Учительская

Буряад республикын эрдэм hуралсалай министерство

Ивалгын эрдэм hуралсалай таhаг

Доодо Ивалгын юрэнхы дунда hургуули

«А.Д. Бадаевай 90 наhанайнь ойдо зорюулагдаhан литературна композици»

Багша: Цыдыпова С.Б.

Доодо Ивалга

2018 он.

Чанза дээрэ «Ивалгамни» гэhэн дуу наадана (фон).

1. Аянхан замуудайм бэлшэр дээр

Алтанхан мандалаа тахинхай

Аарсахан санзайгаа ууюулжа

Айлшадаа сэржэмээр угтанхайб!

2. Хонгео дуунайм аялга

Солгеон Доодо-Ивалгам

Боди сэдьхэл заяанхай

Бадма сэсэг субаргам!

3. Сэлгеэхэн Хубисхал, Нурселеэн

Сэбэрхэн хүгэдээр Буряадтаа

Хүдэгэр хүбүүдээр суурханхай

Борохон булжамуур шубуухай

Боорихон Табхартаа жэргэнхэй

Доодохон Ивалгым hургуули

Ухаанхан эрдэмэйм тулгуури.

Вед. 1 Амар сайн хүндэтэ айлшад, багшанар, hурагшад! Мүнөө манай нютагай уран зохеолшо Алексей Данилович Бадаевай 75 наhанайнь ойн баяр тэмдэглэхээ бултадаа сугларбабди.

Вед. 2 Ерэhэн таанадтаа халуун баярые хүргөөд уран зохеолойнгоо үдэшые эхилнэбди!

Вед. 1 Мүнөөдэр манай hургуулиин хүндэтэ айлшан Буряадай арадай поэт Алексей Данилович Бадаев (Энэ үедэ нэгэ басаган хадаг барюулна Зоригма Л).

Вед. 2 Багша – методист гэhэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй, ажалай ветеран Клара Антоновна Атутова.

Вед. 1 Арадай гэгээрэлэй отличник, ажалай ветеран буряад хэлэ ба литературын багша Хорла Жамсаевна Бадмаева.

Вед. 2 Хүдөөгэй номой сан даагша Буряад республикын соелой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Людмила Пурбуевна Дашинимаева.

Вед. 1 Хүндэтэ Алексей Данилович танда мүнөө үгэ үгтэнэ.

Вед. 2 Хүдөөгэй номой сан даагша  Людмила Пурбуевна Дашинимаевада үгэ үгтэнэ.

Вед. 1 Ород хэлэн дээрэ оршуулагдаhан олон тоото шүлэгүүдhээнь 11 – дэхи классай hурагшад Раднаева Алтана, Гырылова Надежда хоер уншана.

Вед. 2 багша – методист гэhэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй, ажалай ветеран Клара Антоновна Атутовада үгэ үгтэнэ.

Вед. 1 Урнан зохеолшодо Алексей Бадаевай уянгата шүлэгүүдэйнь охиндо абтахадаа hурагшад шүлэгүүдыень хөөрэнэ (монтаж).

Вед. 2 «Ивалгамни» гэhэн дуун доро, «Ургы» ансамблиин басагад хатарна.

Вед. 1 Уран зохеолойнгоо hайндэр түгэсэбэ.

Вед. 2 Иимэ дулаахан уулзалганууд түрэл hургуулидамнай үшөө олоор үнгэрэг лэ гэжэ үреэнэбди.

Вед. 1 Сугларhан таанадтаа халуун баярые хүргөөд, Алтан дэлхэйн hайн hайханиие үнэн зүрхэнhөө хүсэнэбди!

Вед. 2 Хүндэтэ айлшадаа аяга сай – эдеэнэй дээжэдэ хүртэлсэхыень уринабди.

Хамта: Дахин уулзатараа баяртай!

1. Оршолон дэйлхэйдэ омогорхон ябаха

Омог дорюун Эхэ оронтойб

Баяр, гунигыем хубаалдан абаха

Баян нютаг – Олзотойб.

2. Υни заяанай нарhад тулгууритай

Υндэр тэнгэритэ хизаарта,

Υбгэн Байгалай домог түүхэтэй

Υбгэ эсэгэнэрэйм газарта

Налайжа хэбтэнэш, долгиндол хотилзон

Намтарайм эхин – Олзон!

Зулгы урин hэбшээншни

Υлгыем хүдэлгэжэ наадаа hэн

Намаа hайхан сэсэгүүдшни

Намтай еохор хатараа hэн.

3. Наран – Олзомни

Ара талаhаа

Шэлбүүhэтэй ногоон захаар

Шэмэрүүн Байгалай хабарhаа

Шэг шарайгаа далдалаад,

hанаа амарханаар

hажажа хэбтэhэнээ

Бодолгото болобош, юундэшьеб,

Бодожо hуняагаад...

Мүнөө үбгэжөөлдэл

Мүнгэн гаhаяа зуунхэй

Сэгээн утаа

Сэнхир тэнгэри руу туунхайш

Υхибүүдээ, магад hанана гүш

Υгышье hаа намайе гү?

4. Олзон нютагни,

Һанашооб шамайгаа ехэтэ,

Одхон хүбүүнэй

Эхэеэ hанадаг мэтэ.

5. Һалтагар заахан ябахадаа

Халташье hаань хамаагүй

Баабайдаал адли болохые

Баhа ехээр хүсэдэг hэм.

Гэрэлэй мухар хэлтэрхэй

Эрижэ абаад нүхэрhөөн

Уралнууд дээрэм hахалхан

Ургаба гү гэжэ бэдэрдэг hэм

Харин дүшэеэ ойртоходоо

Халташье hаань хамаагүй

Багынхидаал адли болохые

Баhа ехээр хүсэнэб даа

Гэрэлэй урда зогсожо

Шэрбэгэр hахалаа хюуhаналби

Хэдышье оролдоходом, халагни,

Эдир наhам бусанагүйл.

5. Дуран –

               домогто талые хотос гүүлэдэг

               омог дошхон hүрэг адуун

    Дуран –

               үнгын сэсэгэй үрэ таран

               үргэлжэлүүлдэг зүйм Дуун...

6. Дуран – эхи абаа гү Наранhаа?

Наран – эхитэй гү али Дуранhаа?

        Энээндэ харюу байхагүй!

Дуран – аймшагтай ехэ аюулай

               hүртэ Хонхо мэтэhhh

Дуран - зүрхэндэ ошо бадаргадаг

              зүгөөр ута түүхэтэй Хэтэ

Дуран – домогто талые хотос гэдэг

              омог дошхон hүрэг адуун.

7. Дуранай жама еhо тэрэл зандаа

Зэрлиг зоной урсахан отогhоо

Зэбүүсэмэ баян ордон хүрэтэр

Буурашагүй ехэ баясхалан жаргал

Дууhашагүй ехэ гашуудал, зоболон

Бэлэглэнэл, бэлэглэхэшье мандаа.

8. Дуранай жама еhо тэрэл зандаа

дуранай мэдэлдэ амитад барандаа!

Уралнууд ниилэнэ, зүрхэд ниидэнэ,

Тиигэжэ хүнүүд угаа залгана,

Ниилэжэ мүнхэрэлэй умда балгана

Тиимэhээ мандаха болтогой Дуран!

Тиимэhээ мандаха болтогой Наран!

9. Түрэбэ гээ нэгэтэ Дуран...

Түбидэ хүнэй түрэдэг мэтэ,

 Нугада ургын гарадаг мэтэ

Дуу, хүгжэмэй тарадаг мэтэ

Дуу шуугүй мүндэлбэ гээ.

10. Байгал шэнгеэр hалбарhан

Һайхан Дуран дүүхэмнай

Алтан жэмэсээр бадарhан

Айдар Дуран хүүхэмнай

Замбии түбеэр зайба гээ.

11. Дура инаглал юум бэ? – гэжэ

Һуранат – харюу олохо гүб?

Жэгтэйхэн юумэнтэй тиигэжэ

Жэшээхэн гэхэдэ – обеоршогүй

Ойлгохо гэхэдэ – ойлгошоногүй

Баяр, жаргалымни тодходог

Баха ехэтэй найдалдаа

Дуранай засаг доро ходо

Дуутай шуутай байдаг даа.

Аймшагтай хүндэ сагуудта

Аргагүй зохид лэ дурантай

Аймшагтай hайниие сагуудта

Аргагүй hонин лэ дурантай.

12. Шатажа байhан гунигтай

               адлишуу дуран бэетэй

Хатажа байhан набшатай

                дүтэшүү гуниг бэлэй.

Бусайдаа замай бэлшэртэ

                 найдамни намай хүлеэнэ

Буру хараад занагшадал

                 наанаhаа хүйтөөр энеэнэ.

Нойргүй hүниин дабхаар

                 зоболон сооhоом дайлана,

Хүсэлэйм элшэнүүд хабартаа

                  мүльhэн мэтээр хайлана

Хатажа байhан набшатай

                  дүтэшүү дуран бэлэй

Шатажа байhан дурантай

                  адлишуу гуниг гэлэй.

13.Ахир багахан гээд хүниие бү баhа

Абаhан байгаалиин газарhаа абарга хүсэ

Арьбагүш hаа, арга олохол байхаш баhа

Һорилго хэжэ баатарай бэе махабад хүсэ.

14. Наhанайм замда ушаржа магад жалга, ганга

Намаг нахил – наhанай зам угаа хүндэ

Ябаhан лэ газартам амхилжа байг лэ ая – ганга

Аба нютагайшни эгээл hайхан хүндэ.

15. Υдэ болотор уйтангүй, эртэхэн ши бодоорой,

үлүү нойрhоо үрэ гарадаггүй юумэл, - нүхэд

«Түрэлхи хэлэеэ уншаад, того hайса бодоорой

Тиигээд hүүлэрнь агаарта гаража сэнгэ».

16. Ажабайдалнай – бурьялжа, бусалжа байгаа Далай

Алхалжа ябаашын харгыень бү гара хүндэлэн

Халтад лэ гэхэдээ хүндэ мэсэеэ бү далай

Харин хүнтэй уулзахадаа гараа үгэ хүдэлэн...

Буряад Республикын эрдэм hуралсалай министерство

Ивалгын аймагай эрдэм hуралсалай таhаг

Доодо Ивалгын юрэнхы дунда hургуули

6 класс

Буряад литература

Темэ: «Гал гуламтаа сахия»

Багша: Цыдыпова С.Б-Д.

Ивалгын районой

Доодо-Ивалгын дунда

hургуули

Доодо Ивалга, 2018

Темэ: «Гал гуламтаа сахия»                      

Зорилго: 1. hурагшадтаа унэн болоhон ушар дээрэhээ гал гуламтын удха шанар тухай ойлгуулха.

2. Аман хэлэ хугжөөлгэ. Зүбөөр, тодоор, ураар арадай аман зохёолhоо оньhон угэнуудые, таабаринуудые, уреэлнуудые, магтаалнуудые уншажа hургалга.

3. Гал гуламтадаа наринаар хандажа, эхэ эсэгэеэ хүндэлжэ ябаха дурлал хүмүүжүүлгэ.

I. Оролто угэ.

Сайн! Һуугты!

Мүнөөдэр бидэ хэшээлэй аман үгын журнал шэнгеэр үнгэргэхэбди.

II. Таабариин орон руу аяншалга.

Тон түрүүн таабариин орон руу аяншалая.

Анхаралтайгаар шагнаад, хүн бүхэн ухаан бодолоо түргөөр гүйлгэхэеэ оролдохо: таабаринуудые тааhан хойноо, мүнөө хэшээлдээ юун тухай хөөрэлдэхэеэ ойлгохот.

1. Гэрээр дүүрэн улаан шагай. (сог)

2. Хүхэхэн басаган хүдөө гараhаар бусанагуй. (утаан)

3. Υрхэ дээгүүр үбэр сэбэр. (галай ошон)

4. Зундаа hэрюусүүлдэг, үбэлдөө дулаасуулдаг. (пеэшэн)

Бэрхэнүүд! Таабариин орон руу урагшатайгаар аяншалбабди. Юун тухай таагаабта? (гал) Тон зүб. Мүнөөдэрэй манай темэ: « Гал гуламта». Энэ хэшээлэймнай эпиграф: манай буряадай элитэ поэтесса Ц-Д. Дондоковагай үгэнүүдээр эхилнэ: (Багша уран гоёор уншана, hүүлдэнь үхибүүд булта уран hайханаар уншана).

Заншал соомнай- халуухан сай

Заншал соомнай- хани барисаан

Заншал соомнай- амаршалга «Сайн»

                                  Ц-Д. Дондокова.

Мүнөө хэшээлдээ танигдаагүй үгэнүүдые дуулахат:

Словарна хүдэлмэри:

hара, удэрөө, темэеэ, эдэ үгэнүүдые бэшэжэрхигты.

III Домогой орон руу аяншалга.

Гал тухай домог Алтана хөөрэжэ үгэхэ.

- Галгүйгөөр хүн байжа шадаха гү?

- Юун гэжэ ойлгообта?

Гал гуламтын удха шанар тухай багшын хөөрөөн.

Эртэ урда сагhаа хойшо Буряад зон гал гээшые бултанhаа ехэ гэжэ тоолодог байгаа. Манай эжы абанар унтараахагүй гэжэ галаа согтойнь манажа байhан юм. Тэрэ үедэ зуруул үгы, үглөөгүүр эртэ тэрэ согоороо галаа hэргээдэг байгаа.

Галай хүсөөр хүн хойлоогоо тэжээдэг, бэень дулаасадаг.

Эртэ урда сагай хүнүүд ямар гуримтайгаар галаа сахижа байhан юм?

Хүн бүхэн гал гуламтадаа тон наринаар хандаха ёhотой байгаа. Галдаа муухай юумэ оруулхагуй, уhа адхахагуй, муу түлеэ түлихэгүй г.м. болоно.

Галдаа мhуу юумэ оруулбал, үхибүүн түүхэйрхэ гэлсэдэг байгаа.

Галдаа хурса үзүүртэй түлеэ узүүрээрэнь түлихэгүй – гал заяаша айха. Ушөө юунhээ гал айдаг бэ гэхэдэ, хурса эритэй хутагаүү гал тээшэ харуулан табижа болохогуй. Галайнгаа амhарые, хаалтаяа хулөөрөө үдьхэлэн хаажа болохогүй.

Галай унэhэ худхажа, галай улаан сог шангаар сохижо болохогуй, гал заяаша зобохо.

Мүнөө Света үнэн болоhон ушар хөөрэжэ үгэхэ.

- Юун гэжэ ойлгообто?

- Зуб, галай сусал газаа гаргажа гу, али уhанда хэжэ болохогуй.

Мунөө дэбтэртээ галдаа хайшан гээд хандахаб гэhэн нангин гуримуудые бэшэжэрхигты. (уншуулха, бэшуулхэ)

Эжы абамнай хододоо халуун сайтаяа байдаг байгаа.

Υглөөнэй сайhаа амасаагуй гарабал, хүнэй олзо хариха гэдэг. Буряадууд гансашье гэртээ үглөө бүри сайнгаа дээжэ үргэдэг бэшэ, мүн хээрэ талада малаа адуулжа, ямаршье ондоо худэлмэри хэжэ гү, али аянда зорижо ябахадаа, заатагүй эдеэ хоолойнгоо дээжые үргэдэг заншалтай байhан юм.

Энэнь түрэhэн нютагаа хүндэлhэн, тэрээндээ hүгэдэhэн, тэрээнтэеэ нягта холбоотой байhые гэршэлhэн удхатай. Υхибүүд! Эжы абаhаа гал тухай үшөө юу дуулаhан байнабта?

IV Мунөө арадай сэсэн үгэнүүдэй орон руу аяншалая.

(смотри лист сэсэн үгэнүүд)

- Бэрхэнүүд. Иимэ hайхан үгэнүүдые олоо.

Мүнөө гал гуламтын магтаал. Алтана, Сережа хоёр уншана.

(смотри лист «магтаал»)

V. Υреэлнүүдэй орон руу аяншалая.

Гал гуламтын үреэлнүүд. Гарагты, үхибүүд. Υреэлнүүдые үреэнэ. (смотри листок «үреэл»)

Зай, бэрхэнүүдтэ.

- Энэ хэшээлдэ юун тухай хөөрэлдөөбибди?

- Галые юун асарааб? Хаанаhаа?

- Галдаа хайшан гээд хандаха ёhотойб?

Тобшолол.

Гал гуламтаяа нангинаар сахижа ябая, энэ удэрhөө эхилээд, галаа түлихэдөө, минии хэлэhэн үгэнүүдые hанаандаа оруулан байгаарайт. Хүнэй бага хүбүүн эхэ эсэгынгээ гуламтада эзэн боложо, галыень унтараангүй байха ёhотой. Эжы абаяа hайханаар үргэжэ үтэлүүлхэ ёhотой. Энээниие бү мартаарайгты. Энэ хэшээлдээ хаагуур аяншалаабибди?

Дүн.

Зай мүнөө хэшээлдэ hайнаар хүдэлөө:

Гэрэй даабари.

Гал гуламта тухай оньhон үгэ, таабаринуудые аха заха зонhоо hураад, бэшээд ерэхэ.

Арадай сэсэн үгэнүүд.

 Галгүй газарhаа утаан гарахагүй.

Утаагүй гал байдаггүй

Бууралhаа үгэ дуула

Бусалhанhаа ама хүрэ.

Утаанhаа тэрьелээб гэжэ галда оробо.

Эдеэнэй дээжэ юуб? (аяга сай)

Эдээ дээжэ юуб? (зомгооhон)

Эрдэмэй дээжэ юуб? («А»узэг)

Галhаа ехэ бурхан үгы

Нагсаhаа ехэ түрэл үгы.

Гал гуламтын магтаал.

 Алтан дэлхэйдэ хүнэй

Амидаралые тэнжээhэн

Аяншье сагта байгаалиин

Амисхалаар жэрыhэн

Хүүжэhэн улаан галай

Хүсэн юунээр сэнтэй бэ?

Зориг дуран хоерые

Зохилдуулан бадараадаг

Улаан дулаан галай

Удха шанар хэды бэ?

Хаан эзэнэй сахиhан

Хатан эжы үлөөhэн

Хайр шулуун эхэтэй

Торгон нюурта

Тоhон шарайта

Гал гуламтынгаа эхэдэ

өөхэ тоhо үргэеэ.

Нангин гуримууд

(дэбтэр соо бэшүүлхэ)

1. Түлеэ гэртээ оруулаад, шангаар дээрэhээ хаяжа болохогүй. Гэрэй заяаша, галай заяаша, үүдэн тэнгэри гэжэ бии юм.Эдэ заяашадые муудуулаа hаа, өөдэлхэгүйш.

2. Муухай юумэ галдаа оруулхагүй. Υбшэ зоболон удаха.

3. Υзүүртэй түлеэ галдаа түлихэгүй, галай заяаша айха.

Υреэлнүүд.

(Υхибүүд урагшаа гараад, уран hайханаар хэлэнэ)

Тогтоhон гэрээ тоhодожол

Түлиhэн гэрээ hэргээжэл

Түрэл түхэлөө мэдэлсэжэл

Уг заншалаа сахижа

Жаргажа ябахатнай болтогой.

Гуламта гээд галаа түлижэ

Нүхэр гээд үгэ хэлсэжэ ябагты.

Утааржа байhан гуламтатнай

Унтараагүй бадараг лэ

Урихан ябаhан бэетнай

Υтэлөөгүй байг лэ.

Тэбхэр hайхан гуламтадаа

Тэбхын hуужа жаргагты

Хөөтэй hайхан гуламтадаа

Хүгжэн hуужа жаргагты.

Гуламтынгаа галые бүүхэн унтараагаарай

Гамнажа нангинаар сахяарай

Тоонтыем хооhоор бүүхэн орхёорой

Тоонтыем тахин hуугаарай

Буряад литература, 5-хи класс,

Цыдыпова Соелма Буда-Доржиевна,

Доодо Ивалгын дунда һургуулиин

дээдэ категориин,

буряад хэлэ ба литературын багша

Буряад литература

Г.Г.Чимитов «Табан хурган»

Буряад литература, 6-хи класс,

 Цыдыпова Соелма Буда-Доржиевна,

Доодо Ивалгын дунда һургуулиин

 дээдэ категориин,

 буряад хэлэ ба литературын багша

Зорилго:

1. «Табан хурган» гэҺэн шүлэгэй гол удха элирүүлхэ.
2. Һурагшадай аман хэлэ хүгжөөхэ, уран гоеор уншаха дадал олгуулха.
3. Хүмүүжүүлгын: Буряад арадай hургаалнуудые мэдэн, сахижа ябаха..

Хэрэгсэлнүүд: Планшет, плакат, магнитофон, кассетэ, номуудай выставкэ, у/з портрет, карточканууд.

                  Министерство образования и науки Республики Бурятия

Иволгинское районное управление образования

Нижне-Иволгинская общеобразовательная средняя школа

6 класс

Бурятская литература

Тема: Гунга Чимитов

«Табан хурган»

Учитель: Цыдыпова С.Б-Д.

 Хэшээлэй темэ: “Х.Намсараевай “Υри нэхэбэри” гэhэн рассказай литературна шэнжэлэл. Х.Намсараевай “Тахуунай” гэжэ рассказтай  сасуулга.

Хэшээлэй зорилго: рассказай үйлэ, геройнуудайнь ажаябуулгые мүнөө сагай эрилтэhээ сэгнэхэ, тэдэндэ өөрын тусхай хараа, сэгнэлтэ үгэхэ. Рассказай үйлын хүгжэлтые  литературна теоритой: уялаа, үйлын хүгжэлтэ, эршэдэлгэ, зангилаатай нягта холбоо харуулха

Хэшээлэй хэрэгсэл:  1. Һурагшадай  рассказай удхаар бэлдэhэн зурагууд

                                     2.Учебнигүүд.

Хэшээлэй янза:        шэнжэлхы, шүүмжэлхы ΥҺөүh

Хэшээлэй ябаса:

I.Эмхидхэлэй үе.

II. Υхибүүдые хэшээлэй зорилготой танилсуулга.

Рассказай шэнжэлэл иимэнүүд зүбшэхэ, хэлсэхэ, бодомжолхо асуудал ба даабаринуудаар ябуулагдаха:

1.Галшын Дашын бууса  рассказ соо ямараар зураглагданаб?

  Текст сооhоо уншажа үгэгты.

“Унаhан модоной орбон шэнгеэр орбойходожо, харлажа байдаг hэн…”.

2.Юундэ иигэжэ зураглагдааб?

Тобшолол: үгытэй, тулюур байдалтай зоной  байра иигэжэ харагдана.

    а).2–дохи  бадаг (бүлэг, абзац) соо ямар нюурнуудтай  танилсаба    гээшэбта?

    – Тэдэнэр тухай юун гэжэ хэлэхэ байнат?

       Даша үбгэн бүхы наhаараа үгытэй ядаруу ажаhуудалтай байгаа.

       Υлэгшэнэй Цэрэн  – үйлэшье муутай, баян, хомхой хобдог  хүн.

       Цэбүүдэй – хүнhөө дутуу болохогүй хүн болохо хүбүүн.

    б)бадагай удхаар  тобшолол хэе.

   – Ямар ангиин байдалай тэмсэл харуулагданаб?

                                                                                                          Υгытэй

                                                                                                           Баян

Зүрилдөөн – баян үгытэй хоёрой зүрилдөөн харилсаа харуулhан рассказай гол идейнэ шугам;

в)рассказай эхиндэ түрүүшын хоёр бадаг рассказай удхын эхин – уялаа – үгтэнэ.

Уялаа –үйлынь хүгжэлтын эхин.    

III. 3. Υлэгшэнэй Цэрэнэй үриеэ  нэхэжэ ерээд байхадаа хэлэhэн үгэнүүд соо  минии  анхаралые хоёр үгэ татана. Эдэ hэшхэл ба буян гэhэн үгэнүүд.

hэшхэл – хүнэй дотоодо сэдьхэлэй бэеэ абажа ябаха гурим;

Буян     – hайн үйлэ, хэрэг.

Рассказай үйлын хүгжэлтэдэ эдэ ойлгосонуудтаа бусахабди, hайнаар анхаржа байгты.

4. Υлэгшэнэй Цэрэнэй үриеэ  нэхэжэ ерээд байхада, Бунжад хүгшэн хэлэнэ:

“Абаха гэhэн юумэеэ абабал гүбта даа”.

Асуудал: Ямар хүн иигэжэ хэлэхэб?

(hэшхэлтэй хүн, үбгэнэйнгээ үриеэ түлэхэhөө арсаагүй, түлэхэ ёhотойбди гэжэ hанаhан хүн).

Даабари: Энэ бодолые авторай  хэрэглэhэн ямар үгэ гэршэлнэб?

(Бунжад хүгшэн  харамнаашьегүй hаа…)

5.Бунжад хүгшэнэй уйлажархиха зүбтэй гү?

Асуудал: Буряад зоной ажамидарал  гол түлэб ямар ажалтай  холбоотой байгааб? (Мал ажалтай).

6.Айлай ганса үнеэ, ганса гүүеынь абаашахадаа, Υлэгшэнэй Цэрэн ямар хүн болобоб?  өөрөө hэшхэл тухай дурдаа hэн гү?

7.”Дуугай бай, духаа хатамар,” – гэhэн Υлэгшэнэй Цэрэнэй Бунжад хүгшэниие зандаралгые ямараар сэгнэнэбта? Буряад зоной хоорондохи харилсаан, аха зониие хүндэлхэ гэhэн hайхан заншалтай  холбохо.

IV

8.”Эжы, бү уйла! Хооhоржо хорёо хаабашье hаа, хоюуланайнгаа  хоолойе тэжээжэ ядахагүйбди” гэhэн үгэнүүд Цэбүүдэйн ямар хүбүүн байhыень гэршэлнэб. Эрэ хүн ямар байха ёhотойб гэhэн тобшолол хэхэ. Бэшэмэл харюу. (5 мин.)

9. Υлэгшэнэй Цэрэнэй бүришье hаа хомхой хобдог байhые ямар үйлэ гэршэлнэб?

              (соорхой улаадха гутал).

10. Υлэгшэнэй Цэрэниие харанхы ой соо Цэбүүдэйн айлгаhан хүрэтэр рассказай үйлын хүгжэлтэ болохо.

Харин айлгана, Υлэгшэнэй Цэрэнэй мэдээ табин унатар зураглал хадаа үйлын эршэдэлгэ гээшэ.

Υйлын эршэдэлгэ – үйлын тон

Υглөөдэрынь Υлэгшэнэй Цэрэнэй  абаhан буляаhан зөөрииень бусаалгын зураглал үйлын зангилаа гээшэ.

Υйлын зангилаа –  рассказай үйлын дүүргэлтэ.

III.

“ Υри нэхэбэри”, “Тахуунай” гэhэн рассказууд соо, танай hанамжаар,  юун, ямар зураглалынь адлиб?

Тобшолол:

1. Υлэгшэнэй Цэрэнэй, ламын – баян ангиин зураглал адли (үлүү хомхой, хүн шанаргүй, газаадахи  зураглал “тарган пилхагар”, тэнэг г.м.).

V.2.Цэбүүдэй, Тахуунай – hүбэлгэн, сэсэн ухаатай, hонор, мэхэтэй, шадалтай г.м.

Асуудал: 1.Баян ангиин дүрые Х.Намсараев юундэ иигэжэ  зурагланаб? Энэнь хэр зүбтэйб?

2.Ямар зон hайн, баян hуудалтай байхаб?

3.Лама хүн ямар байха ёhотойб? Х.Намсараевай ламын зураглал юун гэжэ сэгнэхэ байнабта?

Тобшолол: Х.Намсараевай совет үедэ бурхан шажан байдаггүй гэhэн   hургаалай болон баян анги арад зониие дарлана, мүлжэжэ байгаа гэhэн идеологиин эрилтые ханган, баян ангиие  иигэжэ  зураглаа гэhэн тобшололдо hурагшадые асарха. Мүн баhа ажалша шударгы зоной ажабайдалдаа  урагшатай, hайн hуудалтай  байдаг гэhэн бодол тобшолол хэхэ.

VI. hурагшад рассказай удхаар бэлдэhэн зурагаараа, юундэ энэ хэhэг шэлэhэнээ, hайшааhанаа бултанай урда тайлбарилжа үгэхэ.

VII.1.Хэшээлэй дүн.

2.Гэрэй даабари.

  Цэбүүдэй Тахуунай хоёрой дүрэнүүд дээрэ үндэhэлэн “Эрэ хүн – эрдэни” гэhэн бодомжолго бэлдэхэ.

Буряад Республикын эрдэм hуралсалай министерство

Ивалгын Аймагай эрдэм hуралсалай таhаг

Доодо Ивалгын юрэнхы дунда hургуули

5 класс

Буряад литература

Темэ: Хоца Намсараев

«Υри нэхэбэри” гэhэн рассказай литературна шэнжэлэл. »

Багша: Цыдыпова С.Б-Д.

Ивалгын районной

Доодо-Ивалгын дунда

hургуули

Доодо Ивалга,

         Хэшээлэй сэдэб: Шуя -Ханда Базарсадаева «Түрэлхи хэлэн».

Буряад литература, 6-хи класс,

 Цыдыпова Соелма Буда-Доржиевна,

Доодо Ивалгын дунда һургуулиин

 дээдэ категориин,

 буряад хэлэ ба литературын багша

          Хэшээлэй зорилго: 

1. «Түрэлхи  хэлэн» гэhэн Шуя-Ханда Базарсадаевагай шүлэгтэй танилсалга.
2. Түрэл буряад хэлэндээ дурлал олгуулга.

3.  Уран уншалгын, гүймгэ уншалгын дадалнуудые нарижуулха. Бүлэгүүдэй удха тулгаха үгэнүүдые хэрэглэн, дамжуулха дадал  хүгжөөхэ.  Аман хэлэлгэ, анхарал, ухаан бодол хурсадхаха .

4. Бүлэгөөр хүдэлхэдөө, һурагшадай бэе бэеынгээ һанал бодол дэмжэхэ, шүүмжэлхэ болон өөрынгөө һанамжые баталжа һурахые хүмүүжүүлхэ.

Хэрэгсэлнүүд: компьютер, проектор, презентаци, буряад хүгжэм, Ш-Х Базарсадаевагай шүлэгүүдтэй номууд.

Хэшээлэй ябаса:

1. Эмхидхэлэй үе.

Сайн байна хγндэтэ γхибγγд, айлшад! Мγнөөдэр иимэ hайхан  наратай γдэр таанадтай уулзажа байhандаа амаргүй ехэ баяртайб. Энэ мγнөө буряад литератураар нээмэл хэшээлнай дээдэ хэмжээндэ γнгэрхэ, таанад γхибγγд эдэбхитэйгээр хабаадахат гэжэ найданаб…

Багшын оролто үгэ

 Зай, мγнөө танай анхаралда буряад һайхан  дуу Намгар Лхасаранова дуулана.

Сэнгγγ hγнил газаа

Ханхинуур хонгёо хγхын дуу

Хотошын абяан дууряагаа.

«Долоон γбгэд» - огторгойн харуул

Дохёод мэндээл эмнис гээ.

Д а б т а л г а:                

Сэлгеэ hγнил газаа

Сонхынш гэрэл унтараа.

hэргэг дуулимхан байгаали

hарань гэтэн маряагаа.

Аятай номгон энэ зуур

Аянай шубуудш дууранхай.

Онон мγрэн эрьеэ сохеод,

Омог долгёор эбхэрээ.

                Д а б т а л г а:.

Хаанаб даа холын туяанууд

Хонгорхон наhыш hануулаа.

Набшан сэсэг намаагаа хумяад,

Нараа хγлеэн гуниглаа.

                Д а б т а л г а.

Хγндэтэ γхибγγд! Энэ дуу дуулаhан байна гут? Танай мэдэхэ дуун гγ? Авторынь хэн гээшэб? (Зүб даа. Үгэнь Шуя-Ханда Базарсадаевагай, хүгжэмынь В. Цыдыповэй). Энэ хэшээлэймнай эпиграф хадаа Ш-Х. Базарсадаевагай хэлэһэн сэнтэй үгэнүүд:

«Тγрэлхи хэлэндээ дуратай байха гээшэ хγндэ бэшэ.

Тγрэлхи хэлэндээ дуратай байха гээшэ жаргал!»

                                                     (Ш-Х. Базарсадаева)

Эпиграфай удха дээрэ хγдэлмэри: танигдаагүй удхатай γгэнγγд байна гү? Нэгэ һурагша уншана. Үхибγγд бултадаа уншана.

Хүндэтэ үхибγγд! Бодожо үзөөд, намда хэлыт, энэ хэшээлэймнай темэ ямар гээшэб?

(һурагшад өөһэдөө хэшээлэй темэ элирүүлнэ. Ш-Х. Базарсадаева «Түрэлхи хэлэн». Зүб даа, бэрхэнүүд.)

2. Текст дээрэ хγдэлмэри.

Номуудаа121 нюур дээрэ нээхэ. Уран шүлэгшэ Ш-Х.А. Базарсадаева гэһэн текстэтэй танилсанабди.

hурагшад 2 бүлэг болонхой. Текст уншана, хэды абзац байнаб гэжэ элирүүлнэбди. Гол удхынь хөөрэнэ, абзац бүхэнэй  гол мэдγγлэл, гол үгэнүүдые олоно. Бэе бэеэ һайнаар шагнана, сэгнэнэ, дутуу дундануудыень усадхана.

3. Шуя-Ханда Базарсадаевагай «Тγрэлхи хэлэн» гэhэн шγлэгтэй танилсалга.

     Хγндэтэ hурагшад! Мүнөө бидэ Шуя-Ханда Базарсадаевагай «Тγрэлхи хэлэн» гэhэн шγлэгтэй танилсахабди.

 Словарна хүдэлмэри:  

Һүгэдэнэб- мүргэнэб (преклоняюсь)

   Түүрээнэб- магтанаб (воспеваю)

Багша уран гоёор сээжээр буряад һайхан хγгжэм доро шүлэг уншана. (2 hурагшад уншана)

              Асуудалнууд:

Энэ шγлэг юун тухайб?  Юундэ поэт түрэлхи хэлэндээ һүгэдэнэб, тэрэнээ магтанаб?

Энэ шγлэгэй ямар мγрнγγд танда hайшагдааб? Шүлэг сооһоо жэшээ болгон уншана. Юундэ?  Түрэлхи буряад хэлэнэйнгээ дэлхэй дээрэхи олон хэлэн соо дүүрэн тэгшэ амидарха эрхэ тухай поэт яажа бодомжолноб? Таанар энээн тухай юун гэжэ һананаб та?

4.  Творческо хγдэлмэри.

1 бүлэг. «Тγрэл буряад хэлэнэй хγгжэлтэ тухай минии hанамжа»

2 бүлэг. «Яагаад тγрэл буряад хэлэеэ хγгжөөхэбибди?» (арад зондоо хандалга )

 hурагшад ажалнуудаа хамгаална. Бэе бэедээ асуудалнуудые табина. Буряад хэлэн тухай сээжээр мэдэхэ  шүлэгүүдэй хөөрэнэ, өөһэдөөшье шүлэг зохеожо туршана, уншана, бэе бэедээ сэгнэлтэнүүдые табина.

5. Тобшолол

Эпиграфтээ бусаха.     «Тγрэлхи хэлэндээ дуратай байха гээшэ хγндэ бэшэ.

                                      Тγрэлхи хэлэндээ дуратай байха гээшэ жаргал!»

                                                          (Ш-Х. Базарсадаева)

Багшын үгэ:  Буряад hайхан хэлэмнай – арадаймнай сахюусан – hγлдэ, тугнай – манай оролдолгоор, манай зγрхэ сэдьхэлэй хγсөөр хэтын хэтэдэ мандан ябахань болтогой!

6. Гэрэй даабари: шүлэгүүд дээрээ хүдэлхэ, мүлихэ,  сээжэлдэхэ,