту тутар. 5. б) Ил 6. в) Тыгын Дархан
сыыьа
2. Аан бастаан ыһыа5ы ыспыт өбүгэбит. а) Манчаары б) Эллэй Боотур в) Омо5ой баай
1. Муус тоңор ирбэт хаар түһэр. Күһүңңү бокуруоп күнэ. а) Алтынньы 14 күнэ б) Алтынньы 24 күнэ в) Сэтинньи 1 күнэ
сыыьа
3. Хотой айыы үөһэ дойду хаһыс хаттыгаһыгар олороруй? а) үһүс б) төрдүс в) иккис
сыыьа
4. Ѳс хоһоону ситэр - Ойуурдаах…………. охтубат дьонноох киһи тутайбат. - Биир бэйэң…….... буолуоң суо5а. Сиппиир ыар5атын биир салаа тала5ын онноо5ор оччугуй о5о…………………….
сыыьа
5. Сахалыы государство диэн тыл? а) Түмэл б) Ил в) Судаарыстыба
сыыьа
6. Нууччалар кэлиэхтэрин иннигэр саха сиригэр элбэх а5а ууһун бэйэтин тула түмпүт, а5а ууһун баһылыга? а) Эллэй Боотур б) Лөгөй Тойон в) Тыгын Дархан
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Ирбэт муус түгэхтээх, ийэ буор ортолоох, эҥин дьикти кырыстаах ийэ дойду айылларыгар, «ыарыы-сүтүү төрдүн ыраастыыр ымыы буол» диэн Аан Дьааһыны итэ5эллээх айыы оҥоорторо үһү. Кини сааллар ча5ыл5ан дапсыырынан, сүллэр этиҥ сүрүнэн, кута уот куйбуурунан, ынырыктаах тыас ымыытынан сиэмэх кэптэри тыаһаан-ууһаан үүртэлиир, кыйдыыр эбит.
Аан Дьааһын
Атырдьах ыйа үүнэн, бэйэтин бэлиэтин түһэртэлээн от-мас онон-манан кытарымтыйа-саһарталаан барда. Сир ийэ төрөөн-ууһаан бүтэн, о5отун-уруутун торолутан, аһын-үөлүн ситэрэн-хоторон икки атахтаахха сөп буоларгынан аһаа-сиэ диэн дэри-дэлэгэй тардан сытар.
Сир аһа ситэри ситэн, кус-куобах о5ото сиэнэр буолан, балык уойан, үүт хойдон – киһи-сүөһү саамай астынар, дуоһуйар кэмэ кэллэ. Сыһыыга-тыа5а, ойуурга-хонууга үөн-көйүүр у5араан, сылдьарга бэрт бө5ө.
Ѳс хоһооно - Үлэни хаһааныма аһы хаһаан. Сир быйаңнаах киһи сатабыллаах. Илии тутуурдаах, өттүк харалаах. Күһүңңү киһи күлбүтүнэн, сааскы киһи салбаммытынан.
Тургутук Атырдьах ыйа – Аан Дьааһын
1 2 5 6 4 3
Эппиэтэ 1. б) Ыарыы төрдүн ыраастыыр. Сугун, моонньо5он, уулаах отон. Кыраабыл, атырдьах, хотуур, өтүйэ. б) Түсчүт а) Ходуһа в) Ойуун
1. Аан Дьааһын анала? а) Сүрү күүһүрдэр б) Ыарыы төрдүн ыраастыыр в) О5о кутун биэрэр
сыыьа
2. Атырдьах ыйыгар буһар отоннору ааттаталаа. (моонньо5он, сугун, уулаах отон, дьэдьэн, хапта5ас, түүбүктэ)
сыыьа
3. От үлэтигэр туттуллар үлэ тэриллэрэ? (Өтүйэ, кыраабыл, атырдьах, балта, игии, ытарча, хотуур)
сыыьа
4. Кэбиһиилээх от үрдүгэр турар киһи? а) Кыдамаһыт б) Түсчүт в) Күөсчүт
сыыьа
5. Оттуур сир? а) Ходуһа б) Ѳлбүгэ в) Алаас
сыыьа
6. Дүңүрү ким туһанарый? а) Алгысчыт б) Олоңхоһут в) Ойуун
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Аам – даам тымныылаах, аан туман аргыстаах, хараҥанан хаайбыт ахсынньы ыйбыт үүннэ. Аан дойдуга ханна да суох тыйыс тыыннаах, биһиэхэ эрэ кэлэн ааһар, биир туспа чымаан кэрэлээх кэм.
Бу ый айыллыытын аналынан Билгэ ыйа дэнэр. Киһи дириң өйө, билгэлиир өйө уһуктар кэмэ-кэрдиитэ. Онон киһи бу ыйга билиигэ тардыстар ба5ата-дьулуура күүһүрэр, өйө тобуллар, сэһэн төрдүгэр киирэр.
Сээркээн Сэһэн Билгэ ыйыгар Сээркээн Сэһэн суолтата улахан. Сээркээн Сэһэн аата-ахсаана биллибэт остуоруйалаах, чабыр5ахтаах, таабырыннаах. Кини итини таһынан күнү-дьылы билгэлиир, үтүө сүбэлэри биэрэр. Кини өйү эрэйэр, сатабылы сайыннарар оонньуулардаах. Ол оонньуулара: хабылык, тыксаан, дуобат, араас таабырыннар.
Ахсынньы ый алгыһа Хара5ым аһылыннын, Кулгаа5ым чөллөрүйдүн Бэйэң кыаххын билиим, Аан дойдуну анаарыым!
Таабырын 1. Аан додуга саамай күүстээх туох баарый? 2. Кэллэрбин эрэ кэпсиэм, төннөрбөр төрүт саңарыам суо5а диир баар үһү. 3. Уу да буолбатах уба5ас, хаар да буолбатар маңан, уокка уурдахха суор5аннанар, сөрүүңңэ уурдахха бүрүөлэнэр. 4. Икки төбөтө төгүрүк да төлкөлөөх, икки төбөтө уһуктаах да уус баар үһү. 5. Ууга төрөөн баран ууттан куттанар ити тугуй? 6. Сүүс кулгаахтаах кырдьа5ас эмэээхсин баар үһү.
Таабыран таайыылара 1. Үөрэх 2. Кэ5э 3. Үүт 4. Кыптый 5. Туус 6. Муңха
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Бала5ан ыйа Алаас, бала5ан, сэргэ диэн аңардас киһи олорор эйгэтэ эрэ буолбата5ын өйдүүбүт билэбит. Бу саха культуратын сүрүн бэлиэлэрэ эбиттэр. Бэлиэ чопчулаах. Төгүрүк алаас. Төрөөбүт бала5ан. Тиэргэн сэргэтэ. Хас биирдии саха5а чугаһаан кэлэрдээх. Үүнэр ыйбыт то5о бала5ан ыйа дэммитэ буолуой?
- Төрөөбүт төрүт буорум. - Биһикпин ыйаабыт сирим - Дойду сурахтаах, алаас ааттаах. - Ѳтөх төҥүргэстээх сурт кэриэстээх.
Улуу Суорун Суор диэн ытык көтөр. Уһун үйэлээх өлбөт үөстээх, киһини арчылыыр – араңаччылыыр аналлаах айыл5алаах. Итэ5эл этэринэн бу ыйга сиргэ Улуу Суорун чугаһыыр.
Сүр Айыл5а бу айар күүһүн аана - киһи тыңата. Онон бу күүс тыыны кытта ситимнээх. Тыын диэн сүр. Сүр сүүрээннээх. Ол сүүрээнинэн киһиэхэ идэ киирэр. Идэ айыл5аттан, ол аата Айыылартан, бэриллэр. Идэни Улуу Суорун биэрэр дэнэр. Кини киһиэхэ үс сүрүн идэни биэрбит.
Улуу Суорун Уус идэтэ Илиитинэн тутан – хабан үлэлиири барытын киллэрэллэр. ( Мас, тимир, көмүс ууһа, иистэнньэн, уруһуйдьут уо.д.а) Тыл хомуһунун идэтэ Дьону кытта үлэлиир эйгэ идэтигэр барытыгар сыһыаннаах. ( Олоңхоһут, ырыаһыт, учуутал, артыыс, психолог уо.д.а) Ойуун, эмчит идэтэ Эмчит диэн ураты айдарыы. Сэдэх идэ. Дьиңнээх эмчит эрэ дьону абырыыр кыахтаах. ( Отоһут, быраас, илбииһит)
Ѳс хоһооно Ууһу кытта олорор уус буолар. Силиһэ суох мас үүммэт. Киһи тугу ба5арар кыайар, санаатын ууруо эрэ кэрэх. А5атын туйа5ын хатарыах барахсан.
Бас билэр төгүрүк алаастаах, мааны бала5аннаах, тиэргэңңитигэр ытык сэргэлээх ыал буолуң. Этэңңэ олоруң, саңа күн үүннэ5ин ахсын сайдан иһиң.
Тургутук Бала5ан ыйа - Улуу Суорун
1 2 3 4 5 6
Эппиэтэ 1. в) Бала5ан ыйын 14 күнэ 2. Уус идэтэ, тыл хомуһунун идэтэ, ойуун (эмчит) идэтэ. 3. б) Отор 4. Сулустар 5. - Ууһу кытта олорор уус буолар. - Силиһэ суох мас үүммэт. - А5атын туйа5ын хатарыах барахсан 6. а) Илин
1. Сэмэнэп күнэ. Кыстыкка көһүү. Хаас киирэр кэмэ. а) Атырдьах ыйын 27 күнэ б) Бала5ан ыйын 24 күнэ в) Бала5ан ыйын 14 күнэ
сыыьа
2. Улуу Суорун киһиэхэ үс сүрүн идэни биэрэр, олору ааттаталаа.
3. Күһүн быстах кэмңэ сүөһүгэ от сиэтээри олорор сир. а) Кыстык б) Отор в) Отуу
сыыьа
4. Бала5ан үрдүгэр барча барылыы сытар үһү. а) Ый б) К үн в) Сулустар
сыыьа
5. Ѳс хоһоону ситэр Ууһу кытта олорор……. буолар. Силиһэ суох……. үүммэт. А5атын………….. хатарыах барахсан.
6. Саха бала5анын хайа диэки аанныырый? а) Илин б) Ар5аа в) Со5уруу
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
От-мас үп-үрүң сүүмэхтэрэ сир үрдүгэр хаар курдук тар5ана көтүүтэ Улуу Тунах дэнэр. Улуу Тунах сайыңңы күн муңутаан уһуур кэмигэр барар. Бу ыйга Үрүң Айыы чугаһаан, Айыы аартыга арыллар. Маныаха аламай маңан күн илинтэн кылбайа кыыһан тахсыытыгар алгыс этэллэр.
А5ыс Айыыларбыт, Сэттэ иэйэхситтэрбит, Э5эрдэлээх суолгутун тэлэйиң, А5ыйа5ы элбэтиң Куччугуйу улаатыннарың, Ыалдьыбыты үтүөрдүң, Уйгуну олохтооң, Быйаңы түһэриң. Алтан от буолан Намылыйа ал5аатыбыт, Ньургуһун буолан Нусхайа уруйдаатыбыт. Уруй! Уруй! Уруй!
Ыһыах ыйын аналлаах аһа - биэ кымыһа.
- Тыаһа – хомус тыаһа. - Хомуһуннаах ураты тыла Уруй! - Маанылаах мала чороон . - Бэлиэтэ Ытык бэлиэ - күөрчэх ойуу диэн а5ыс сарадахтаах түгүрүк. Ытыйар, эргитэр, төгүрүтэр суолталаах. Сидээ5и олох күнтэн тутулуктаа5ын көрдөрөр. Үңкүүтэ Оһуохай.
Сиэр - Ыһыах кымыһын чорооңңо толору куталлар. Быһа5ас буолла5ына, толорон иһиллиэхтээх. - Оһуокайга мааны таңастаах эрэ киһи сылдьар. Бу Айыыларга, дьоңңо- сэргэ5э ытыктыбыл бэлиэтэ. Ыһыах кэмигэр ыттары мээнэ ыыппаттар, тэлгэһэ5э баайан сытыараллар. Ыты түһүлгэ5э киллэрбэттэр. Ыһыах сэргэтин күнү батыһа эргийиллиэхтээх. Саламаны, чэчири алдьатар, киртитэр – аньыы. Сиэрэ суох быһыы. Киибэскэ сылдьыбыттар ыһыа5ы аһыыга кыттыбаттар. Кир-дьай сыстыбыт киһитэ алгыһы эппэт, алгыһынан санаатын тиэрдибэт. Ыһыах кымыһыттан иһэрэ көңүллэммэт. Бастакы сааскы этиң этиэр диэри чорооңңо чугаһыа суохтаах. –
Бэс ыйыгар ыһыахха сылдьан сүргүтүн толоруҥ, күүһүрүҥ – уо5уруҥ, күүстэниҥ – күдэхтэниҥ. Уруй – тускуо!
Тургутук Бэс ыйа – ыһыах ыйа. Үрүҥ Аар Тойон ыйа.
1 2 3 4 5
Эппиэтэ б) Бэс ыйын 21 күнэ Мас тардыһыы, хапса5ай, ат сүүрдүүтэ. а) Уруй! б) Чороон г) Чуораан д) Хомус е) Дэйбиир в) Үрүң Аар Тойоңңо
1. Ыһыах күнэ? Халандаарга кыһыл күн. а) Бэс ыйын 24 күнэ б) Бэс ыйын 21 күнэ в) Бэс ыйын 19 күнэ .
сыыьа
2. Ыһыах оонньуулара? Мас тардыһыы, ойбонтон уулааһын, остуол хаамтарыы,хабылык, хапса5ай, этэрбэс хаамтарыы, ат сүүрдүүтэ.
сыыьа
3. Бэс ыйын хомуһуннаах ураты тыла? а) Уруй! б) Дом! в) Айхал!
сыыьа
4. Алгыска туттуллар мал. а) Ыа5айа б) Чороон в) Матаарчах г) Чуораан д) Хомус е) Дэйбиир
сыыьа
С8П
5. Ыһыах алгыһа кимиэхэ туһаайылларый? а) Аан Алахчын Хотуңңа б) Айыыһыкка в) Үрүң Аар Тойоңңо
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Кулун тутарга Дьөһөгөй о5ото сыһыыга-хонууга сылдьан көңүл төрүүр ууһуур. Кулунчук барахсан бу Орто Аан ийэ дойдуга тура төрүүр айыл5а биир ураты майгылаах айыллыбыт маанылаах о5ото. Саха саргытын салгыыр, тыынын уһатар аналлаах айыллыбыт.
Дьөһөгөй тойон Хараңа а5ыйаан сырдык баһыйыытын Дьөһөгөйүнэн бэлиэтиибит. Дьөһөгөй айыы үһүс халааңңа олорор.
Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, сатаан үлэлиир дьо5уру, хаһаайын буолууну биэрэр. Хаһаайын диэн бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ-хаһааланыыта, дьиэлэниитэ-уоттаныыта, үүнээйи үүннэрии, сүөһүлэнии, сылгыланыы. Бу биһиги өбүгэбит өйдөбүлэ.
Саха күңңэ сүгүрүйэр, халлаан таңаралаах омук. Кулун тутар 21-гэр күн сааскы тэңнэһиитэ. Бу күнү саха төрөөбүт күнэ дииллэр.
Сайа5ас санааланыым, Тобулла5ас толкуйданыым. Киһи буолан килбэйиим, Саха буолан сандаарыым! Дом!
Кыйдаа һын Сааскы күн тэңнэһиитигэр кыйдааһын диэн туом толоруллар. Бу туом тымныыны хараңаны үүрүү диэн суолталаах. Үрүң сылгылары күн тахсар сирин диэки кыйдыыллара.
Тургутук Кулун тутар - Дьөһөгөй ыйа
1 2 3 4 5 6
Эппиэтэ 1. б) Кулун тутар 21 күнэ 2. а) Кыйдааһын 3. в) үһүс 4. миңэ; көлө; ас; таңас. 5. б) чаппараах 6. г) кулунчук д) убаһа а) тый б) кытыт е) биэ
Тургутук 1. Күн сааскы тэңнэһиитин күнэ а) Кулун тутар 13 күнэ б) Кулун тутар 21 күнэ в) Кулун тутар 31 күнэ
сыыьа
2. Ѳ бүгэлэрбит сырдыкка тахсар туомнарын аата а) Кыйдааһын б) Салама ыйааһын в) Сүрү күүһүрдүү
сыыьа
3. Дьөһөгөй айыы үөһэ дойду хаһыс халлааныгар олороруй? а) иккис б) төрдүс в) үһүс
сыыьа
4. Көппүт тыллары ситэр. Сэттэ Күрүө Дөһөгөй о5отун сылгыны - миинэр…………, көлүнэр………., аһыыр………, таңнар ………. гын диэн саха5а анаабыт.
сыыьа
5. Ат самыытыгар ууруллар киэргэл аата . а) дэпсэ б) чаппараах в) кычым
сыыьа
6. Сылгыны сааһынан араарыыны төрүө5үттэн са5алаан наардаа. а) тый б) кытыт г) кулунчук д) убаьа е) биэ
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Айыыһыт Айыыһыт баар буолан сиргэ Таптал, Кэрэ үөскээбит, тэнийбит. Үрүң Айыы о5о кутун биэрдэ5инэ, ону туһааннаах айыллыбыт киһиэхэ Айыыһыт киллэрэр.
Кыыс о5о кута – кыптый уол о5о кута – оно5ос.
Айыыһыт алгыһа А5ыс айыыһытым аргыстастын, Айыы сиэрдээх киһи киһитэ буолуум, Бүтүн буолуум, Толору буолуум, Саха айма5ы хаңатыым, Айыы айма5ын байытыым! Дом!
Таптал биир бэйэтэ биэс аңыыттан холбонор. 1. Уу туңуй таптал. Ийэлээх а5а таптала. Ытык дьон эбэ-эһэ ытыктаһар таптала. 2. О5о5о-сиэңңэ, ыччакка таптал. 3. О5о таптала, сиэн таптала. 4. Идэ5э таптал. 5. Төрөөбүт буорга, ийэ сиргэ, төрөөбүт дойдуга норуокка таптал.
Ѳс хоһооно О5о киһи дьоло - эрэлэ. О5ото суох олох, олох буолбатах. Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй. Төлкө5үн төрүөх ыччаккыттан ыйыт, кэскилгин кэнчээри о5о5уттан көрүн. Уруу ыраа5а, уу чугаһа үчүгэй. О5о5ун сатаан иитиэн, олох дьолун билиэн.
Айыыһыт сиэрин тутус Таптаа – ол аата тугу барытын харыстаа, алдьатыма, ата5астаама, өлөрүмэ, киртитимэ, сэймэктээмэ. Кэрэни үксэт. Мэлдьи чэбэр, чэгиэн-чэбдик буол. Кэбирээбити бө5өргөт, алдьаммыты абырахтаа, саңаны ай-тут. Дьиэни-уоту бө5өргөт, үчүгэйдик тэрин. Сайылыктан, кыстыктан. Илинтэн ааннан, сэргэтэ туруор, саламата ыйаа, алгыһы тутус.
Аал уоккун отун, Алаһа дьиэтэ тэрин, Баччыр о5ону биһиктээ, Иитэр сүөһүн күрүөлээ!
Тургутук Муус устар – Айыыһыт ыйа Тургутук
1 2 3 4 5
Эппиэтэ 1. Хаан уруу Тастың уруу - Ийэ - Саңас - Эһээ - Хотун - А5а - Бэргэн - Эбээ - Биллэхтии - - Сурус - Күтүөт - А5ас - А5а кылын 2. в) Ахсыалар 3. аргыстастын эңэрдэстин 4. а) ийэ кут 5. а) саламаат
1. Уруу-аймах аатын сөпкө наардаа Хаан уруу Тастың уруу - Ийэ - А5а - Эһээ - Эбээ - Сурус - А5ас - Күтүөт - Саңас - А5а кылын - Хотун - Биллэхтии - Бэргэн
2. Айыыһыттар хаһыаларый? а) Бэһиэлэр б) Сэттиэлэр в) Ахсыалар
сыыьа
3. Алгыһы ситэр Айыыһытым………………., Иэйэхситим………………..
сыыьа
4. Киһиэхэ удьуордааһынынан бэриллэр кут? а) ийэ кут б) салгын кут в) буор кут
сыыьа
5. Муус устар ый маанылаах аһа? а) саламаат б) алаадьы в) суорат
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Сүр Одун Хаан киһиэхэ сүрү биэрэр. Сүр диэн оло5у тутар, олох олорор күүс. Сүрү киһи айыл5аттан ылар. Сүрэ күүстээх киһи элбэ5и ситиһэр, кыайар хотор. Киһи сүрүн баттыыры, киһи сүрүн тоһутары саха улахан аньыынан аа5ар. Одун ыйыгар сүрү күүһүрдэр алгыс этэр эбиттэр.
Сүрү күүһүрдэр алгыс Мин муңура суох күүстээхпин. Мин тосхолум сөптөөх. Мин санаам нус. Дом!
Хомуһун ыйа Хомуһун диэн тыл ис чиңэ, иччитэ, ис күүһэ. Этэр тыл иччилээх, күүстээх диэн билэбит. Хомуһуннаах тылтан сэрэнэр үгэстээхпит. Тыл ох, тыл уот диэн өйдүүбүт.
Хомус Тыл хомуhунун Айыӊат хаан айма5а Аан ийэни айар күнүгэр, Икки атахтаа5ы Ийэ сиргэ Кэскиллиир күнүгэр, Урааӊхай дьону Орто дойдуга Олохтуур күнүгэр Хомус тылыгар иӊэрбитэ үhү….
Ѳс хоһооно Бар дьон тыла – ох, санаата – батас. Киһи кэпсэтэн, сылгы кистэһэн, ынах маҥыраһан билсэр. Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах. А5ыйах тыл минньигэс, элбэх тыл сымсах.
Дьыл о5уһа Олунньуга төгүрүк сыл хараңа, тымныы аңара – эргэ дьыл бүтэр. Тохсунньу 31 күнүгэр Дьыл о5уһун биир муоһа тостор. Дьыл оройо, ха h аас ас, сиир от, кыстык мас аӊара бүтэр. Олунньу 12 күнүгэр иккис муоһа тостор. Олунньу 24-гэр моойдооох баһа туллар.
Олунньу 13 күнэ төрөөбүт тыл, сурук – бичик күнэ Семен Андреевич Новгородов 1892 с. Олунньу 13 күнүгэр Боотурускай улуу h угар төрөөбүтэ. 1917 с. латыын алфавитыгар оло5уран, сахалыы массабай алфавиты оӊорбута. «Сахалыы сурук-бичик» диэн кинигэни та h аарбыта. 1922с. С.А.Новгородов салалтатынан суруллубут «Бастааӊӊы сурук-бичик», 1923с. «Сурук-бичик», «Аа5ар кинигэ» тахсыбыттара. Саха республикатын правительствота 1924с. Новгородов алфавитын официальнай алфавит бы h ыытынан билиммитэ. Букварь уонна саӊа алфавит көмөтүнэн оскуола5а о5олору төрөөбүт тылынан үөрэтэр кыах баар буолбута, сахалыы сурук-бичик түргэнник тар5анан барбыта.
Тургутук Олунньу – Одун Хаан
1 2 3 4 5 6
Эппиэтэ б) Ытык Чыыбыстаан б) Олунньу 13 күнэ в) олох олорор күүһү а) Оло5у сүрүннүүр күүс а) үтүө киһи биир тыллаах б) санаата батас. в) ынах маңыраһан билсэр. 6. Тохсунньу 31 күнэгэр, Олунньу 12-гэр, Олунньу 24-гэр.
1. Тыл иччитин аата? а) Таңха Хаан б) Ытык Чыыбыстаан в) Одун Хаан
сыыьа
2. Сахаттан маңнайгы тыл үөрэхтээ5э С.А.Новгородов төрөөбүт күнэ? а) Олунньу 19 күнэ б) Олунньу 13 күнэ в) Олунньу 23 күнэ
сыыьа
3. Одун Хаан киһиэхэ тугу биэрэрий? а) үлэһит буолууну б) дьоллоох буолууну в) олох олорор күүһү
сыыьа
4. Сүр диэн тугуй? а) Оло5у сүрүннүүр күүс б) Ба5а санаа туолуута в) Санаа күүһэ
сыыьа
5 . Ѳс хоһооннорун ситэр а ) Үтүө ат биир кымньыылаах,…………........................... б) Бар дьон тыла – ох,…………………………………….. в) Киһи кэпсэтэн, ынах маңыраһан ,…………………..
6. Чыыһылатын сөпкө туруор. Тохсунньу…. күнүгэр Дьыл о5уһун биир муоһа тостор. Олунньу … күнүгэр иккис муоһа тостор. Олунньу …. моойдооох баһа туллар.
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
От ыйа үүнэн, өңүрүк куйаас түһэн сир ийэ иччитэ Аан Алахчын Хотун итии-сылаас тыына охтон баранар мастаах, уолан баранар уулаах Орто туруу дойдуну эппэңнэтэ тыыннарар.
Сир ийэ иччилээх эрэ буолан төрүүр-ууһуур. Аан Алахчын Хотуну кэлэттэххэ ол дойду иччитэхсийэр. Сирэ-уота киһини - сүөһүнү уйбат, кыайан ииппэт- аһаппат, араңаччылаабат буолар. Маннык сиргэ киһи кута-сүрэ тохтообот, ыал олохсуйбат, о5о турбат.
От ыйа - аата да этэринэн күүстээх үлэ кэмэ. Ыйбыт дьоро күнэ 12-с күн Саха5а Хотуур күнэ дэнэр. Көрдөөх күөх сайын Кө5өрөн көстөр Күөх ачатын охсуох, Көлөһүммүтүн то5он Хотон аайы хор5отор Хоро5ор муостаахпыт То5ус ыйга сиэн Туоруур Бугул отун охсуох! Уйгуну олохсутуох, Быйаңы бар5ардыах! Дом!
Ыйбыт аһа суорат. Ол иһин бу ый алгыһыгар суораты тутталлар. Суораттаах күөрчэх, суорат уута, сүүрдүллүбүт суорат, тумаламмыт суорат саха күндү аһа.
Ѳс хоһооно - Сайыңңы биир күн бүтүн кыһыны аһатар. - Солото суох дьол - Харах көрө куттанарын илии оңорбута эрэ баар. - Ким үлэлиир ол аһыыр.
От ыйа – Сир ийэ ыйа. Аан Алахчын Хотун ыйа Тургутук
1 2 3 4 5 6
Эппиэтэ 1. б) Күүлэй 2. в) Хатың 3. а) От ыйын12 күнэ 4. а) кыһыны б) оңорбута в) үлэлиир 5. в) Быырпах 6. б) Дьэдьэн
1 . От охсорго, от мунньарга күрэх аата. а) Кэбиһии б) Күүлэй в) Кыдама малааһына.
сыыьа
2. Аан Алахчын Хотун ханнык маска олохсуйарый? а) Тэтиң б) Тиит в) Хатың
сыыьа
3. От-мас ситэр сайыңңы өңүрүк куйаас түһэр күнэ. Бу күнтэн са5алаан окко киирэллэр. а) От ыйын12 күнэ б) От ыйын 21 күнэ в) Бэс ыйын 30 күнэ
сыыьа
4. Ѳс хоһоонун ситэр. а) Сайыңы биир күн бүтүн…………... аһатар. б) Харах көрө куттанарын илии…….....оңорбута эрэ баар. в) Ким…………… ол аһыыр.
5. Куйааска ута5ы ханнарар саха аһа а) Үүт б) Суорат в) Быырпах
сыыьа
6. От ыйыгар ханнык сир аһа буһарый? а) Уулаах отон б) Дьэдьэн В) Сугун
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Байанай сиэрэ Аал уоту аһаппакка, алгыс эппэккэ эрэ бултуу барыллыбат. Булчут ханнык кыылы, көтөрү бултуохтаа5ын чопчу быһаарынан эрэ баран барыахтаах. Түбэһиэх сылдьыы бобуулаах. Тыа5а тахсан бултуом эрэ диэбит кыылгын, көтөргүн эрэ сонордоһуохтааххын. Бу биһиги төрүттэрбит айыл5а5а харастабыллаахтык сыһыаннаһаллара буолар. Ытык (тыңырахтаах)көтөрү бултуур бобуулаах (суор, кыталык , куба, элиэ, хотой…)
Күһүн муңха, куйуур уонна түүлээхтээһин са5аланар. Булка «куһа5аңңа, киргэ-хоххо» умньаммыт киһи сылдьыбат.Байанай сөбүлээбэт тугу да бэрсибэт буолар. Ол курдук киибэскэ кыттыбыт киһи муңха5а, куйуурга киирбэт. Бултуур сэби – сэбиргэли харыстаан туттуу ирдэнэр. Сыһыана суох туора киһи орооһуо суохтаах. Булт тэрилигэр чугаһыыр, оонньуур бобуулаах. Ордук үрдүнэн атыллаан ааһары улаханнык аньыыргыыллар. Тыа5а тахсыбыт киһи тылын - өһүн кыана саңарыахтаах, мээнэ үлүбээй тыллаһыа суохтаах.
Булчут диэн кимий? Булугас-талыгас, баартаах – Байанайдаах. Хотуу-хоодуот – хоһуун. Дэгиттэр сатабыллаах. Кыанар-туруу үлэһит Байым тутуулаах – дэлэгэй, биэринньэң. Аһыныгас-көмүскэс, сиэрдээх - үтүө майгылаах. Мындыр өйдөөх Билгэһит - чинчиһит - бөлүһүөк Үрдүк айыы итэ5эллээх айыл5а о5ото.
Сэтинньигэ сонор суола са5аланар
Ѳс хоһоон Күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ. Үлэлиэҥ да өллөнүөҥ. Кырдьа5ас киһи сүбэтэ дьолго тиэрдэр. Аччыгы аһат тоҥмуту ириэр. Тоҥтон толлубат ириэнэхтэн иннибэт. Уол о5о төрөөтө5үнэ суор үөрэр. Илии тутуурдаах, өттүк харалаах.
Балыкка сыһыаннаах сиэр Бултуур күөлгэ,өрүскэ улаханнык саҥарары, үөгүлүүрү, тыаһыыры боболлор. Тыастан уустан булт күрэнэр. Тала5ынан ууну таһыйбаттар-балык булда ханнар. Муҥхалаан балыгы ыллахтарына, кэлэрин тухары сомсо турбаттар. Балык уҥуо5ун түбэһиэх сиргэ бырахпаттар. Уҥуо5ун атахтарынан тэпсэ сылдьыбаттар - аньыы. Күөл уу кытыытыгар уонна ууга ол-бу бө5ү-са5ы бырахпаттар, тахсан киирбэттэр. Эһэ этин тото сиэн баран балыктыы барбаттар. Кураанах иһиккэ балыгы укпаттар, түгэ5эр уулаах эрэ буолла5ына угаллар.
Афанасий Осипов «Муҥха»
Байанайга алгыс Аал уот иччитэ, аһаа-сиэ! Батах бэргэһэлээх Байанай тойон! Эйигиттэн дьол-саргы Көрдөһөн эрэбин: Хара тыабыт харайдын, Устар далайбыт харгыстаабатын, Күөх тыабыт көмөлөстүн. Ѳрөгөр үрдүк муостааххын, То5ус ойдох толон буургун, Хара тыам иччитэ, Харайан кулу эрэ! Дом!
Тургутук Сэтинньи – Байанай ыйа
1 2 3 4 5
Эппитэ 1. б) Тииңңэ 2. а) Кыын 3. Айыл5а 4. 1. Айыл5а кэрэ көстүүлэрин кэрэхсээ. 2. Оту – маһы алдьатыма. 3. Чыычаах уйатын, о5отун тыытыма , кинилэри харыстаа. 4. Хонууга, тыа5а бө5ү-сыыһы ыһыма. 5.Айыл5а5а сылдьан айдаарыма. 6. Аарыма маска тохтоон тугу эмэ бэрсэн аас. 5. - Отонноотоххо оңоойук туолар. - Тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иңнибэт. - Уол о5о төрөөтө5үнэ суор үөрэр. - Илии тутуурдаах, өттүк харалаах.
1. Ки һи мындыр өйүн ханнык кыылга холоон этэллэрий? а) Хотойго б) Тииңңэ в) Саһылга
сыыьа
2. Саха быһа5ын угар хаа а) Кыын б) Талкы в) Хоппо
сыыьа
3. Баһа-ата5а биллибэт бар5а баайдаах, биэрэр да хаһан да иэстиирин эппэт да, төлөппөт да баар үһү.
сыыьа
4. Сөптөөх тылы булан ситэр. Айыл5а кэрэ көстүүлэрин …………… Оту – маһы ………………….. Чыычаах уйатын, о5отун …………..,кинилэри ………….. Хонууга, тыа5а бө5ү-сыыһы…………….. Айыл5а5а сылдьан ………………….. Аарыма маска тохтоон тугу эмэ ……………….. (Харыстаа, бэрсэн аас, тыытыма, алдьатыма, кэрэхсээ, айдаарыма, ыһыма)
сыыьа
5. Ѳс хоһоонун ситэр. - Отонноотоххо…………...............туолар. - Тоҥтон толлубат, ………………иңнибэт. - Уол о5о төрөөтө5үнэ…………..үөрэр. - Илии тутуурдаах,……………. харалаах.
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Таңха диэн айыы таңмыта барыта ааттанар. Киһи айыл5аттан таңыллан үөскүүр. Саха өйдүүрүнэн дьыл5а таңхата киһи айыл5а ханнык эргииригэр төрөөбүтүнэн кини дьыл5атын быһаарара. Дьыл5а диэн киһи дьыл кэлиитигэр дьүөрэлэнэн бэйэтин ис чөлүн илдьэ сылдьара ааттанар. Киһи дьыл сүүрээнин уйара. Чөл киһи дьылы уйар. Дьылы уйар киһи чөл буолар. Уһун үйэлэнэр. Дьыл5атын толору олорор.
Чысхаан уонна Чолбон
Ѳс хоһооно - Төлкө5үн төрүөх ыччаккыттан ыйыт. - Олох олоруу - ыраас хонууну туорааһын буолбатах. - Сиргэ түспүт сэрэбиэй, окко түспүт оңоһуу.
Ыам ыйа – Иэйэхсит Айбыт Айыыларым Сыалыһар быара Буолан сылаанньыйың. Дом! Ча5ыл5ан ыйыгар т өрөөбүт киһи айыл5аттан дьо5урдаах, өйдөөх, тугу барытын сатыыр, дьоңңо кэрэхсэтэр. Барытын түргэнник ылынар, истигэн. Үөрэнэригэр аралдьыйара элбэх. Ѳйдөөх о5о, тугу билиэн ба5арарын хасыһан туран хайаан да билэн тэйэр. Сытыы бэлиэ буолан, о5олору кытта түргэнник биир тылы булар, улахан дьону кытта тэңңэ кэпсэтэр.
Бэс ыйа – Үрүң Айыы Туора саңнаах Суолбутун оймооботун, Атын санаалаах Санаабытын быспатын. Дом! Элэккэй, көрсүө майгылаах, киһини бэйэтигэр тардар ис киирбэх дьүһүннээх. Ѳйө-санаата сырдык. Барытын бол5омтолоохтук сыныйан көрөн баран биирдэ дьоңңо, о5о5о чугаһыыр. Үөрэ5и бастаан ыараханнык ылынар. Ол гынан баран кыһаллар буолан, түргэнник өрө тахсар. Үчүгэй психолог, айыл5аны, оту-маһы чинчийэн үөрэтэр дьон болуохтарын сөп.
От ыйа – Аан Алахчын Хотун Сиэлбитим Сиик буолбатын, Хаампытым Хаар буолбатын. Дом! От ыйын уот куйаа һыгар төрөөбүт киһи үлэһит, түргэн, эрчимнээх эрээри, олоххо дьаһала суох. Ону-маны билэ-көрө сатыыр үгэстээх, олус туппас буолан, илиитин, ата5ын ханна түбэспиччэ кыбытыан, эчэтиэн да сөп. Үөрэ5эр үчүгэй. Истиңник саныыр дьонугар сүрдээх эйэ5эс, туох кыалларынан көмөлөһө сатыыр.
Атырдьах ыйа – Аан Дьааһын Туора тарбахтаах Тарпатын, Кэлтэй хамыйахтаах Сомсубатын. Дом! Ардах бэлиэлээх ки һи, халлааны кытта сибээстээх буолан, сырдык өйдөөх, күүстээх санаалаах. Сүрдээх бол5омтолоох, тугу барытын түргэнник ылынар, үөрэ5эр кыһамньылаах, Ырыа5а, үңкүүгэ, айан суруйууга дьо5урдаах. Ардах тохтуу-тохтуу түһэрин тэңэ, майгыта биир тэң буолбат. Соро5ор наһаа мэниктээн, тохтоло суох сүүрэр-көтөр, ардыгар саңата суох дьону одуулаан тахсар. Кини со5отох буоларын сөбүлээбэт.
Бала5ан ыйа - Улуу Суорун Кырыыстаах тыллаах Таба эппэтин, Ымсыы харахтаах Таба көрбөтүн. Дом! Уу бэлиэлээх о5о чуумпу майгылаах. Б аайын-дуолун ыспат-тохпот, харчыны аа5ан туттар. Айыл5а биэрбит дьо5урдара бай5ал түгэ5ин курдук кистэнэ сылдьаллар, ону таба тайанан арыйдахха, дэңңэ көстөр улахан талааннаах. Бай5ал бэлиэ киэң аһа5ас дууһалаах, онон олус эрэллээх, истиң до5ор.
Алтынньы – Хотой айыы Матайдар Тостумуум. Чиккэйдэр быстымыым. Дом! Хаар бэлиэлээх. Кэрэхсиирэ, сэргиирэ үгүс. О5олору кытта бодоруһан, тапсан оонньуур. Оскуола5а үөрэ5эр олус бол5омтолоох, элбэ5и билэ-көрө сатыыр. Кини сүрдээх үтүө майгылаах, аһыныгас сүрэхтээх. Кыһал5а5а түбэспити быһыы-абырыы бастакынан кини сүүрэр. Элэккэй, үөрүнньэң, кэпсэтинньэң буолан, кинилиин алтыһар, до5ордоһор кэрэхсибили үөскэтэр.
Сэтинньи – Байанай Аан дойдум Аһылыннын, Улуу далайым Оломноннун. Дом! Ый о5ото чуумпу, ураты бол5омтону эрэйбэт, бэйэтэ бэйэтигэр сылдьан, улахан дьону к өрөн-истэн, элбэххэ үөрэнэр. Ол курдук дьиэ үлэтин барытын ким да үөрэтиитэ-такайыыта суох толору баһылыыр. Дьиэтин олус таптыыр, бара-кэлэ сатаабат. Сырдыкка-кэрэ5э тардыһыылаах, элбэ5и билэ-көрө сатыыр буолан, кыһаллан туран үчүгэйдик үөрэнэр. Кинигэ аа5арын олус сөбүлүүр.
Ахсынньы - Билгэ Хаан Ѳйүм Ѳһүллүбэтин, Билиим Бэттибэтин. Дом! Бэлиэтэ дь үкээбил уотун суһума. Үксүн олорон эрэ оонньуур. Илиитэ имигэс буолар, онон сайыннардахха, уран туттуулаах уус тахсыан сөп. Улахан дьон кэпсэтэрин олус кэрэхсээн истэр уонна толкуйдаан бэйэтигэр түмүк оңостор. Үөрэ5эр үчүгэй, общественнай үлэ5э эппиэтинэстээх, дьон ортотугар сылдьарын сөбүлүүр.
Тохсунньу – Таңха Оңоруум Бигэ буоллун, Тылым төрүттээх буоллун, Дом! Чолбон сулус о5ото дьон ортотугар сылдьарын с өбүлүүр. Ѳйө-санаата, саңата-иңэтэ, кэрэхсиирэ-сэргиирэ улахан киһилии дуоспуруннаах. Ардыгар тэһитэ кэйдэрбит курдук эккирээн-ойуоккалаан, мэниктээн ылар. Кини олох кыра сааһыттан олоххо эппиэтинэстээх, дьон соруйарын сүрдээ5ин кыһаллан толорор, куруутун үчүгэйгэ, кэрэ5э, сырдыкка талаһар.
Олунньу – Одун Тылым утума Уларыйбатын, Санаам ситимэ Быстыбатын. Дом! К үүстээх санаалаах силлиэ ханнык ба5арар кыһал5аттан, сөптөөх толкуйу тобула охсон, түргэнник тахсар. Кини элбэ5и ыйытар, үгүһү билиэн ба5арар. Ыллыыр, үңкүүлүүр дьо5урдаах. Харса суох хамсанар оонньууну сөбүлүүр.
Кулун тутар - Дьөһөгөй Үөһэттэн Үргүөр үргүйбэтин, Аллараттан Аргыар аргыйбатын. Дом! Күн курдук сырдык, ча5ылхай, үөрэ-көтө сылдьар о5о. Сымна5ас майгылаах, үтүө санаалаах. Улахан дьону убаастыыр. Кэрэ5э-сырдыкка тардыһар, элбэ5и билэ сатыыр, ол иһин үөрэ5иттэн аралдьыйара элбэх. Улаатан истэ5ин аайы боччумуран иһэр. Дьо5ура элбэх, өйдөөн көрүөххэ эрэ наада. Учуутал, салайар, уһуйар үлэ5э сыһыаннаах буолуохтарын сөп.
Муус устар – Айыыһыт Туора санаа булбатын, Атын санаа Киирбэтин. Дом! Бу бэлиэ үөһэттэн ситиһиини бэйэтигэр тардар бигэ оңоһуулаах. Дьэргэлгэн о5о тулалыыр эйгэтигэр сүрдээх бол5омтолоох, улахан дьон тылын истэр уонна олус итэ5эйэр. Үөрэ5эр орто буолуон сөп, ол оннугар оло5у сыаналыы, өйдүү улаатар. Кыбыстанньаң со5ус, о5олору кытта ылла да оонньообот, сыыйа бодоруһан, арыллан, сүүрэн-көтөн барар. Айыл5а5а тардыһар, кыыллары кэрэхсиир. Дьо5ура элбэх.
Тургутук Тохсунньу – Таңха ыйа
1 3 5 2 4
Эппиэтэ 1. в) Тохсунньу 14-19 к 2. а) Тохсунньу 31 күнэ 3. Силлиэ 4. а) Ахсынньы - г) Билгэ ыйа б) Алтынньы – в) Хотой Айыы в) Сэтинньи – а) Байанай ыйа г) Бала5ан ыйа – д) Улуу Суорун ыйа д) Атырдьах ыйа – Аан Дьааһын ыйа 5. - Олох олоруу – ыраас хонууну туорааһын буолбатах. - Сиргэ түспүт сэрэбиэй, окко түспүт оңоһуу .
1. Таңхалааһын ыытыллар күнэ, ыйа? а) Ахсынньы 25к - тохсунньу 19 к б) Тохсунньу 7-19 к в) Тохсунньу 14-19 к
сыыьа
2. Тымныы о5уһун бастакы муоһа хаһан тосторуй? а) Тохсунньу 31 күнэ б) Тохсунньу 19 күнэ в) Ахсынньы 25 күнэ.
сыыьа
3. Аттаммат да аны, о5устаммат да аны, кыната суох, ата5а да суох уонна ханна ба5арар тиийэр баар үһү
сыыьа
4. Сөпкө наардаа. а) Ахсынньы а) Байанай ыйа б) Алтынньы б) Аан Дьааһын ыйа в) Сэтинньи в) Хотой Айыы г) Бала5ан ыйа г) Билгэ д) Атырдьах ыйа д) Улуу Суорун
сыыьа
5. Ѳс хоһоону ситэр. - Олох олоруу – ыраас……….. туорааһын буолбатах. - Сиргэ түспүт сэрэбиэй, окко түспүт…………
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Ыам ыйа ол аата саха саңа дьыла са5аланна. Сиргэ Иэйэхсит Хотун түһэр. Кини амарах, эйэ5эс оңорор, бары куһа5антан араңаччылыыр, кири-хо5у сөбүлээбэт. Ити иһин ытык, тапталлаах сирдэргэ, өбүгэлэр өтөхтөрүн устун сылдьыы, алгыс этии, саламаны ыйааһын оңоһуллар. Иэйэхсит ыйа
Ыам ыйа. Ыам бырда5а. Балык ыама. Ынах ыама. Ыам ыйыгар эбэлэрбит дьэ эстэллэр, муус дьэ устар. Муус барда да ыһыы са5аланар. Ыһыы сиэмэтэ буору булла да буоһаабытынан барар аналлаах. Иэйэхситтээх киһи иһэгэйдээх, илгэлээх илиилээх буолар. Оннук киһи ыспыт ыһыыта хаһан да быйаңнаах, үүнүүлээх буола турар. Аһа-үөлэ диэн дэлэгэй.
Ѳс хоһооно Бурдук төбөтө астанна5ына эрэ ас буолар. Сылдьыбыт сыыһы булар. Сир быйаҥнаах, киһи сатабыллаах. Үлэ үксэ, тыл а5ыйа5а үчүгэй. Олоруохтаа5ар оҥорор ордук. Халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма. Үлэ сыа кырбыыр буолбатах.
Иэйэхсит киһини мэлдьи араңаччылыыр, быстахха, оһолго түбэһиннэрбэт. Ол иһин Иэйэхситиң мэлдьи эн аттыгар буоларыгар кыһаныахтааххын. Онно анаан маннык алгыс этиллэр :
Эдьэн Иэйэхситим, Ѳрүү чугас буол, Сылаас ытыскар олорт, Үрүң тыыммын Ѳллөйдүү сырыт, Хара тыыммын Харыстыы сырыт, Үрүң көмүс сүллүгэскин төлөрүтүмэ. Дом !
Тургутук Ыам ыйа – саха саңа дьыла
1 2 3 4 5 6
Эппиэтэ 1. б) Кө5үөр 2. Иэйэхсит киһини мэлдьи араңаччылыыр, быстахха, оһолго түбэһиннэрбэт. 3. а) Салама ыйааһына 4. - Бурдук төбөтө астанна5ына эрэ ас буолар. - Сылдьыбыт сыыһы булар. - Сир быйаҥнаах, киһи сатабыллаах. 5. в) Ыам ыйын 22 күнэ 6. в) Иккис
1. Ыам ыйын ойуута. а) Таңалай б) Кө5үөр в) Ынах
сыыьа
2. Ситэр. Иэйэхсит киһини мэлдьи………………., быстахха,………… түбэһиннэрбэт.
сыыьа
3. Ыам ыйыгар ханнык туому толороллоруй? а) Салама ыйааһына б) Сэргэни туруоруу в) Айыыһыты атаарыы
сыыьа
4. Ѳс хоһоонун ситэр. - Бурдук төбөтө астанна5ына эрэ……… буолар. - Сылдьыбыт……….. булар. - Сир быйаҥнаах, ки һи……………. .
сыыьа
5. Саха саңа дьылы көрсөр күнэ. а) Ыам ыйын 12 күн б) Ыам ыйын 24 күнэ в) Ыам ыйын 22 күнэ
сыыьа
6. Иэйэхсит хаһыс халлааңңа олороруй? а) Бастакы б) Бэһис в) Иккис
сыыьа
С8П
Предварительный просмотр:
1. Наар охсуу Биэ-биэ-биэ
Биэ-биэ-биэ
Биэ-биэ-биэ да
Биэ-биэ-биэ
2. Илии араас охсуулара (охсуу, ытыһынан)
Быа-быа-быа
Быа-быа-быа
Быа-быа-быа да
Быа-быа-быа
Охсуу, кэнниттэн, инниттэн Хор-хор-хор
Хор-хор-хор
Хор-хор-хор да
Хор-хор-хор
3. Тарбах араас охсуулара Үрүҥнүүрэ дьиэлэрбэр
Үрүмэччи буолларбын
Харалыыра дьиэлэрбэр
Хараҥаччы буолларбын
4. Табыгыр тип-топ-тип-топ тип-топ тип-топ
тип-типтирип-топ-топтороп
тип-типтирип-топ-топтороп
фо-фо-фо (вдох)
фу-фу-фу (выдох) ( 2 төгүл)
А-фу-а-фу-а –фу
И-фу-и-фу-и-фу
А-фу-а-фу-а –фу
И-фу-и-фу-и-фу
А-фу-а-фу-а –фу
И-фу-и-фу-и-фу
5. Күөрэгэйдэтии ио-ио- йо-йо-йо
ио-ио- йо-йо-йо
ио-ио- йо-йо-йо
ио-ио йо-йо-йо
6. хаастатыы ли-ли-ли -ли-ли-ли (биир охсуунан)
ля-ля-ля -ля-ля-ля
лю-лю-лю- лю-лю-лю
лё-лё-лё- лё-лё-лё
7. Инь-ньонь
Инь-ньонь
Инь-ньонь ( 2 төгүл)
Оой-оой
8. һыттыа-һыттыа сырдык күммүт
һыттыа-һыттыа күммүт тыкпыт
һыттыа-һыттыа сылаас уотун
һыттыа-һыттыа уотун ыспыт
9. Оһуо-оһуо-оһуокай
оһуокайдыыр оһуокай
Эһиэ-эһиэ-эһиэкэй
эһиэкэйдиир эһиэкэй
Чэйиҥ эрэ сэгэрдэр
Илиилэртэн ылсаммыт
Саха төрүт үҥкүүтүн
Оройуттан тутуоҕуҥ.
Оһуо-оһуо-оһуокай
оһуокайдыыр оһуокай
Эһиэ-эһиэ-эһиэкэй
эһиэкэйдиир эһиэкэй