Учитель года 2025-2026

Эртем

Төрээн чогаал

Класс

5

Хүнү

Кичээлдиң темазы

Олег Сувакпит "Аът чарыжы".

Кичээлдиң хевири

Чаа материалды тайылбырлаарының кичээли.

Педагогтуг технология

Кадыкшылды камнаар технология, медээ-харылзаалыг технология, оюн технологиязы.

Ажыглаан арга, методтар

Хайгаарал, беседа, башкыныӊ сөзү, бот-ажыл; инсерт, индукция аргазы (чижектерден түңнелче),

Ѳске эртемнер-биле харылзаазы

тыва дыл, тыва улустун аас чогаалы, улусчу ужурлар, музыка

Дерилгези

Карточкалар, аътчыгаштар,  проектор, чуруктар, кажыктар.

Канчаар ажылдаары

Шупту, боду хуузунда.

Сорулгалары:

1.Чечен чугааның авторунуң дугайында кыска медеглелди дыӊнадыр, чогаалдың кол утказын сайгарар, кол маадырларның овур-хевирлерин тодарадыр;

2.Тыва кижиниң аътка ынак, ону азыраарынга, сонуургаар чоруунга уругларны кижизидер.

3.Өөреникчилерниӊ аас, бижимел болгаш харылзаалыг чугаазын,  сөс курлавырын бай ыдып, боданыр чоруун  сайзырадыр.

Эртем

Төрээн чогаал

Класс

5

Хүнү

Кичээлдиң темазы

Олег Сувакпит "Аът чарыжы".

Кичээлдиң хевири

Чаа материалды тайылбырлаарының кичээли.

Педагогтуг технология

Кадыкшылды камнаар технология, медээ-харылзаалыг технология, оюннар технологиязы.

Ажыглаан арга, методтар

Хайгаарал, беседа, башкыныӊ сөзү, бот-ажыл; инсерт, индукция аргазы (чижектерден түңнелче), чогаадыкчы онаалгалар, тест.

Ѳске эртемнер-биле харылзаазы

тыва дыл, тыва улустун аас чогаалы, улусчу ужурлар.

Дерилгези

Карточкалар, аътчыгаштар, самолетчугаштар, проектор, чуруктар, кажыктар.

Канчаар ажылдаары

Шупту, боду хуузунда.

Сорулгалары:

1.Чечен чугааның авторунуң дугайында кыска медеглелди дыӊнадыр, чогаалдың кол утказын сайгарар, кол маадырларның овур-хевирлерин тодарадыр;

2.Тыва кижиниң аътка ынак, ону азыраарынга, сонуургаар чоруунга уругларны кижизидер. 

3.Өөреникчилерниӊ аас, бижимел болгаш харылзаалыг чугаазын,  сөс курлавырын бай ыдып, боданыр чоруун  сайзырадыр.

Бүгү талалыг өөредилгениң ажыл-чорудулгазын боттандырары (БӨА азы УУД)

Планнаттынган түңнелдери:

Бүгү талалыг өөредилге ажыл-чорудулгазы: 

Кижизиг мөзү-шынарнын өөредилге ажыл-чорудулгазы (личностные УУД): өөредилге ажыл-чорудулгазынга эки хамаарылгалыг, сонуургалдыг болурун; мөзүлүг бүдүштү, быжыг турушту, найыралды үнелээр чорукту хевирлээр.

Таарыштырылганын өөредилге ажыл-чорудулгазы (регулятивные УУД): өөредилгениӊ сорулгаларын салып билиринге; бодунун ажыл-чорудулгазынын түңнелин үнелеп билиринге өөренири, бодунун ажыл-чорудуунга хамаарыштыр башкынын болгаш өөрүнүң үнелелин шын хүлээп ап билиринге өөренип алырырынын аргазын тургузары;

Билиглерни шиӊгээдириниӊ өөредилге ажыл-чорудулгазы (познавательные УУД): салдынган айтырыгныӊ утказын шын медереп билип, анаа дүүшкен шын харыыны аас-биле тургузуп билири, салдынган сорулганы шиитпирлээринин ангы-ангы аргалары турар деп чүвеге өөренип алыры; башкынын айтырыгларынга харыылап билири; номдан херек медээни тып билири. 

Харылзажылганыӊ өөредилге ажыл-чорудулгазы (коммуникативные УУД): чугаалажып турар кижизин дыӊнап билири; кижилер-биле харылзажып тургаш, хүндүткелдиӊ дүрүмнерин ажыглап, башкызыныӊ болгаш эштериниӊ айтырыгларынга шын харыылап чаӊчыктырар.

Кичээлдиӊ чорудуу:

Кичээлдиң

тургузуу,

 кичээлди чорударының технологиязы. Үргүлчүлелдии

Башкының кылыр ажылы

Ѳѳреникчилерниң кылыр ажылы

I. Кичээлдиң эгезин организастаары

(1 мин.)

II. Чаа темаже киирилде

(1 мин)

(Уругларны кичээлче хаара тудары.)

- Экии, уруглар! Олуттарыӊар ээлеп, кичээлге белеткелиӊер хынап көрүӊер.

- Карактарыӊарны шийип алыӊар. Чуртталгаӊарда кажан-бир шагда болган бир-ле солун, каттырынчыг, хөглүг чүүлдү сактып келиӊер. Сактып келген солун чүүлүӊер силерниӊ сагыш-сеткилиӊерни өөртүп, хөгледипкен. Хүлүмзүрүг арныӊарны долуп келген. Ол хүлүмзүрүгнү чаныӊарда олурар эжиӊерге сөӊнеп, шаӊнаӊар. Эжиӊерге база хөглүг, солун апарган. Ам карактарыӊарны ажыдыӊар.

 - Ам чаа-ла силерге солун, хөглүг апарган болгай. Ынчангаш силерни кичээливиске ол-ла солун, хөглүг байдалывыс-биле идепкейжи ажылдаар боор деп идегедим.

Ам кичээливисче кирээлинер,уруглар. Кончуг кичээнгейлиг мени дыннаптар чаа. Мен номчуптарымга, силер тывар силер.

1. Ол маргылдаа тыва кижинин 3 оюнунун бирээзи. Ол оюн чоннун национал байырлалдарында эн коруштуг, солун, хойнун сонуургалын чаалап алыр  онзагай маргылдаа, ону байыр-наадымнарда эрттирер. Ону коруксээр сонуургалдыг чон-даа хой боор, ажыы-биле чугаалаарга, кижи бажы кизирт, аът бажы козурт болур. Ол чуу деп оюн, маргылдаа дугайында чугаалап турар-дыр мен, уруглар?  (Аьт чарыжы)

Кандыг-бир медээни хүлээп алырынга бодун белеткээр. Башкы-биле мендилежир, башкының кылыр дээн чүүлүн кылыр.

Уругларның деӊге кылып күүседири.

III. Билиглерни чидиглендирери, кичээлдиӊ темазын, сорулгаларын тодарадыры

(5 мин.)

- Эр хейлер! Ынчап кээрге, бөгүн чүнүң дугайында өөренир-дир бис?

- Шын-дыр, аът, аът чарыжыныӊ дугайында.

- Бис бөгүн Олег Сувакпиттиӊ "Аът чарыжы" деп чечен чугаазын өөренир бис.

(Самбырага ай-хүнү бижиир.)

Башкынын сѳзү: Тыва эр кижиниң үш адааны - өгбелеривистен салгалдан салгал дамчып келген эр кижиниң иштики сагыш-сеткилин сайзырадыр, дадыктырар болгаш чөптүг чорукка ынак болурунга кижизидип чораан хей-аът киирер мөөрейлерниң бирээзи. Бурун шагдан бээр үш адаан-мөөрейге эң-не аваангыр, экер-эрес, күштүг болгаш кашпагай эрлер тиилеп үнүп турган. Оларның овур-хевирин, кашпагайын, сүрлүг күжүн тыва улустуң тоолдарында безин бижип турар. Тыва чоннуң эрткен төөгүзүнүң аайы-биле эр кижиниң үш адаан оюннарынче хүреш, аът чарыжы болгаш тыва ча адар оюн кирип турар.

- Бо кичээлде  эр кижиниң үш адаанының бирээзи аът чарыжының дугайында чечен чугааны номчуп, сайгарар бис.

Айтырыгларга харыылаар.

Уруглар номнарын ажыдар.

Ай-хүннү, теманы кыдыраашка бижиир.

Өөреникчи бүрүзү бодунга чедип алыр ужурлуг сорулгазын тодарадып, кыдырааштарынга бижип алыр.

IV. Чаа теманың тайылбыры

(12 мин.)

1. Чогаалчы-биле таныжылга.

- Олег Өдербеевич Сувакпит 1926 чылдын май 9-та Чөөн-Хемчиктиӊ Баян-Дугайга төрүттүнген. Шүлүкчү, очулдурукчу, прозачы. Ол колдуунда-ла бичии уругларга чогаалдар бижиир. 1942 чылдан бээр чогаал ажылын кылып эгелээш, Олег Сувакпит 10 ажыг шүлүк, проза номнарын үндүрүп, салгалдарга өөредиглиг солун чогаалдарны арттырган. (проектордан чогаалчыныӊ чуруун, кожууннуӊ картазын көргүзер. Чогаалчыныӊ номнарын көргүзер).

- Чогаалчы-биле таныжып алдывыс,уруглар. Кичээлдиң кол кезээнче кирээлиңер.

2. Словарьлыг ажыл.  Чогаалды номчуп эгелээривиске силерге утказы билдинмейн баар сѳстер таваржып болур. Ынчангаш ол сѳстерни кыдырааштарывысче ушта бижип алыылыңар

Аътты соодар - чүгүрүк аътты чарышка белеткээри.

Үзүүргедир – маӊын үндүр мунар.  

Аъттыӊ маӊ-халыжы – аъттыӊ чоруу.

Муӊгаш-дын – чүген дыны.

Девиржип турган аът – ушта чүткүп турар аът.

Озалааш – кыдыында, аӊгыланган дээн.

2. Сөзүглел-биле ажыл.

• Сөзүглелди шилилгелиг номчулга аргазы-биле номчудар. (баштай башкы, оон өөреникчилер аянныг кылдыр херек чүүлдерни абзацтап номчуур).

Башкыны дыңнап, проекторну эдерти көөр. Херек чүүлдерни демдеглеп орар

Бижимел ажыл

Ном-биле ажыл

V. Баштайгы быжыглаашкын (5 мин.)

            1. Айтырыгларга харыыладыры.

- Чогаалдың кол маадырының ады кымыл, ол ынчан каш харлыг турган-дыр?

-  Эрести чүге "чолу чогувас оол" дээр турганыл?

- Ол канчап аът мунукчузу апарганыл?

- Чаржып унерде, Эрес кымныӊ сүмезин кол кылдыр алганыл?

- Чарыш аъдын кижи болганы-ла мунуп болур бе? Чүге?

- Араӊарда чарыш уезинде аът мунуп турар оол бар бе?

 Чогаалдыӊ аът чарыжы чуу чеп черге болуп турган-дыр?  (Чоон-Хемчик кожуунуң Бора-Булак деп черге болуп турган)

 Түңнелчигеш: Бо чогаалды номчааш кандыг  түңнел үндүрүп болур-дур бис, уруглар.   Кижи шупту чүвени бичии чажындан ѳѳренип, бодунуң сонуургалын тура-соруктуу-биле чедип алыр. Бистиң маадырывыс Эрес «Чолу чогувас оол » диртип тургаш –даа бодунуң быжыг туруштуу-биле улуг аът мунукчузу апарган ышкажыл, уруглар. Ынчангаш бо үлегер домакты тѳндүрүптээлиңер,уруглар.

 Кижи болуру чажындан,

                    _______ болуру _________.

Уругларныӊ харыылары.

VI. Кадыкшыл минутазы

(2 мин.)

 Физминутка «Аът мунукчузу».

1,2 – Сыдымна! (Оӊ, солагай холдарын 2 катап көдүрүп, чаяр)

3,4 – Кымчыла! (Оӊ, солагай талаларынче 2-2 катап эглир)

5,6 – Дыныӊ тырт! (Шала өндеер)

7,8 -  Аъттан дүш! (4 катап шураар)

9,10 – Аяар олур, ажылывыс уламчылаал!    

(Аъдым деп ырының үделгези-биле)

Уруглар башкызы-биле кады күүседир. 

VII.Быжыглаашкын

6. мин.)

Башкының сѳзү: Аътты оон ыңай кажан чарыштырар ийик бис, уруглар?

(Кажык-биле "аът чарыштырарын" башкы өөреникчилерге көргүзер)

Тыва улустуң шаандан тура ойнап келген оюннарының бирээзи — кажык. Бистиң өгбелеривис кажыктың дөрт талазын дөрт чүзүн мал илередип турар деп доктаадып, кажыкты ойнаарак хевирлиг ажыглап чорааннар. Ол дээрге-ле аът, инек, хой, өшкү болур.
Кажыктың дузазы-биле дөрт берге, кажыкты чыттырып кагар, дүжүрүп кагар, хожулап кагар, адып ойнаары, бодалажыры болгаш аът чарыштырары деп солун оюннарны бистиң өгбелеривис ойнап чораан.
Кажык-биле аът чарыштырып ойнаарының дүрүмү:
1. Аъттың маңын хемчээр хире хөй кажык херек.. Аът чарыштырар дээн ойнакчыларның саны каш-даа болур.
2. Ойнап эгелээрде, хөй кажыктарны ширтек азы чадыг кырынга чыскаап алыр,

3. дүжүрер 4 кажык турар.

4. Кижи бүрүзү бир чарыштырар “аъды” деп кажыктыг болур. Оозун адап алыр, чижээлээрге: Мээң Чүгүрүк-калдар аъдым. Чыкпак-ак аъдым. Чүгүрүк-борам дээн хевирлиг аттар-биле адап алыр.
Оюнну ойнап эгелээр эргени берге тыртып тургаш тодарадыр. Оюнну эгелээр эргени алган кижи бергени тыртып эгелээр. Ол дээрге дөрт кажыкты алгаш, адыжының иштинге чайып-чайып дүжүрер. Дүшкен кажыктарында чеже аът дүшкен болдур, ынча аът санынче аъдын чылдырып алыр.
Чамдык кожууннарда аътты чарыштырып турар үеде, дөрт чүзүн мал дүжер болза, “аъдын” дөрт аът ажылдыр чылдырып алыр деп дүрүм база бар.
Чыскаап каан кажыктарның төнчүзүнге үнүп келген “аът” тиилекчи болур.

Шын аът чарыштырары биле кажык-биле аътты чарыштырарында дѳмей чүүлдер бар-дыр бе, уруглар? Ийе, эр-хейлер. Кайызында-даа аът хѳй болур, мурнакчы аът турар.

Түңнел: Аът-тыва кижиниң чалгын-чакпазы,чарылбас ɵңнүү,омакшылы болгаш ыдыктыг малы.Тывалар аъттарының эң дээдизин мунуп алгаш безин Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржип чорааннар.Чүгүрүк аът-аът соодукчузу кижиниң уйгу-чыдын чок күш ажылының туңнелинде чедиишкин чедип алыр дын чаңгыс дүлгүүрү ол.Аът соодукчузу кижи байлак арга-дуржулгалыг ɵскелерден арга-сүме ап тургаш,бодунуң  амыдыралчы дуржулгазынга даяннып тургаш,аъдының соодуун (баан) таарыштырар.Чүгүрүк аътты чылдың  дɵрт эргилдезинде бодунуң  хайгааралынга тургузуп,аарыг-аржыктан камгалап,кам-хайыра чок эдилевейн ,эдилээр ужурлуг. Чечен чугаавыста Эрес мурнунга таварышкна бергелерге торулбайн, күзелиниң күштүү-биое езулуг аът мунукчузу апарып, мунган аъды 2 черге келгени ѳѳрүнчүг. Силерге кезээде тура сорукуг болурунарны кузедим,уруглар!

Онаалганы бижип алыңар,уруглар

Ук ажылга бижимел-биле харыылаар, бодун боду хынаар.

Болуктер аразында маргыжар, мурнаарын оралдажыр.

Айтырыгларга харыылаар.

Тестини кыдыраашка кылыр.

IX. Бажыңга онаалга

(2 мин.)

 Кайы-бирээзин шилип алыр.

• 1.Тыва Республиканыӊ сүлде демдээнде аъттыӊ чуруун чүге кииргенин тайылбырлаар. Сүлде демдээниӊ дугайында мини-төлевилел кылыр. (Башкы проектордан сүлде демдекти көргүзер).
• 2.Аът дугайында үлегер домактар чыып бижиир.
• 3.Чогаалдан эпитеттерни, деннелгелерни ушта бижиир.

Бажыңга онаалганы кыдырааштарынга бижиир.

Башкы-биле байырлажыр.

VIII.  Кичээлдиң түңнели. Рефлексия (3 мин.)

Бѳгүнгү кичээлде мени деткип эки ажылдааныүар дээш четтирдим, уруглар. Силерниң мурнуңарда аътчыгаштар бар, оларнын дузазы-биле бѳгүнгү кичээлде кым кайы хире  ажылдааныңарны үнелеп, аътчыгаштарны кѳдүрүптериүерни диледим. Кичээлге эки ажылдаан уругларга демдектерни салдым.Байырлыг!