Мои конкурсные работы

Узуги jогынан уредулик таскамал иштин болугинин турултазы jаан болчомдордын омолигинде

Тема: «Менин jуртым»   

Кырлыктагы балдардын садынын бийик категориялу таскадаачызы Ойношева Аня Ивановна

Амадузы: Тороли ле jуртынын анылу jерлери керегинде балдардын билгирлерин тыныдары.

Кош амадулары:

«Эбире телекейлик коммуникатив таскамал»:

ачык куучын эрмекке, тилин темиктирерине уредери, бой-бойынын ортодо ло jаан кижиле колбу тудуп билери, бойынын санаа-шуултезин чыгара айдып билери, алдынан бойын ченеери, нокорине буурзак болорына таскамал берер, Торолин суурине ле оныла оморкоп jурерине таскадар.  

            «Билгирлер аларыла колбулу текши уреду таскамал»: Улуш чаазыннын устине jапазып марля ажыра jурарына уредер, алтай кууни угуп, онын jаражын сезерин ле суурин некеер, балдардын jибузин бийиктедип, jайаандык корум ле кееркедим jайаанын элбедер, шуултезин таскадып, бойынын кичинек Торолинин jаражын ла тузазын сезерине темиктирер,

         «Су-кадык орныктырар таскамал»: бала тыныжын чын тынарын ченеери, колдорынын ла буттарынын учугын тыныдарын кичеери, бойынын су-кадыкгын чеберлеерине таскадар.

Уреду таскамалга ууламjы: Jаан кижини, бойын ло нокорин угуп билери, нокоринен болуш сураары, будурген ижин учына jетирери, аjарынкай болоры, бойынын jедикпестерин табып, оны тузедери, ойын ажыра ээжилерди буспай будурерине таскадар.

 Тузаланар эдимдер: аудиозапись, слайдтар, фотолор, кезип салган jуруктар, гуашь, кисточкалар, марля, ак чаазын кажы ла балага.

Озолодон откурилген иш: «Кырлык-менин кабайым»- деп фотовыставка jазаары, jурттын ады jарлу улустары керегинде куучын-эрмек откурер, Тороли керегинде кеп ле укаа состорло таныжар.

           Ууламjызы: Бала jурумдик ченемелин быжуулар, куучын-эрмек тургузып, эрмектенип билер, бойы- бойлорыла нак болуп, jедикпестерин табып, оны тузедерине уренер, бойынын шуултезин айдып билер, осколоринин айтканын лаптап учына jетире угар, керкеедим jайаанын элбедер.

Одор аайы

(Балдар залга кирип, тегерийте кыс ла уул деп аайла туруп, колдорынан тудужып мындый уткуул сос айдат:

«Jакшыны, суунчини, су-кадыкты сыйлайдыс!)

1. Талдаган темага балдарды кийдирери

 Белетеништу болук. Ойын ажыра тозоор айалга.                     

(Телефон шынырайт)

Таскадаачы: Алло! Jакшылар.

-Ийе, бу «Айучак»-деп, балдардын сады, jаан группанын болчомдоры. Менин адым Аня Ивановна, слер кем? Цирк? Не керекту телефон соктор?

-Ийе, бистин балдарыс торол jуртты керегинде суреен копти билер, куучындап берер. А кандый адресле слерге письмоны аткарар? Jакшы болзын! Каруузын сакыгар.

-Балдар, бу цирктен телефон соктылар. Олор бистин jуртка айылдап келер бойынын ойын-jыргалыла, jаныс билбей туру бистин jуртты ла бисти кайдан табарын. Болужарыс па? Нени эдер арга бар? Нени сананып тартар?

(шууп коргодий айалга)

-Балдар: Бис jурттысты jурап берерис, ороомдорды, бистин садикти, jолдорды., онон аткарып ийерис.

-Таскадаачы: -Jоп. Бу менин колымда бистин jурттын карта-схемазы бар. Турген бисти тапсын –деп, агаш jурап беректер бе, бистин каалганын jанындагы? Ол тушта олор куучыны jоктон бисти табып алар!

-Jураардан озо, бис бойыстын jуртыс керегинде нени билеристи эске алып ийектер.

(куучын-эрмек откурилет)

-Мындый состордон баштарга турум:

-Чыккан -оскон jеринди адап бер?

-Кандый аймактын балдары слер?

-Бойынын jаткан туранды, ороомынды, толо адрезинди айдып бер?

-Кандый Республикада jуртап jадар?

- Кандый ороомдор бар бистин jуртыста?

-Чын, Арина ла Арунат Jыламаш.Арчылаевна Келюеванын ороомында jадат. Бу ороом ады jарлу jерлежис- поэтессанын адыла адалган. (слайд коргузилет) Байымсур Ж.Елеусовтын адыла адалган ороомдо, Советский Cоюзтын Ада- Торол учун Улу jуунын   геройынын адыла адалган. Jуртыстын тос ороомы ады jарлу алтай бичиичи Л.В.Кокышевтин адыла адалган. (экранда корунет)

Таскадаачы: -Мен слерге jурттын азыйдагы фотолорын коргузерге турум.  Алдында jуртыс кандый болгонын, лаптап коругер. (слайдта jуруктар)

-Балдар: Туралар кичинек, ас та болгон, jараш jаан орооомдор до jок, стадион болбогон. Jарык ондор до jок.

-Таскадаачы: Бистин jурт незиле аныланат? Незиле бай?

-Балдар: Мал кабырар азырар малчыларла, jугурук аттарыла, Эл-ойыннын jенучил аргымактарыла, ээр-токым, уйген-нокто, алтай борук коктор устарыла.

-Таскадаачы: Ийе, бистин jуртта jузун-укту мал оскурет, бистин jурт мал азырар, оскурер jурт-деп, тегинду адалбаган, коп тоолу маргандарда jенучил аргымактар чыгарган. Кем адап берер ол jугуруктердин ады-jолын?

Балдар: Карлагаш, Шонкор, Аныр.

Таскадаачы: Суреен керсу, сагышту jилбиркек балдар эмтирер!

-А эмди ойноп ийектер

(«Чын адап бергин»-деп ойын откурилет. Экранда jуруктарды коруп, танып, бала адайт: культура байзынынын туразы, школа, почта, библиотека, магазин, стадион. оо)

Таскадаачы: Jуртыстын эн ле учында кандый анылу jер барын бу мозаиканы jууп ийзер, коруне берер. Бу jакылтаны будурерге турген уч кижинен болунип ийектер, кем кемле иштенер кууни бар бойыгар талдап алыгар.

(Башка башка кезилген jуруктар берилет, балдар кууниле болунип, jакылтаны будурет)

Балдар: Бу «Аргымак»-деп, стадион

Таскадаачы: -Чын, бу бистин эн корумjилу, керекту-бистин оморкодугыс, оны бу карта-схеманан табып флажокло темдектеп салар.

(балдар jакылтаны будурет)

-Суреен jакшы эпчил балдар эмтирер!

-Айдарда, бистин jуртыс-ол бистин кичинек Торолис Ол бистин jаткан турагыс, баскан ороомыс, ойногон jаландарыс ла нокорлорис…

- Эмди балдар суунчилу болзын-деп, экиден туруп ийектер аттарыска минеле «Jуртыстын ичиле чабып ийектер!»

 (Физкультминутка откурилет, алтай куу угулат)

Физкультминутка

Jажыл jымжак олонло,    (   бойынын jеринде араайын базат)

Адычактар мантагай           (  тизезин бийик jерден кодурип jугурет)

Ару, ару суучакты               ( баштарын томон энчейтип кекигилейт )    

Адычактар амзагай.                                      

Он будыла тебинет,          (  он будыла тебинет, будынын бажын jерге тургузат) 

Сол будыла тебинет             (сол будула тебинет, будунын бажын jерге тургузат)

Салкынла кожо jарыжат.     (тегерийте туруп, турген jугурет)                                                      

2 Кееркедим –jайаанын элбедип тазыктырар болук.

Таскадаачы: Эмди балдар цирктен келетен нокорлористин jакылтазын будурер ой келди! Оны будурбезес, олор бистин jолды табып болбос. Будурерис пе? (балдардын куун-санаазы)

-Нени сананып турар, балдар? Нени этсе jакшы болор? Артисттер jуртыска кирип келзе бистин турачагысты турген табып алзын-деп?

(балдардын шуултелери)

-Мен база онойдо санандым. Каалгада турган jаан jараш агашты jурайла аткарып ийзес, олор табар болор.

(А.Тозыяковтын «Алтайым» -деп куузи араай ойнойт, балдар улуш чаазыннын устине марля ажыра jуранат)

 Улуш чаазынга марля ажыра jуранар jаныртылу эп-арга

Кош материал №1

Таскадаачы: Кандый jайаалталу балдар, сурекей сурлу jараш агаштар jурадар!

Эмди бис jуруктарысты ла бистин карта-схеманы конвертке салып цирк jаар аткарып ийерис. Слер канайда сананып турар, бистин письмо jарамыкту болор бо? (балдар туп шуултелерин айдат)

3.Билерин ле биле алганын бириктире катап корор болук.

Таскадаачы: Балдар бойорды «Архитекторлор» –деп сананып ийер. -Кандый туралар тудар куунер бар, бистин Торол jуртыс онон ары jаранзын-деп.

-Балдар: театр, цирк, бассейн, горка, карусель, зоопарк…

Таскадаачы: Суреен jакшы архитекторлор слерден чыгар, амадуларар аланзу jоктон будер-деп иженедим!

- А эмди балдар Тороли керегинде уренген кеп ле укаа состорди эске алынып ийектер.

1 бала: Торол jери тожоктон jымжак,

                  Оскон jери отпоктон тату.

2 бала: Оскон jерин осколобос,

                  Баскан jерин башкалабас.

 Ишти бааларга, билгирди кемjиири, чокымдаар болук.

Таскадаачы: Быйан балдар, бугунги туштажу слерле божоды, келер туштажуларда онон ары куучын-эрмегисти улалтарыс.

 –Слерге бугунги туштажу jилбилу болды ба?

-Кандый анылу jуртыстын jерлерин билип алдар?

-Анчадала нени эдерге jилбулу болды?

(балдардын куун-табы)

-Меге бугунги туштажу суреен jарады. Jакшы болзын келер туштажуга jетире!

3.Билерин ле билип алганын бириктире ле катап корор болук

 Кижи кайдада jурзе, кайда да барза jаантайын чыккан оскон jерин, кичинек Торолин ундыбай jурет, ол эн ле сууген, эн ле артык болуп билдирет. Слер де чыдап, оско талага уренип, иштеп барарар, jе качанда Торол Кырлыгарды ундыбай jурер! Эмди кол-колордон бек тудуныжып, бой –бойыска кулумдигисти сыйлап ийектер!

(Адакызында балдар Б.Байрышевтин «Кырлыгым» -деп кожонын кожондойт)

Кош материал№1

Кеендик, jарашты ондоорын jеткилдеер болукте «Jанырту кийдирер иштин кемин бийиктедер jаны-эп арга тузаланган, ол ак чаазыннын устине эмес, марля ажыра улуштелеген чаазыннын устине jураныш. Мындый ууламjылу коп будумду jураныштар бар. Анылузы незинде дезе, бу улуш чаазыннын устине кисточка ла, jапазып jураш

(монотипия), ол куру учту эдимле де jуранарга jараар.

Мынайда jураганы сакыбаган jанынан jараш куулгазын берет. Jурукты лаптап корзо, бостин устине jураган-деп билдирет, андыйда болзо откуш кееркедимду, jенил –деп корунет. Ондори jарык, jараш, корунет, улуштегенинен улам ондор колболыжып, аккылайт, куулгазын берет. Бу эп-арга балдарга тузаланарга jенил де, эптуде, кажыла бала jенил будурип ийер аргазы бар. Бу оийнде балдар билимге jилбиркеп, шиндеерин суур, айдарда суреен jарамыкту болуп jат. А jанызы незинде дезе, jузун ондор марля ажыра откилейт, чаазыннын устиле эмес. Ондор марлянын устинде колболыжып, jер башка куннин чокторындый jугуружет, мынызын балдар суреен кайкап, jилбиркеп, бастыра кууниле jуранат.

1.Белетеништу болук

Ак чаазыннын эки jанын jазап улуштеер. Улуш чаазынды тус jерге тузедип салар. Марлянын узугин (чаазыннан эмеш jаан болор учурлу) база jазап улуштейле, чаазыннын устине jаба салар. Алакандарла jазап тузедер, бирде чырыш jок болор учурлу.

2.Иштееп баштаар болук.

Кисточканы алып улуштеп керекту онди сузуп, калын уймашла jураар. Калын уймалган будукты устинен база суула jыжар, марля улуштелип алдында чаазынга ондор акканча. Кырлыарын чокум –jарт болзын –деп, кисточканын учыла ол эмезе кандый бир палочкала, ондорди келиштире jураар.

3. Кееркедим jайаанын корори.

Чаазыннан марляны чупчып ийер. Чаазында кееркедилген ондорло jапшынган jурук артар. Кисточканын чичке учыла jедикпес jерлерин jурап ийер, арткан агып, jугурген ондорлу будукты штрихтерле jурап ийер аргалу. Анайып куулгазынду jурукты оско уймалган ондорло jарандырып ийер аргалу. Онын учун бу эп-арганы ар-буткенди(пейзаж) jураганы jарамыкту болор.

Бу берилген эп-арга jурукка jетире айдылбаган, суракту, куулгазынду, jараш будум берип jат-деп айдарга jараар.

Кош материал№2

1.      Тандакталып, тан атты

               Тамырланып,кун чалыды,

               Торол jуртымда суучактар шоркырайт,

               Суунчи ,ырысты биске экелет.

Кырлу,кырлу, Кырлыгым!

Аржан суулу ырлыгым,

Кырлу, кырлу Кырлыгым

Куннен кунге, айдан,айга jарант.

2.        Тулайтыда Jаан Боочы

                 Ада-энемнин байлу боочызы,

                 Jаан Озокто иштенкей койчылар

                 Торол jуртымнын озочыл jииттери

Узуги jогынан уредулик таскамал иштин болугинин турултазы  jаан болчомдордын омолигинде

Тема: « Мош - Алтайдын байлыгы»

Кырлыктагы балдардын садынын бийик категориялу таскадаачызы Ойношева Аня Ивановна

Амадузы: Алтайдын байлу агажы - мош керегинде теренжиде билип алары.

Кош амадулары:

«Эбире телекейлик коммуникатив таскамал»: ачык куучын эрмекке ,  бой-бойынын ортодо ло jаан кижиле колбу тудуп билери, бойынын куун-табын бийктедери, санаа-шуултезин чыгара айдып билери, алдынан бойын ченеери, нокорине буурзак болорына таскамал берер.  

            «Билгирлер аларыла колбулу текши уреду таскамал»:  балдардин jибузин бийиктедип, jайаандык корум     шуултезин таскадып, Алтайынын байлу агажын суурине, jаражын ла тузазын сезерине темиктирер.

         «Су-кадык орныктырар таскамал»: бала тыныжын чын тынарын ченеери, колдорынын ла сабарларынын учугын тыныдарын кичеери, бойынын су-кадыкгын чеберлеерине таскадар.

Уреду таскамалга ууламjы: бойын ло нокорин угуп билери, нокоринен болуш сураары, будурген ижин учына jетирери, аjарынкай болоры, бойынын jедикпестерин табып, оны тузедери, ойын ажыра ээжилерди буспай будурерине таскадар.

 Тузаланар эдимдер: кузуничектер,, мош ло чибинин македи,кажы ла балага отурар тоноштор ,меелейлер, кайырчакта кузуктын  сайлары,, ИКТ-слайд Боочынын Бажы, и Туулардын Ээзи- аудиозапись.

Озолодон откурилген иш: Б.У.Укачиннин « Туулардын ээзи»-деп улгерин кычырар, боочы jерлердин чум-jандарыла таныжары.

           Ууламjызы: Бала куучын-эрмек тургузып, эрмектенип билерине уредер.

)

Талдаган темага балдарды кийдирери

Таскадаачы:- Балдар, мен бугун слерле  тушташканыма суунип jадым.

-Ой, бу кандый куулгазынду агаш туру?Онын буринде jалбырактар  эмес, коп тоолу суурлу   кузунилер!.

- Бу кайкамчылу агаш слердин куун санаагарды билерге туру?    

(бойымнан баштайдым)

-Меге бугун сурекей суунчилу!

(балдар ээчий санаа-куунин айдып, кузунини шынырадат)

-А эмди кузуни ол баланын колында шынырар, качан ол бугун эн jалакай ла керсу болгондо.

(балдар кузунини шынырадат)

-Ончобыс балдар бу суунчилу керсу jалакай куунисти учына jетире ычкынбай апарактар.Jоп по ?

 -Меге бугун сурекей суунчилу!А сеге Айдынай?

(балдар ээчий санаа-куунин айдып, кузунини шынырадат)

-Балдар, боочы jерди корор куунер бар ба?

(балдар куун-санаазын айдат)

-Ыраак боочы jаар барарга канай кийинер керек?, ненин учун? канайда сананып турар?

Бойынын эди-канын быжуулар массаж

 -«Jылу штанысты, тонысты,пыймаларысты,мойын ороткыжысты,меелейлеристи кийедис» -Суреен эпчил , балдар !

-А неле боочыга, кырга jедер арга бар, балдар, канай сананып турар?

-Чын,  кыр оро аттарлу jенил де  эпту де.Айдарда бойыгарга нокорди табып,экиден туруп   аттарыска минектер!

(Э.Теркишевтин «Аттар»-деп кожонынын куузи ойнойт,балдар атту чапкылайт)

-Трр-Трр! Онон ары биске jойу барарга келижет, ненин учун дезе боочынын бажы бийик, jол чичкечек.аjарынкай болор керек, бой бойлорын ийде салышпай,мендебей базар керек.

(балдар, боочы jерге бойын канай тудунарынын ээжилерин  эске алынат, тын табыштанарга, кыйгырарга, туура барарга jарабас)

-Бойорды  агаштын ортозында чичке  jолло барып jатканыс деп., сананып ийер.

(балдар бой-бойынын кийнинен туруп, таскаадаачынын кийнинен баскылайт)

-Айландыра апагаш , алдыста терен куртеп салган кар.

(балдар буттарын бийик кодурип баскылайт)

-Алдыста  койу jыш- jыра.

( колдорыла jыраанын буудактарын туура эдип баргылайт)

-«Кандый jараш каалга туры?»

  -Чоло jуруктарынын кобизин,

 -Канай оны ачып алар,боочы jерге канай jедер?»

(балдар эп-сумелерин айдат, эжиктин кырында кузуниге аjарып, шынырадат)

   Туулардын Ээзи унденет:«Jакшылар ба, кару балдар!Бойымнын jеримде айылчыларды коруп суундим.Билерим cлер  керсу киленкей балдар,менин ан-кужымды, ар-буткенимди уребезер-деп иженип jадым.Слерге табышкак айдайын, табып алзар, эжик cлерге ачык:

Загадка о кедре

Тайганын ол jаражайын

Эске аларга меге болуш

Амтанду сайларды чертерге,

 Биске кандый макалу! Ол не?

( балдар табышкакты табып алат, каалга ачылат,ары jданында jараш сурлу мош турат, слайдта)

-Кандый jараш, мош агаштар!А кандый ару? чагана jытту, сооксымак  кей балдар!Бу бистин эт-каныска керекту.

Ичи –буурын, тыныш арутаар гимнастика откурилет

( балдар тегерийте туруп, араайынан колдорын кодурип, кейди тумчугыла тынып,оозынан чыгарат)

-Чыйрак, эпчил балдар! Амыраар куунер келген болзо, отурып амырап алактар .

(Тоношторго отурат, куучын-эрмек откурилет)

 -Балдар,слер мош керегинде нени билерер? Нени укканар? -Чын, мош- ийне бурлу, кыжы-jайы jажыл турар агаш.А jалбырактары ийнеге туней.кускиде олор тушпей jат.Чаганазы jытанып турар,суреен jакшы  jыт берер. Анчадала ол кышкыда суреен jараш, ,jалбырак jок агаштардын ортозында jажыл байбак турарт.Ол кейди арчып jат, айдарда су-кадыкты корулап jат.Мош сооктон до, шуурганнан да коркубайт.Мен слерге алтай албатынын сооjынын куучындап берейин )

(« Мош ло кижи »-деп сооjынды таскадаачы  куучындайт ,« Хаан Алтай»  алтай албатынын куузинин узуги  ойнойт )

-Jарады ба слерге сооjын?

-Балдар, слер jоп по мош агаш турумкай, кучту агаш –деп)

( балдар куучындайт, шуултелерин айдат)

    « Мен-агаш»- пластический этюд ( арай табылу алтай куу ойнойт)

-Балдар, бойысты агаштар деп, сананып  ийектер.Бистин тазылдарыс jердин алдында.,  изу, jарык куннин чогы керек болуп туру, салкын согордо буудактарыс араайынан кыймыктап туру)

- Кандый jараш ,элгир, кучту агаштар болдыгар!

 Jаны алган билгирлерле тузаланып, иштеп баштаары.

-Эмди  мен слерди  агаш аразынын ченелте откурер jерине кычырып турум,Онын учун керекту иштенетен , кийимдеристи кийип алактар.

( Колдорына кийер  эдимдерди кийет)

-Эмди балдар бойыгарла кожо иштенер нокорорди табып, эпту jерди талдап отурыгар.

(Нениде сурак jоктон тутпагар, ооско нени де салбагар, менин айтканымды лаптап угуп, иштенип баштактар балдар)

  ( балдар башка болуктерге ,бойынын кууниле  болунет)

- Бис бугун шинжучилдер, онын учун  шиндеер  ишти баштап jадыс.

-Бурлерлу контейнерлрди колго алып , лаптап коругер

-Кандый агаштын бурин таныдар?

( балдардын каруузы: чибинин бурин)

-Экинчи бурди кем таныды?

-Бу балдар , моштин бури.

-Бурлер незиле туней, незиле башка?

Туп шуулте:- Ийе, балдар, слер чын айттыгар: Олор экулези jажыл онду,jалбырактары ийнеге туней.Башказы: моштин ийнелери узун,jымжак, чибинин кыска кату.Моштин чаганазы кейди арчыйт, микробторды олтурет,Айдарда мош кейди арутап, биске су-кадык сыйлайт.

- Эмди экинчи контейнерди  алыгар. Анда эки чочогой jадат.

-Чибинин чочогойын кем коргузип берер? Оны колыгарга алып ийер.

-Айдып беригер,  чибинин чочогойы кандый? ( кичинек,узунзымак будумду)

-Колыгарга экинчи чочогойды алыгар

-Ненин чочогойы?( моштин)

-Моштин чочогойы незиле аныланып jат? ( ол чибинин чочогойынан jаан, болчок будумду)

Туп шуулте:Слер балдар, чын айттыгар,чибинин чочогойы кичинек,узунзымак  будумду,,моштин чочогойы jаан, болчок будумду)

-Учинчи контейнерде моштин урендери, слерге таныш сайлар jадат.Кузуктын эмилинде витаминдер ле тузалу ус бар.

-Не болор-деп  сананып туругар,ак чаазыннын  устине эмилди тын jапазып уймап  ийзе?

-Ончобыс ченеп короктор!

- Ак чаазынды алып алдыгарга салыгар, эмди эмилди алып ,jаан сабарарла ( Башпарак) оодып ийер.  

-Чаазында не боло берди? (ус)

-А кооп эмилдерди балчарза? ( Моштин узи)

-    Туп шуулте: Бис билип алдыс балдар, моштин эмили ол керекту ус, онон эм-тус jазап дат,онойдо ок витаминдер jаныс ла улуска эмес, ан- кушка база  керекту. Слер кандый jилбиркек, керсу, санаалу балдар.Бугун бис слерле кожо  копти мош керегинде билип алдыс. А эмди  капшай jанар керек.

 Туулардын Ээзи: (аудиозапись)

«Jакшы болзын огош болчомдор!Слер чындап та суреен керсу, буурзак, иштенкей балдар. Бугун копти коруп, угуп, билип алдыгар, оморкоп турум! Мен урен белетеп салгам. Олордон коп jараш, моштор оскурип аларыгар слердин jурттардын  jаны онжуп  jаранзын! Cу-кадыгар бек болзын!

( алтай куу угулат, каалга jабылаn)

-Эмди балдар аттарыска отурып, боочынан тужектер.

(Балдар аттарына отурып, боочыны томон тушкилейт)

Билерин ле билип алганын бириктире ле катап корор

-Бистин jол-jорыгыс учына jедип келди.

-Бис бугун кайда болдыс?                

-Мош керегинде нени билип алдыгар?

-Чын, мош-Алтайыстын байлыгы.Ол турумкай, чыдамкай, керекту агаш. Ол кейди арутайт, су-кадыкка jарамыкту керекту.Эмилдеринен ус сыгып jат, эм-тус белетейт .Кузуктарыла даныс ла кижи эмес, ан-куш база  азыранып jат.

Ишти баалары, билгирди кемjиири, чокымдаары

-Эмди ол баланын ,кузунизи  шышынырар, качан ого бугунги  jол jорыгыс jараган болзо.

-Ой бу менин кузуним шынырай  берди!

( балдар ээчий деечий шынырадат)

-Слер нокорлорорго, таныштарарга мош керегинде куучындарар ба? Бу урендерди  jуртыстын  jанына отургызарыс.

-Меге суреен jарады бистин омо-jомо иш. Келер туштажуларга jетире jакшы болзын!

Муниципал текши ӱредӱлик бюджет тӧзӧми

Кырлыктын текши ӱредӱлик школыныҥ бӧлӱги

«Кырлыктын   оогош балдарыныҥ сады»

Алтай тилге ӱредерине болушту занятиениҥ конспектти

«Тӱктиҥ куулгазыны»

Тургузаачы: Ойношева Аня Ивановна,

                                                        бийик  категориялу  таскадаачы

                                                        Тел. 8-913-998-54-47

Кырлык  јурт, 2025 ј.

Тема: «Тӱктиҥ куулгазыны»

Балдардыҥ јажы: 5-7 јашту.

Амадузы: айылдыҥ тындузы кой ло койдыҥ тӱги керегинде билгирлерди тереҥжидери.

Кош амадулары:

- кой керегинде, оныҥ бӱдӱми, кылык јаҥы, тузазы керегинде билгирлерин элбедери, койдыҥ тӱгиле нени эдип турганын јартаары;

- билгирин аларына јӱткӱӱрин тазыктырары, тӧрӧл тилиле куучындажып билерин, сӧзлиги байлык, эрмеги кӧнӱ, тили ару алтай болорын јеткилдеери;

- тӧрӧл тилинеҥ ӧскӧ тилди оҥдоп, тооп јӱрерине тазыктырары;

- балдарды эбиреде телекейле јилбиркедип, не-немени билерге, оҥдоорго албаданзын деп таскамал берери;

- тындуларды кичеерине ле корыырына таскадары, бой-бойына болужып, ӧмӧ-јӧмӧ иштеерине таскадары, баштаҥкайын јӧмӧӧри (поддержка детской инициативы).

Занятиениҥ бӱдӱми: билгирин быжулаары.

Таскамал ууланты аайынча бӱдӱми: билгирин элбедери.

Колбу тудар таскамал уулантылар: јӱрӱмниҥ ээжилерине темиктирери, тилин темиктирери, кеендик-јарашты оҥдоорын јеткилдеери.

УУД: 1. Личностные – ӱредӱге јӱткӱӱри, болужын јетирер кӱӱнин таскадары, тӧрӧл јерин сӱӱрине, јаан улустыҥ эткен ижин тооп ло баалап билерине ӱредери.

2. Познавательные - ӱредӱлик амадуларды бӱдӱрерге берилген ӱредӱ технологиялардыҥ эп-сӱмелерин тузаланып иштеери.

3. Коммуникативные – таскадаачыныҥ айтканын угуп, бой-бойыла куучын-эрмек ӧткӱрип билери, монолог куучын ӧткӱрип, сурактарга каруу берери, бӧлӱктерде (в парах, в подгруппе) иштеп билери.

 4. Регулятивные – берилген таскадуларды оҥдоп, таскадаачыныҥ айткан эп-сӱмелерин бӱдӱрери, јастыраларды кӧрӱп, тӱзедип билери.

Балдардыҥ эдер ижиниҥ бӱдӱмдери: шиҥдеери, ойнооры, чӱмдӱ сӧсти угары, бой-бойыла ортодо колбу тудары, кыймыгу јакылталарды бӱдӱрери, экранла иштеери.

Тузаланар эп-аргалар: сурактар-каруулар, куучын-эрмек (беседа), эдимдер кӧрӧри, ӱредӱ ойындар.

Тузаланар ӱредӱ технологиялар: технология ТРИЗ (эп-сӱме «Куулгазынду экран»), технология развития критического мышления («Кластер», «Корзина идей»), ИКТ (электронный почтала иштеери).

Озолондыра иш: айылдыҥ тындулары керегинде куучын-эрмек ӧткӱрери, чӧрчӧктӧр, ӱлгерлер кычырары, видеофильмдер кӧрӧри, тӱкле таныжары, ӱредӱ технологиялардыҥ эп-сӱмелериле таныжары, ойнооры, письмо керегинде јетирӱлер берери.

Таҥынаҥ ӧткӱрер иш: эрмекти чын тургузарына ӱредери, табыштарды чокум, јарт айттырары, кураа балдарыла колбу тудуп билерин јеткилдеери.

Сӧзлик иш: письмо (самара), јарангыштар, Семинский перевал (ажу), сувенир.

Тузаланар јазалдар: компьютер, койдыҥ јуругы, кезилген јуруктар, чаазыннаҥ эдилген экран, магнитный доско, койдыҥ тӱгинеҥ эдилген эдимдер, ӱлекерлер, корзина, конверт.

Ӧдӧр ӧйи: 30 минут.

Занятиениҥ ӧдӧр аайы:

1. Балдарды билерине, иштеерине ууламјылаар бӧлӱк.

1.1. Балдардыҥ кӱӱн-санаазын бийиктедер уткуул «Эзен деген сӧзис».

Амадузы: балдардыҥ јарамыкту иштенер кӱӱнин ойгозоры.

Јараш алтай кӱӱ ойнойт. Балдар кӱреелей туруп, бой-бойына кӱлӱмји сыйлажып, сӧстӧрди айдат:

Эзен деген сӧзисле эҥ jаркынду таҥ адат,

Эзен деген ӱнисле эрин чечектий jайылат.

Эзен-амыр кӱнисте эне-jердиҥ кереези.

Эзен сураган колыста эт-jӱректиҥ jылузы.

1.2. Курч суракка каруу бедирер айалга тӧзӧӧри.  

- Јакшылар ба, балдар! Слер кандый јараш! Бу мындый јакшынак балдар кандый тергееде јуртап турган? (Алтай Республикада). Бис Алтай Республикада јуртап турганыска сӱӱнип турум. Бистиҥ тергеебис сӱрлӱ ле јараш дезер. Амырап јӱрген туристтер де Алтайыстыҥ јаражын кайкап јадылар.

(Столдыҥ јанына базып, компьютерди кӧрӧт, балдарды кычырат). 

- Балдар! Кӧрзӧр дӧ, бистиҥ группаныҥ электронный почтазына самара келип калтыр. Москванаҥ келген эмтир, орус тилле бичилген. Кычырып ийейин, уксар: «Здравствуйте, ребята! Меня зовут Настя, мне 6 лет. Живу в столице нашей родины Москве. Мы летом с родителями ездили отдыхать в Республику Алтай. Мне у вас очень понравилось. На Семинском перевале мама купила мне варежки, сказала, что их связали из овечьей шерсти. Они такие тёплые и мягкие. И мне хочется узнать, откуда берут овечью шерсть. Ребята, вы мне поможете?». (Приложение 1).

- Балдар, письмодо не кергинде айдылган эмтир? (Балдардыҥ јартамалы).  Настяга болужар кӱӱнигер бар ба? (Каруулар).

- Сӱрекей јакшы! Айса мен слерди тӱктиҥ куулгазынду телекейине кычырып турум.  

II. Билгирин эске алып, чокымдаары.

2.1. Айылдыҥ тындузы кой керегинде куучын-эрмек ӧткӱрери.

 - Балдар, Настяга болужардаҥ озо кой керегинде нени билеристи эске алып ийектер. Кой ол кандый тынду? Бӱдӱми кандый? Неле азыранат? Койдыҥ балазын не деп айдарыс? Кижиге кандый тузазын јетирип турган?    Сӱрекей јакшы!  

2.2. Эп-сӱме «Кластер» (Приложение2).

- Эмди ойын ажыра кой керегинде билгиристи тереҥжидип ийектер. (Балдар берилген јуруктарды ла схемаларды магнитный доскодо илип салган койдыҥ јуругын айландыра јапшырып, јартап јадылар).

 2.3. Амыраар ӧй.

III. Билгирин тереҥжидип, эбелтип, иш бӱдӱрери.

3.1. Ойын «Куулгазынду экран» (Приложение 3).

- Балдар, бис јаҥыла кой кандый тузазын јетирип турганын эске алдыс. Чын, бир тузазы – тӱгин берип јат. Тӱктеҥ нени эдип јат? Бу ишти бӱдӱрерге ӱч бӧлӱкке бӧлӱнип ийектер. (Кажы ла бӧлӱкте кӧзнӧктӧрлӱ экран, јуруктар). Балдар, јуруктарда не јуралган кӧрӱп ийектер. (Кой, тӱк, тӱктеҥ эткен учуктар, јылу кийимдер – меелей, носок, бӧрӱк, кофта, пыйма, шарф). Јакшы. Эмди кӧзнӧктӧрди јуруктарла бӧктӧгӧр. Бу  иш слерге таныш, оныҥ учун кажы ла бӧлӱк шӱӱжип ижин бӱдӱрип јат. (Балдар бӱдӱрген ижин јартап јат. Јастырганына болужып јадылар). Бис Настяга тӱк керегинде јакшы јетирӱ белетеп алдыс дезер.

3.2. Мини-музей «Тӱктиҥ јараш телекейи».

-  Койдыҥ тӱгин кайдаҥ алып, оноҥ нени эдип турганын ойын ажыра кӧрӱп ийдис. Эмди мен слерди «Тӱктиҥ јараш телекейи» деп кичинек музейге кычырып турум. (Таскадаачы балдарла кожо музей јазалган толыкка келип, эдимдерди ајыктап, куучын ӧткӱрет).

- Тӱктеҥ јаҥыс та меелей, носоктор, бӧрӱктер, јылу кӧгӱспектер, эдип турган эмес, анайда ок јӱзӱн-базын јарангыштар, наадайлар, јууркандар, сувенирлер эдип јат. Керек дезе јараш јуруктур да јурап јат! (Балдар белетеп салган тӱкти, эдимдерди колло тудуп, ајыктап јадылар. Тӱк кандый эмтир деп шӱӱжип јадылар. Тӱктеҥ јуралган јуруктарды кӧргилейт).

3.3. Билгирди быжууларына иш бӱдӱрери.

- Бистиҥ кичинек музейде слерге јарады ба? Кандый солун эдимдер кӧрдигер? Тӱкле јураар кӱӱнер келди бе? Мен слерге јуруктардыҥ ӱлекерлерин белетеп алгам, јуранып ийектер бе? (Токыналу кӱӱ ойнойт, балдар тӱкле иштенип јат. Таскадаачы тӱкле иштенериниҥ эп-сӱмелерин јартап јат).  Јуруктарысты кӧрӱп ийектер. Кандый јараш јуруктар дезер!

IV. Бӱдӱрген ишти ле билгирлерди кемјиири ле чокымдаары  (рефлексия).

 - Балдар, слер сананзар бис Настяга кой ло койдыҥ тӱги керегинде кӧп солун јетирӱ (информация) јууп алдыс па? Слер солун нени билип алдыгар? Слерге кандый иш бӱдӱрерге јарады? Эмди јууп алган јетирӱлеристи «билгирлер» јууп турган корзинабыска салып ийектер. (Приложение 4). Кемниҥ кӱӱни бар болзо, тӱкле јураган јуругын кызычакка сый эдип аткарарга база јараар. (Балдар столдыҥ ӱстинде јаткан керектӱ јуруктарды, схемаларды корзинага салгылайт). Бат, бӧкӧ балдар! Бу јуулган јетирӱлерди конвертке салала Москва калада јадып турган Настяга белетеп саларыс. Айла мен иштеҥ јанып јадала почтага барып аткарып ийерим. Јарайт па? Јакшы! Кызычак бу билгирлериле эне-адазыла, нӧкӧрлӧриле ӱлежер болбой деп иженерис. А слерге, мындый јаан иш бӱдӱргенерге быйан болзын балдар!

Приложение1.

Сетевое сообщество «Живые письма дошкольников»

Организатор проекта: Саткеева Жанара Жаслановна

Что такое «Живые письма дошкольников» - это новая форма организации командной профессиональной деятельности дошкольного образования в сети, работающих по развитию детской инициативы и патриотическому  воспитанию  в сетевом  сообществе.

Проект «Живые письма дошкольников» позволяет педагогам, живущим в разных уголках одной страны общаться друг с другом, решать профессиональные вопросы патриотического воспитания и развития детской инициативы, реализовать себя и повышать свой профессиональный уровень

 Описание проекта: 1. «Живые письма дошкольников» – это создание творческих механизмов профессионального взаимодействия вне традиционного для воспитателя социума.

2. Обмен опытом по эффективным способам организации детских рукотворных писем.

3.Трансляция и распространение опыта успешной педагогической деятельности.

4. «Живые письма дошкольников» - это еще рукотворное письменное взаимодействия вне Интернета.

Приложение 2.

 Технология развития критического мышления. Приём «Кластер».

 Цель работы по приёму «Кластер»: формирование у детей навыков связной речи, умения систематизировать учебный материал и свои оценочные суждения.

Цель достигается в результате решения задач:

- проводить работу от простого к сложному;

- развивать все компоненты устной речи детей;

- способствовать практическому овладению воспитанниками нормами речи;  - поощрять свободу высказывания;

- учить систематизировать большой объем информации;

- поддерживать инициативность, самостоятельность, интерес детей;

- воспитывать коммуникативные навыки.

Ожидаемые результаты:

Дети научатся ставить вопросы и свободно высказываться.

Научатся выделять главное.

Смогут устанавливать причинно-следственные связи, строить умозаключения и переходить от частностей к общему, понимая проблему в целом.

Научатся сравнивать, анализировать, проводить аналогии.

Научатся систематизировать большой объем информации.

Научатся сотрудничеству и взаимодействию с детьми и взрослыми.

Достигнут высоких результатов в обучении.

Приложение 3.

ТРИЗ-технология. Прием «Системный оператор»

 или «Волшебный экран».

   Метод «Системный оператор» в технологии ТРИЗ помогает рассмотреть  мир в системе, как совокупность связанных между собой определенным образом элементов. Данный метод позволяет изучать различные объекты мира в контексте их соотношения с другими объектами, а также с временными рамками - «прошлое», «настоящее», «будущее» элементов, удобно функционирующих между собой. Его цель – определить роль и место  объектов и их взаимодействие по каждому  элементу.

    Занятия с применением элементов ТРИЗ являются эффективным средством развития активного творческого мышления у дошкольников, оказывают значимое влияние на развитие других психических процессов и личности в целом. Развитие творческого мышления влияет на расширение индивидуального опыта ребёнка и организацию детской деятельности, что позволяет обеспечить творческое применение полученных знаний, способствует повышению активности, расширяет кругозор и словарный запас. Всё это предоставляет дошкольникам возможность успешной самореализации в разных видах деятельности. А поскольку в ТРИЗе все волшебно и загадочно, то для детей это «Волшебный экран», который состоит из пяти, девяти окошек. В каждом окошке находится какая – то загадка или тайна.

   Для детей дошкольного возраста можно использовать пятиэкранник.

Приложение 4.

Технология развития критического мышления.

Интерактивная игра «Корзина идей».

Цель: развитие навыков коммуникации; научиться четко и кратко формулировать вопросы; уметь выделить главное, а также признаки предметов и разложить их на составляющие.

   «Корзина идей» предполагает выяснить, какие знания уже есть у детей по данной теме. Этот прием накапливает знания. Предлагаем детям положить в корзину то, что им уже известно по данной теме. Ребята выбирают картинки, опорные схемы, предметы и кладут в корзину. В течение недели корзина пополняется новыми знаниями. В обобщающей беседе, перебирается содержимое корзины, и подводятся итоги.