Инновации. Программы

Ивалгын аймагай Доодо Ивалгын юрэнхы дунда һургуулиин буряад хэлэ, литературын дээдэ шатын багша Цыдыпова Соелма Буда – Доржиевнагай

«Буддын шажанай аман болон

 уран зохеолнууд»

 гэһэн 10 - 11-хи класста буряад литератураар элективнэ курс үзэлгын программада рецензи.

Тус хүдэлмэриин автор мүнөө үе сагта залуу үетэниие зүбөөр хүмүүжүүлхэ талаһаа  «Буддын шажанай аман болон

 уран зохеолнууд гэһэн  шэлэлгын курс болгожо, 10-11 -хи классуудай программа зохёоһониинь буряад хэлэ, литература заадаг багшанарта, хүмүүжүүлэгшэнэртэ тон хэрэгтэй.

        Программын зорилго хадаа   Буддын шажанай аман болон уран  зохёолой гүнзэгы философско удхые һурагшадтай шэнжэлжэ, бага балшарһаа бэеэ зүбөөр зоной дунда абажа ябаха, наһан соогоо һайн үйлэ хэрэгүүдые бэелүүлхэ, олоной түлөө оролдохо, хүн түрэлтэндэ туһатай байхые хараална.

        Шэлэлгын курс һурагшадта буряад зохёолнуудай Зүүн зүгэй эртэ урдын бүтээлнүүдтэй нягта холбоое, зохёол гээшэ үнэтэй сэнтэй һургаал заабари үгэдэг юумэн гэжэ ойлгуулха гол зэбсэг, мүн программын хараалһаар һурагшадай бэдэрэлгын (исследовательска) туршалгын (экспериментальна) арга шадабари хүгжөөхэ байһаниинь зүйтэй.

                                                Рецензент: Цыденова Ханда Гунсоновна,

                                                старший преподаватель РИКУиО.

Доодо Ивалгын дунда һургуулиин буряад хэлэ ба литературын багша  С.Б. Цыдыповагай  буряад хэлээр 5 класста «Буряад хэлэн-турэл хэлэн» гэһэн программаар зохёогдоһон ажалай программада  рецензи

     Россиин эрдэм һуралсалда шэнэ шэглэлнүүдэй нэбтэрэн орожо, бэелүүлэгдэжэ байгаа сагта Байгалай регионой һуралсалай эмхинүүдтэ буряад хэлэ бэшэг шудалалгада онсо анхарал хандуулагдаха ёһотой.

һуулэй уедэ манай республикада ундэһэн буряад хэлэ заадаг Ьургуулинуудай үсөөн

боложо байхада, энэ программаар худэлжэ байдаг, ерээдуйн уетэнэйнгөө турэл хэлэеэ

шудалха хэрэгтэ нилээдгуй ехэ хубитаяа оруулжа байдаг багша Соелма Буда – Доржиевнагай үүргэ ехэ.

Тус программын байгуулга, удха хадаа 2008 ондо гараһан «Буряад һургуулиин программанууд» гэһэн хэблэлэй гуримда тааруу. Буряад республикын һуралсалай болон эрдэм ухаанай министерствын табигдаһан стандартые үндэһэлжэ,Б.Б. Будаин, С.Г. Будаин,  гэгшэдэй бэшэһэн шэнэ номоор, өөрынгөө дүршэл шадабари оруулан, ажалайнгаа тусэб зохёон табиһан байна.

Программаар хараалагдаһан сэдэбууд, дуургэгдэхэ даабаринууд коммуникативна шэглэлтэй. Дуургэгдэхэ даабаринуудтай текстнууд, дадхаан һургалгын худэлмэринууд удхынгаа талаар зүбөөр тааруулжа абтагданхай. Программа соо һурагшадай һонирхол туруулхэ, ухаан бодолыень гуйлгэхэ, сэдьхэл худэлгэхэ, өөһэдөө ухаалдижа худэлхэ шадабарииень хүгжөөхэ даабаринуудтай текстнууд, үгүүлэлнүүд шадамараар оруулаатай.

Жэл соо узэхэ « Мэдуулэлнууд » гэһэн сэдэбтэ хараалагдаһан хэшээлнууд удаа дараалан, сагтань тааруулан табяатай. Хэшээл бухэндэ унгэргэгдэхэ шатанууд, тэрээндэ табигдаһан эрилтэнууд, хэлэлгэ хүгжөөлгын упражненинууд, грамматикын орёо даабаринууд, шалгалтын ажалнууд методикын талаар зүбөөр зохёогдоһон байна.

Эдэ бухы хэрэглэгдэхэ материалнууд 5  классай һурагшадай наһанда зохид, дадал шадабаридань тааруу, хумуужуулгын үүргэ ехэтэй байһыень тэмдэглэлтэй. һуралсалай шата бухэндэ унгэргэгдэхэ шалгалтын ажалнуудые багша өөрөө зохёон табиһан байна.

Мун ухибуудэй бэеын тамир һайжаруулха, хугжөөхэ хэрэгтэ анхарал хандуулагдаатай.

С.Б. Цыдыповагай зохёон табигдаһан Ажалай программа турэл хэлэеэ узэжэ байһан 5- дахи ангиин һурагшадай буряад грамматикын талаар мэдэсэ, шадабари, дадал улам гунзэгыруулхэ, хүгжөөхэ зорилгонуудтай байһанаа гэршэлнэ.

 Сентябрь hарын 25-най үдэр, 2018

/М.Б. Бадмацыбикова, Россиин Федерациин арадай  гэгээрэлэй отличник,

 буряад хэлэ ба     литературын дээдэ шатын багша./

Министерство образования и науки Республики Бурятия

Иволгинское районное управление образования

МОУ Нижне-Иволгинская средняя общеобразовательная школа

Рассмотрено на заседании МО          Согласовано заместитель               Утверждаю    

учителей гуманитарного цикла           директора по УВР                        директор школы: ______ Босхолова Т.Б.                                   Найданова Б.Б.                                      Чимитова Т.Б.

«    » _________2010 г.                     «    » ________2010 г.                      «    » ________2010 г.

Программа

элективного курса

«Буддын шажанай аман болон

 уран зохеолнууд»

Класс: 10-11          

Количество часов: 25          

Учитель: Цыдыпова С.Б-Д.        

Тайлбари бэшэг

    Һурагшад түрэл буряад арадайнгаа түүхэ, cоел болбосорол, уран зохеол, еhо заншал гүнзэгыгөөр шудалжа, ойлгожо абаха, ажабайдалдаа хэрэглэхэ гэжэ оролдодог болонхой.

     Ерээдүй үе сагай залуушуулда буддын шажанай аман болон уран зохеолой баялигые таhалдуулангүй дамжуулха манай нангин уялга болоно. Юундэб гэхэдэ, Бурхан багша номой алтан хүрдые эрьюулжэ, бэе, хэлэн, сэдьхэл гурбанhаа олон амитанай туhын тулада оролдожо, арюун сэбэр ябадалые номноhон. Энэ хадаа Буддын шажанай аман болон уран зохеолнуудай гол бодол болоно. Эдэ зохеолнуудые   үхибүүдтэ заахада ехэ hонин байха,   сэдьхэл бодолыень баяжуулха,  хүмүүжүүлхэ.

Энэ шэлэлтэ курс шудалаад байхадаа, hурагшад иимэ онсо шадабаритай болохо еhотой:

• Буряад арадай Буддын шажанай аман болон уран зохеолоор эрдэм мэдэсэеэ үргэдхэлгэ, гүнзэгырүүлгэ, тэрэнээ хэрэглэжэ hуралга;
• Номдо дуратайгаар хүмүүжүүлгэ, шууд түргэнөөр уншалга
• Саарhан дээрэ бодолоо бэшэжэ шадаха шадабари хүгжөөлгэ (конспект, реферат, доклад г.м.)
• Проект зохеожо, тэрэнээ бэелүүлхэ дүйтэй болгохо
• Элидхэлэй эрилтээр аман үгөөр болон бэшэмэл аргаар, мүн компьютерна танилсалга (презентации) үнгэргэлгэ;
• Олониитын hанал бодолнуудые элирүүлхэеэ анкетировани хэжэ, суглаа хуралдаануудые, «дүхэриг шэрээнүүдые», үгэ андалдаануудые эмхидхэн үнгэргэхэ дүршэлтэй бололго;

Багшын хүтэлбэри доро hурагшадай туйлаhан үрэ дүнгүүд сэгнэгдэжэ, иимээр тодорхойлогдоно:

• Өөрыгөө сэгнэлтэ (3 гол асуудал: Юу мэдэхэ болообиб? Юу хэжэ шадаха болообиб? Юу хээбиб?
• Нүхэдэй сэгнэлтэ (эдэбхи, үүсхэл оруулhан хубита, оролдолго, эмхидхэхы шадабари);
• Рецензентын hанал бодол;
• Багшын сэгнэлтэ;
• Сэгнэлтэнүүдэй элктронно согсолбори.

     Эрхим ажалнууд hургуулиин гү, али классай ханын сониндо толилогдоод, удаадахи хэшээлнүүдтэ хэрэглэгдэжэ болоно. (Элидхэлнүүдэй согсолбори – ном хэблэхэ дурадхал, ИКТ-презентацинуудые зохёолго).  

    Курсын зорилгонууд:

• Буддын шажанай аман болон уран зохеолой гунзэгы удхатай, угын баялигтай танилсуулха.
• hурагшадай бэлиг шадабари, интеллект дээшэлүүлхэ
• Бага наhанhаа бэеэ зүбөөр абажа ябалгада, хүн зоной хэлэhэн үгэ, хэhэн хэрэг, ябаhан ябадал ойлгожо, шүүжэ, зүб шиидхэбэри, тобшолол хэжэ hургалга,  зүбөөр харилсажа hургалга.

   Шиидхэхэ асуудалнууд:

1. Уран гоеор уншалга; ном уншаха hонирхолыень хугжөөлгэ, номдо дуратайгаар хүмүүжүүлгэ.
2. Зүүн зүгэй литературын теори шудалалга.
3. Буряад уран зохеолой, түүхэ шудалалга.
4. Хүмүүжүүлгэдэ хабаатай субашидуудаар проектнуудые зохеолго.
5. Зүүн зүгэй болон монгол, буряад арадуудай хугжэлтын соел болбосорол шэнжэлэлгэ
6. Мүнөө уеын буряад уран зохеолдо зүүн зүгэй литературын нүлөөн.

    Эндэ дурадхагдаhан курс үзэжэ байхадаа, мүнөө үеын цифровой фотоаппарат, диктофон, видеомагнитафон, компьютер, хүгжэмэй центр, «Буряад хэлэнэй сахим (электрон) үзэлгын ном».

           «Буддын шажанай аман болон уран зохеолнууд» гэhэн элективнэ курс зохеоходоо, Республикын хүтэлбэриин ба эрдэм hуралсалай хүдэлмэрилэгшэдэй институдай Буряад хэлэ ба литературын лабораториин ахамад багша Х.Г. Цыденовагай «Шэлэлтэ курснуудай программанууд», «Алтан гадаhан» гэhэн 9-10 классай хрестомати хэрэглэн, үндэhэлжэ бэшээтэй.

Реферадуудай, элидхэлнүүдэй темэнүүд

1. Буряад арадай хугжэлтэдэ зүүн зүгэй соел болбосоролой нүлөөн.
2. Буддын шажанай уран зохеол..
3. Буряад арадай элитэ ламанар.
4. Буряадай урданай ламанарай Түбэдөөр аяншалга.
5. Эндэ шудалhан темэнуудээрээ проект зохеогоод, хамгаалагты (булэгөөр ажал).
6. Манай нютагай эмшэ ламанар.
7. Буряад ороноймной хамба ламанар.
8. Мунөө уеын зохеолнууд соо ламанар тухай темэ.
9.  Буряад арадай хугжэлтэдэ ламанарай хэhэн хэрэгүүд болон тэдэнэй hайн үүргэ.
10.  Мүнөөнэй Буряадай будаадын шажанай хугжэлтэ.
11.  Дэлхэйн ехэ шажанай тоодо ородог буддизмын, христианствын болон мусульманствын гол шэнжэ шанарнууд.
12.  Оршон сагай дасангуудай хугжэлтын онсо шэнжэ. Тэдэнэй архитектуратай, зурагтай, искусствотой холбоо.
13.  Далай лама багша Тензин Гьяцо – Нобелиин лауреат.
14.  Мунөөнэй Энэдхэг, Тубэд, Монгол оронууд («Буряад унэн» газетын материалнуудые хэрэглэлгэ).
15. Тубэд ороной хугжэлтэдэ Хитад ороной хандаса.
16.  Монгол ороноор аяншалга тухайгаа проект зохеожо хамгаалалга.
17.  Монголой Эрдэнэ-Зуу ошоhон тухайгаа хөөрэгты. (Тиин «Буряад унэн» газетэhээ энээн тухай материал бэдэрэгты).
18.  Буддын шажанай туухэ тухай проект бэлдээд, хамгаалагты.
19.  Энэдхэг, Тубэд, Монгол ба Буряад оронуудай хоорондохи уран зохеолой харилсаан тухай проект зохеогты.
20.  Тубэд Буряад хоер оронуудай мүнөө үеын харилсаан.
21.  Буряад Монгол хоер оронуудай мүнөө уеын харилсаан тухай проект бэлдэгты.
22.  Эндэ үгтэhэн темэнүүдые шэлээд, проект зохеогоод, хамгаалагты.

Һуралсалай тематическа тусэб

Хэрэглэгдэhэн литература

1. 10-11-дэхи классуудта буряад литература гүнзэгырүүлэн үзэхэ тематическа түсэблэлгэ (багшын дүршэлһөө) / Буряадай һуралсалай министерство. – Улаан-Үдэ: “Бэлиг” хэблэл, 1993. – 15 х.
2. Абай гэсэр. Морин эрдэни: электронный учебник.
3. Алтан гадаһан / авт.-согсолб. В.Б. Махатов, Х.Г. Цыденова. – Улаан-Үдэ: Бэлиг, 2009. – 396 х.
4. Бадмаева, О.Б. Буряад уран зохёолдо һургалгын теори болон методико: һуралсалай ном / О.Б. Бадмаева. – Улаан-Үдэ: Буряадай гүрэнэй университедэй хэблэл, 2010. – 83 х.
5. Батоев, Б-Д.Б. Буряад хэлэн. 5-9 классууд / Б-Д.Б. Батоев, С.Д. Будаев, Б.Б. Будаин. – Улаан-Үдэ: “Бэлиг” хэблэл, 2006. – 256 х.
6. Буряад уран зохёол. 5-11 классуудта хэрэглэхэ экспериментальна программанууд / зохёон найруулагша С.Ж. Балданов. – Улаан-Үдэ: “Бэлиг” хэблэл, 2010. – 48 х.
7. Буряад хэлэн болон литератураар дунда һургуулиин һуралсалай заршам / зохёон табигшад: Батоев Б-Д.Б. болон бусад. – Улаан-Үдэ: “Бэлиг” хэблэл, 2004. – 36 х.
8. Буряад хэлэ ба литератураар жэшээтэ тематическа түсэблэлгэ / Буряадай багшанарай мэргэжэлые дээшэлүүлхэ институт. – Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1978. – 64 х.

9. Галшиев, Э.-Х. Бэлигэй толи: шүлэгүүд. – Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1993. 352 с.
10. История бурятской книги: справочно-библиографический СD / Нац. библиотека Респ. Бурятия. – Улан-Удэ, 2009.

11. Литература. 10-11 классы: сборник программ элективных курсов / сост. Г.М. Вялкова. – Волгоград: Учитель, 2006. – 135 с.

12. Махатов, В.Б. Методика преподавания бурятской литературы в 8-11 классах [Текст] / В.Б. Махатов. – Улан-Удэ, 1995. – 154 с.
13. Морозова, В.В. Модульное обучение (на основе технологической карты) / В.В. Морозова // Образование в современной школе. – 2001. – №5-6. – С. 44-57.

14. Санжадаева, Г.С. Тоонто нютаг: Национально-региональный компонент в программе по русской литературе для средних общеобразовательных учебных заведений / Г.С. Санжадаева. – Улан-Удэ: Изд-во «Бэлиг», 2007. – 16 с.
15. Селевко, Г.К. Педагогические технологии на основе дидактического и методического усовершенствования / Г.К. Селевко. – М.: НИИ шк. технологий, 2005. – 280 с.
16. Трайнев, В.А. Информационные коммуникационные педагогические технологии (обобщения и рекомендации): учебное пособие / В.А. Трайнев, И.В. Трайнев. – 2-е изд. – М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К», 2006. – 280 с.
17. Цыденова Х.Г. Шэлэлтэ курснуудай программанууд. Буряад фольклор. Буряад уран зохеол. 9-11 классууд / Улаан – Yдэ, 2010.- 77с.
18. Цыренова, Э.О. Тестын даабаринуудтай суглуулбари / Э.О. Цыренова. – Улаан-Үдэ: ЮХТЭ, 2008. – 34 с.
19. Электронный учебник бурятского языка / Мин-во обр-я и науки Респ. Бурятия. – Улан-Удэ, 2006.