Методическая копилка

Башҡорт телен өйрәнеүҙә  йырҙар  ҡулланыу.

      Йыр — тел өйрәнеүҙә файҙалы ҡорал. Ул уҡыусыларҙың тыңлау һәләтен көсәйтә, әйтемде  яҡшырта, шулай уҡ яңа һүҙҙәр менән таныштырып, лексик донъяны киңәйтә. Грамматик төҙөлөштәр ҙә йыр тексы аша ҡыҙыҡлы һәм еңелерәк үҙләштерелә.

          Йырҙарҙы  дәрестәрҙә  ҡулланыу күп  нәмәгә  файҙалы.

  Беренсенән,  тәбиғи темпта, төрлө   акцентта   һөйләшеүҙе  ишетеп өйрәнә, тыңлау күнекмәһен үҫтерә.

  Һүзлек байытыла. Йыр тексындағы яңы һүҙҙәр һәм фразалар иҫкә төшә, сөнки улар ритм һәм мелодия менән бәйләнгән.

  Әйтем яҡшыра.  Йырлау процесы тауыштарҙы, интонацияны дөрөҫ әйтергә ярҙам итә.

   Мәҙәни  төшөнсәлек  байытыла.   Йырҙар халыҡтың мәҙәниәтен, йолаларын, традицияларын ,  ҡыйыулыҡтарын асыҡларға  ярҙам  итә.

   Мотивация  арта. Йырлау   һәм  музыка уҡыу процесын  күңелле  итә, уҡыусыларҙың ҡыҙыҡһыныуын арттыра.

  Йыр   өҫтөндә  тәү  тапҡыр  эш   бер нисә  этаптан тора.

1. Текст  алды этабы ( йырҙың нимә тураһында  икәнен,  ниндәй  тарихи  ваҡиғаға  бәйле  яҙылғанын ассоциациялау).
2. Тәүге  тыңлау.
3. Һүҙлек   эше  (һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе  эшкәртеү).
4. Йөкмәтке  өҫтөндә   эш.
5. Йырҙы  тәү   башҡарыу.
6. Йырҙы  иҫтә ҡалдырыу.

     Дәрестә йырҙар   ҡулланыуҙың   методикаһын да  ҡарап  китәйек.

1. Тыңлап аңлау.  Йырҙы бер нисә тапҡыр тыңлау, төп мәғәнәһен асыҡлау.

2. Һүҙҙәрҙе табыу. Текстан ҡыҫҡа юлдар йәки айырым һүҙҙәр төшөрөлөп ҡалдырыла, уҡыусылар йырҙы тыңлап уларҙы тултыра.

 3. Тәржемә  эше. Уҡыусыларға  яҡын  булған  рус һәм сит ил йырҙарын башҡортсаға  тәржемә  итергә биреү.

  4. Кроссвордтар төҙөү.  Йырҙың   юлдарын  кроссвордтар  менән   йәшереп, уҡыусылар бер –береһенә эштәр бирә.

 5. Тексты тикшереү. Яңа һүҙҙәрҙе аңлатыу, мәғәнәһен  яҙыу, мәғәнә тураһында фекер алышыу.

6. Ҡыҫҡа өлөштәрҙе башҡарыу. Һайланған ҡушымталарҙы, айырым   юлдарҙы  йырлап  ҡарау.

7. Йыр темаһына бәйле әңгәмә үткәреү. Йырҙың эстәлеге, темаһына бәйле   һорауҙар биреп, бәхәс  ойоштороу.

8. Ассоциациялар уйыны. Йырҙан ишеткән төп һүҙҙәр буйынса ассоциатив рәүештә яңа фразалар төҙөү.

9.  Проект  эше. Йыр тексына нигеҙләнеп, уҡыусыларҙың үҙ сценарийҙарын, роликтарын яҙыуы.

   Шулай  итеп,  дәрестә  йырҙар   ҡулланып  төрлө эштәр   үткәрергә мөмкин.

    Мин   уҡытыусыларға  башҡорт теле дәресендә  йырҙар   ҡулланырға  тәҡдим  итәм.  Башҡорт халыҡ    йырҙарын, башҡорт  композиторҙары йырҙарын   даими  ҡулланығыҙ. Йыр – уҡыусыларҙыӊ хис-тойғоларына йоғонто яһаусы иӊ һөҙөмтәле ысулдарҙыӊ береһе, сөнки улар йырҙы уҡыу процессы итеп түгел, ә уйын йәки ял итеп күрә. Бындай эшмәкәрлек дәресте тулыһынса үҙгәртә ала. Йырҙар   уҡыу процесын  еңеләйтә,  дәрестәр   көсөргәнешһеҙ,  байрамса, күңелле үтә Был  дәрестәргә   уҡыусылар  ҙа  ҙур теләк  менән   килә,  әүҙем  ҡатнашалар. Шуға   күрә йырҙарҙы  башҡорт теле дәресенең  ҡәҙерле  һәм  ҡыҙыҡлы  ҡунағы  итеп ҡалдырайыҡ.

Рабочая программа

по  башкирскому (государственному) языку

во 2 классе  на 2015-2016 учебный год

общее количество часов-34

количество часов в неделю-1

Составлена в соответствии с   Программой по башкирскому языку I-XI классов школ с русским языком обучения. Составители: Тулумбаев Х.А., Давлетшина М.С., Габитова З.М., Усманова М.Г. – Ижевск, “КнигоГрад”, 2008.

Учебник: Башкирский язык. Учебник для учащихся 2 класса русскоязычных школ. Тулумбаев Х.А., Давлетшина М.С., Гиниатуллина Ф.М., Кинзябаева Н.Н. – Уфа: Книга, 2014.

2015-2016 уҡыу йылына

2 -се класс өсөн

башҡорт (дәүләт) теленән

эш программаһы

дөйөм сәғәттәр һаны- 34 сәғәт

аҙнаһына - 1сәғәт иҫәбенән

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған  мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре: Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Дәреслек: Толомбаев  Х.А.,  Дәүләтшина М.С., Ғиниәтуллина Ф.М., Кинйәбаева Н,Н.-Башҡорт теле: Уҡытыу  рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт телен 1-се йыл өйрәнеүсе 2-се класс уҡыусылары  өсөн  дәреслек.  – Өфө : Китап, 2014.

   Аңлатма яҙыу

Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районы Ергән ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының төп белем биреүҙең дөйөм белем биреү программаһы нигеҙендә төҙөлдө. 

Рабочая програма составлена на основе учебного плана МОБУ СОШ с.Зирган основной образоваельной программы основного общего образования.

Эш прогаммаһы 34 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 1 сәғәт), шул иҫәптән контроль эштәр өсөн: 2- күсереп яҙыу, 1-диктант үткәреү ҡарала.

Программа кимәле: базис.

Уҡытыусының тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:

Дәреслек: Толомбаев  Х.А.,  Дәүләтшина М.С., Ғиниәтуллина Ф.М., Кинйәбаева Н,Н.-Башҡорт теле: Уҡытыу  рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт телен 1-се йыл өйрәнеүсе 2-се класс уҡыусылары  өсөн  дәреслек.  – Өфө : Китап, 2014.

Башҡорт теленән программа (Уҡытыу рус телендә алып барылған  мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн). Төҙөүселәре: Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Ғәбитова З.М, Толомбаев Х.А Урыс мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр; Өфө: Башҡортостан.

Уҡыусылар  өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты

Толомбаев  Х.А.,  Дәүләтшина М.С., Ғиниәтуллина Ф.М., Кинйәбаева Н,Н.-Башҡорт теле: Уҡытыу  рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт телен 1-се йыл өйрәнеүсе 2-се класс уҡыусылары  өсөн  дәреслек.  – Өфө : Китап, 2014.

Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: 

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған  мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:

Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2-се класы өсөн башҡорт  теленән  эш программаһы төҙөгәндә башланғыс дөйөм белем биреүҙең яңы федераль дәүләт стандарттары законы, «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.

Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән.

1. Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү мөһим бурыс.
2. Тел менән әҙәби материал бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
3. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).

Программала ҡуйылған маҡсат һәм бурыстар

1. Башҡорт теленең лексикаһын, фонетикаһын, грамматикаһы буйынса төп белемде үҙләштереү.
2. Тәҡдим ителгән темалар буйынса балаларҙың һүҙлек составын арттырыу, телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.
3. Балаларҙың оптималь уҡыу күнекмәләрен үҫтереү.
4. Ситуациялар, темалар буйынса һорауҙар биреү, шул һорауҙарға һүрәт, картина, текст нигеҙендә ижади яуап бирә белеү.
5. Темаға тап килгән шиғырҙар ятлау, йырҙар өйрәнеү һәм башҡарыу, экскурсияларҙа, уйындарҙа ҡатнашыу, концерттар әҙерләү һәм сығыш яһау. Һәр осраҡта ла телмәр төҙөү иғтибарға алына.
6. Әйтелеше ҡатмарлы булмаған һүҙҙәрҙе, ябай һөйләмдәрҙе тәүҙә күсереп, шунан яттан яҙыу.
7. Һәр тема буйынса эш барышында тыуған Республика менән танышыуҙы дауам итеү.
8. Башҡорт халҡына, тарихына, Башҡортостан тәбиғәтенә, сәнғәтенә, әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләү.

Уҡытыу  предметының  төп йөкмәткеһе

1. Танышыу - 2 сәғәт.

Һин кем? Һеҙ кем? Һинең исемең кем(нисек)? Һин ҡайҙа йәшәйһең? Һиңә нисә йәш? Һорауҙарына яуап биреү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен (ә, һ, ң, ҙ, ү) үҙләштереү; темаға ҡараған башҡорт һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеү күнекмәләрен камиллаштырыу.

2. Был мин –  2 сәғәт.

Кешенең организмы, тән өлөштәре атамаларын үҙләштереү, тәнде таҙа тотоу, һаулыҡты һаҡлау. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен (ҡ) үҙләштереү. Минең, һинең, уның алмаштарының мәғәнәләренә төшөнөү, уларҙы  ҡулланып (ауырта-ауыртмай) һөйләмдәр төҙөү.

3. Минең ғаиләм – 3 сәғәт.

Үҙенең ғаиләһе, ғаилә ағзалары, уларҙың эштәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте тураһында һөйләшеү. Башҡорт телендә эйәлек ялғауҙарын практик үҙләштереү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен (ғ, ө) үҙләштереү. Нимә эшләй? һорауына яуап биреү.

4.   Мин нимә яратам? – 2 сәғәт.

Үҙең, үҙеңдең ғаилә ағзалары, уларҙың эштәре, тураһында һөйләшеү. Башҡорт милли аштары тураһында һөйләшеү. Аш-һыу приборҙары һүҙҙәрен ҡулланып (нимә менән?) һөйләмдәр төҙөү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен (ҫ) үҙләштереү.

5.  Минең мәктәбем– 2 сәғәт.

 Балаларҙың үҙҙәре уҡыған мәктәп, уның үҙенсәлекле билдәләрен, урынлашыуын, кабинеттарын белеүе. Һүҙҙәрҙең предметты, билдәне, эште белдереүе. Ниндәй? һорауына яуап биреү. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Диалог төҙөргә өйрәнеү.

6.  Минең класым – 1  сәғәт.

Мәктәп, класс бүлмәләре, дәрестәр, кластағы уҡыусылар, уларҙың эштәре. Темаға ҡараған һүҙҙәрҙе өйрәнеү. Өндәү һәм һорау һөйләмдәр. Ниндәй? һорауына яуап биреү.

7.  Мин мәктәпкә йыйынам – 1 сәғәт. 

Мәктәп, класс бүлмәләре, дәрестәр, кластағы уҡыусылар. Уларҙың эштәре. Һөйләмдәр төҙөү, уҡыу, һөйләү.

8. Мин уҡыусы – 1 сәғәт. Диалог.

Мин мәктәпкә йыйынам. Кроссворд. Нисек? һорауына яуап биреү.

9. Мин дәрестә- 2 сәғәт.

Текст. Минең дуҫым. Һүрәтле текст. Артур мәктәпкә бара. Ҡайҙа? һорауына яуап биреү. Эргәһендә-в (предлог), внутри мәғәнәһен үҙләштереү. Ҡайҙа? Өҫтөндә-на(педлог), аҫтында-под (предлог) мәғәнәләрен үҙләштереү.

10.  Мин дәрестән сыҡтым– 4 сәғәт. Сюжетлы һүрәттәр. Түңәрәктәр. Беҙ түңәрәккә йөрөйбөҙ. Тәнәфестә. Алинаның көн тәртибе. Нимә эшләйем? һорауына яуап биреү. План буйынса һорауҙарға яуап биреү, һөйләү. Башҡорт теленең специфик өндәренең әйтелешен һәм яҙылышын  өйрәтеү.

11.  Минең уйынсыҡтарым – 3 сәғәт.

Уйынсыҡтар магазины. Сюжетлы һүрәттәр. Тиҙҙән Яңы йыл етә. Тәртип ҡағиҙәләре. Нимә? Нимәләр? Ниндәй? һорауҙарына яуап биреү. Бәйләнешле текст, диалог төҙөү. Нимә эшләйбеҙ? Нимә эшләмәйбеҙ? һорауҙарына яуап биреү. Текстың йөмәткеһә өҫтөндә эш. Нимә эшләмә? һорауына яуап биреү. Һорауҙарға таянып бәйләнешле текст төҙөү.

12.  Мин уйнарға яратам – 1 сәғәт. 

Сюжетлы һүрәттәр. Ҡышҡы уйындар. Беҙҙең катокта. Нимә эшләйбеҙ? һорауына яуап биреү. Текстың йөмәткеһе өҫтөндә эш. Бәйләнешле текст, диалог төҙөү.

13.   Мин уйнарға сығам – 2 сәғәт. 

Һүрәтле текст. Миңә нимә кәрәк? һорауына яуап биреү. Кәрәк, кәрәкмәй һүҙҙәрен үҙләштереү.

14.  Мин уйнарға сыҡтым – 2 сәғәт. Картина. Башҡорт өндәрен һәм хәрефтәрен дөрөҫ уҡыу, яҙыу. Нисәнсе? һорауына яуап биреү. Картинаны тасуирлау.

15.  Минең кескәй дуҫтарым – 2 сәғәт. Сюжетлы һүрәттәр. Халыҡ ижады. Текст. Тест һорауҙары. Был нимә? Ниндәй? һорауҙарына яуап биреү. План буйынса һорауҙарға яуап биреү, бәйләнешле текст төҙөү.

16.   Мин ял итәм - 2 сәғәт.

Сюжетлы һүрәттәр. Хайуандар тураһында әкиәттәр. Ҡайҙа? Ҡайҙан? Ҡасан? һорауҙарына яуап биреү. План буйынса һорауҙарға яуап биреү, бәйләнешле текст төҙөү. Был нимә?Нимәгә? һорауҙарына яуап биреү. Һорауҙарға таянып бәйләнешле текст төҙөү.

17.   Үтелгәндәрҙе ҡабатлау - 3 сәғәт

Һүрәтле текст. Таблица. Сюжетлы һүрәттәр, картина. Тәүлекте, ваҡытты сәғәттәрҙә билдәләү. Ҡасан? Нимә менән? һорауҙарына яуап биреү. Таблица тултырыу(Үҙем Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен дөрөҫ билдәләү. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау. менән алам. Өйҙә ҡалдырам.). Нимә эшләйбеҙ? һорауына яуап биреү. Сюжетлы һүрәттәр буйынса хикәйә (текст-Лагерҙа көн тәртибе.).

Уҡыу предметы йөкмәткеһенең дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы (йүнәлеше)

                  Башланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнгәндә уҡыусыларҙың дөйөм телмәр үҫеше стимуляциялана; коммуникатив мәҙәниәте үҫә; дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы формалаша һәм дәрестә аралашыу процесында, балалар фольклоры үрнәктәре һәм текстар менән танышҡанда әхләҡи тәрбиә нигеҙҙәре барлыҡҡа килә; сит мәҙәниәткә ҡарата толерантлыҡ формалаша.

Уҡыу планында предметтың урыны

Уҡыу планында башланғыс мәктәптә башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуға 2 класта 34 сәғәт бүленгән (аҙнаһына 1 сәғәт)

Уҡыу предметын өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре

Шәхси  һөҙөмтәләр

                    Башҡорт телен 2 класта өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә: донъяны күп телле һәм мәҙәниәтле йәмғиәт булараҡ ҡабул итеү; үҙеңде илдең гражданины итеп тойоу; телде   (шул иҫәптән башҡорт телен) төп аралашыу сараһы булараҡ ҡабул итеү; башҡорт теле саралары ярҙамында (балалар фольклоры, балалар әҙәбиәтенең ҡайһы бер үрнәктәре) уҡыусының башҡорт халҡының тормошо менән танышыуы.

Метапредмет һөҙөмтәләр

                   Уҡыусының коммуникатив  һәләттәрен үҫтереү; элементар коммуникатив мәсьәләне сисеү өсөн адекват тел һәм телмәр сараларын һайлау һәләтен үҫтереү;

уҡыусының танып белеү һәм эмоциональ сфераларын үҫтереү; башҡорт телен өйрәнеүгә мотивация булдырыу;

уҡытыу-методик комплекcтың төрлө компоненттары (дәреслек, аудиодиск һ.б.) менән эшләргә өйрәтеү.

Предмет һөҙөмтәләре

1. Һөйләгәнде йәки уҡығанды аңлай алыу (аудирование):

• уҡытыусының, иптәшенең һөйләгәнен, уҡығанын аңлай алыу;
• иҫәнләшеү, һаубуллашыу, рәхмәт әйтеү, ғәфү үтенеү, үтенесте белдереү, рөхсәт һорау (телмәр этикеты);
• текстың йөкмәткеһе, ситуация буйынса һорау биреү.

2. Уҡыған текст буйынса, күҙәтеүҙәр нигеҙендә һөйләй белеү, ситуацияға ярашлы һөйләшеү (говорение):

• бәләкәй күләмле текстың йөкмәткеһен һөйләү,
• һүҙлек һүҙҙәрен белеү, уларҙы дөрөҫ ҡулланып һөйләү,
• диалог төҙөү, төркөмдәрҙә һөйләшеү,
• үҙең, ғаилә ағзалары, уларҙың исемдәрен белеү, һөнәр-шөғөлдәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте һ.б. тураһында һөйләү,
• ваҡиғаға, персонажға үҙ мөнәсәбәтеңде әйтеп биреү,
• башҡорт теленән руссаға һәм киреһенсә тәржемә итеү.

3. Уҡыу (чтение):

• тексты дөрөҫ, шыма, талғын уҡыу (орфоэпик нормалар нигеҙендә),
• поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу,
• уҡыған текстың йөкмәткеһен билдәләй алыу, персонаждарын әйтеү,
• текстан һорауҙарға яуаптар табыу, уҡып күрһәтеү.

4. Яҙыу (письмо):

• хәрефтәрҙе матур, дөрөҫ, тейешле кимәлдә тоташтырып яҙыу,
• ҙур булмаған тексты күсереп яҙыу,
• шундай уҡ текст буйынса йә картина нигеҙендә 2-3 һорауға яуап яҙыу,
• бирелгән ситуация буйынса 2-3 һөйләмдән торған текст яҙыу,
• ныҡлы әҙерлектән һуң өйрәтеү характерындағы контроль күсереп яҙыу, диктант яҙыу (программала күрһәтелгән нормалар күләмендә).

Уҡыу- уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштереүен баһалау.

1. Балаларҙың уҡыу һәләтлектәрен баһалау.

Уҡыу техникаһын тикшереү.

Ижекләп уҡыу күнекмәләрен формалаштырыу. Уҡыусының индивидуаль темпына ярашлы тиҙлек менән һүҙҙәрҙе тотош уҡыу. Һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе, һөйләмдәрҙе һәм ҡыҫҡа текстарҙы аңлы уҡыу. Дөрөҫ интонация һәм пауза менән уҡыу. Аңлы һәм тасуири уҡыу күнекмәләрен үҫтереү.

Ҡысҡырып уҡыу.

Ижекләп уҡыуҙан уҡыусының индивидуаль темпына ярашлы тиҙлек менән һүҙҙәрҙе аңлы рәүештә тотош уҡыуға күсеү. Уҡыу тиҙлеген эҙмә-эҙлекле үҫтереү.

Эстән уҡыу.

Эстән уҡығанда әҫәрҙең мәғәнәһен аңлау. Уҡыуҙың төрөн билдәләү. Текстан кәрәкле информация таба белеү.

Балаларҙың уҡыу тиҙлеге минутына түбәндәгесә билдәләнә:

2. Яҙма эштәрҙең төрҙәре, күләме һәм уларҙы баһалау нормалары.

Яҙма эштәрҙең төрҙәре:

1) һүҙҙәрҙе, фразаларҙы һәм һөйләмдәрҙе күсереү;

2) диктант;

Һаналған яҙма эштәрҙең башланғыс кластарҙа үткәрелә торғандары элементар характерҙа, өйрәтеү маҡсатында һәм ныҡлы әҙерлектән һуң ғына яҙҙырыла. Әҙерлек эштәре төрлөсә булырға мөмкин: һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе яҙыр алдынан бер нисә тапҡыр телдән әйттереү, ниндәй хәрефтәр яҙылыуын анализлау, ҡағиҙәләрҙе ҡабатлау һ.б.

Контроль характерҙағы яҙыу эштәренең һаны уҡыу йылы эсендә түбәндәгесә тәҡдим ителә:

Уҡытыу процесында уҡытыу-методик һәм материаль-техник ҡулланмалар

Уҡытыу процесында ҡулланылған технологиялар

Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыуҙа отошло тип һаналған инновацион технологиялар: белем биреүҙә үҫтереүсе уҡытыу технологияһы, проектлау технологияһы, проблемалы уҡытыу, информацион технологиялар - үҫтереүсе уҡытыу системаһы - уҡыусының үҙенең ижади эшмәкәрлегенә, һәр яҡлап үҫешкән шәхес булып формалашыуына алып килеүсе тенологияларҙы ҡулланам.

Методтар

Күҙәтеү, яуап һайлау, ҡыҫҡа яуап, башҡарыу процесын баһалау, башҡарыу процесын һәм һөҙөмтәһен баһалау, портфолио.

Уҡытыу-методик ҡулланмалар исемлеге

Төп әҙәбиәт

1. Толомбаев  Х.А.,  Дәүләтшина М.С., Ғиниәтуллина Ф.М., Кинйәбаева Н,Н.-Башҡорт теле: Уҡытыу  рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт телен 1-се йыл өйрәнеүсе 2-се класс уҡыусылары  өсөн  дәреслек.  – Өфө : Китап, 2014.

2. Башҡорт теленән диктанттар һәм изложение текстары йыйынтығы. 1-4 синыф уҡытыусылары өсөн ҡулланма. Атнағолова С.В., Псәнчин В.Ш.

Өҫтәлмә әҙәбиәт

1. Аслаев Т.Х., Атнағолова С.В. Башланғыс мәктәптә телмәр мәҙәниәтен үҫтереү  дәрестәре.- Өфө:Китап,2009.
2. Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.

4.  Башҡорт телен уҡытыу методикаһы. Дәүләтшина М.С. // Өфө, Китап, 2010.

5.    Башҡорт телен уҡытыуҙа актив формалар һәм алымдар. Толомбаев Х.А., Асанбаева Р.Р., Өфө, БМҮИ, 2006

6.    Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр. // Баһауетдинова М.И, Йәғәфәрова Ғ.Н., Өфө, Информреклама, 2003.

1. Беҙ башҡортса уҡыйбыҙ.(1-2) .// Толомбаев Х.А. Дәүләтшина М.С.  Өфө, Китап, 2002.
2. Башҡорт алфавиты һүрәттәрҙә.
3. Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф  министрлығы, 2005.
4. Габитова З.М. методические рекомендации и организация работы по обучению башкирскому языку в русской школе.- Уфа: Китап, 2006.
5. Ғәбитова З.М., Баһауетдинова М.И. Рус телле мәктәптәрҙә башҡорт теле уҡытыу. Методик күрһәтмә. – Өфө: Китап, 2008
6. Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүселәр өсөн.- Өфө: Китап, 2009.
7. Усманова М. Г.  Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
8. Ураҡсин З.Ғ., Сиразетдинов З.Ә., Суфьянова Н.Ф. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге: Башланғыс класс уҡыусылары өсөн.– Өфө, 2005.
9. Йәш уҡытыусыға ярҙамға // Абуталипова Р.Ә. Өфө, Китап, 2003.
10. Нафиҡова З.Ғ., Аҙнабаева Ф.Г. Тылсымлы өндәр. Методик ҡулланма . - Өфө:Китап, 2010.
11. Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр // Ғәбитова З.М., Толомбаев Х.А. Өфө, Китап, 2006.
12. Башҡорт  теле  таблицаларҙа,  схемаларҙа  hәм  ҡағиҙәләрҙә.  Әүбәкирова  З.Ф.–  Өфө, 2006.
13. Әүбәкирова  З.Ф., Әүбәкирова  Х.E.,  Дилмөхәмәтов М.И. Мин  башҡортса уҡыйым –  Өфө: Китап, 2007.
14. Тел  төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
15. «Аҡбуҙат» журналы.
16. Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр:  Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
17. Күңелле минуттар. М.И. Баһаутдинова. Өфө: Китап, 2003
18. Һүҙлектәр:

1. Ураксин З. Г. Русско-башкирский словарь. Уфа, 2005.

2. Саяхова Л.Г., Усманова М.Г. Башкирско-русский словарь. Санкт- Петербург, 2005 г.

Материаль-техник ҡулланмалар

Телевизор; видеоплеер; магнитофон; DVD; компьютер; проектор; демонстрацион экран, магнитлы класс таҡтаһы, таблицалар, портреттар.

Уҡытыу процесында ҡулланылған уҡытыу электрон ресурстар

Бының өсөн бөгөнгө көндә башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса компьютерға һалынған программалары, әсбаптары бар.

1. Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М. С., Сиразетдинов З., Башҡортса өйрәнәйек. Урыҫ мәктәптәренең 1-4 – се синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.

2. Башҡортса өйрәнәйек: электрон дәреслек /Төҙ. Х.А.Толомбаев Дәүләтшина М.С., Сиражетдинов З. Ә.

3. Башҡорт теленән электрон һүҙлектәр.

4. Урыҫса- башҡортса һүҙлек (УраксинЗ.Г. Русско- башкирский китабы буйынса төҙөлгән)

5. Аңлатмалы һүҙлек. УраксинЗ.Ғ.

6. Орфография һүҙлеге. Суфьянов Н.Ф.

7. Дөйөм һүҙлек.

8. Ишетеп- күреү (экранно – звуковые) пособиялар: видеофильмдар, аудиояҙмалар.

9. 1-4 –се кластар өсөн электрон дәреслек. Балҡортостан иле.

Башҡорт (дәүләт) теленән

календарь –тематик планлаштырыу

II класс, йылына – 34 сәғәт

Аҙнаға 1 сәғәт иҫәбенән

Башҡорт теленән эш программаһы

2 класс

  Аңлатма яҙыу

Уҡыу предметының дөйөм характеристикаһы

                Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән  эш программаһы төҙөгәндә башланғыс дөйөм белем биреүҙең яңы федераль дәүләт стандарттары, федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла: Мәғариф министрлығының 1089-сы номерлы 5.03.2004 йылғы ”Дәүләт белем биреү стандарттарының федераль компоненттарын раҫлау тураһында ”Законы «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы. Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған  мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән.

1. Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү мөһим бурыс.
2. Тел менән әҙәби материал бергә ҡушып өйрәнелә( интеграция).
3. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә( коммуникатив йүнәлеш).

Маҡсаттар һәм бурыстар.

Башҡорт теленә өйрәтеү буйынса 2-се класс уҡыусылары алдында түбәндәге бурыстар ҡуйыла:

1.  Өйрәнелгән материалдарҙы телмәрҙә ҡулланыу.
2. Тәҡдим ителгән темалар буйынса балаларҙың һүҙлек составын арттырыу, телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.
3. Балаларҙың оптималь уҡыу күнекмәләрен үҫтереү.
4. Ситуациялар, темалар буйынса һорауҙар биреү, шул һорауҙарға һүрәт, картина, текст нигеҙендә ижади яуап бирә белеү.
5. Темаға тап килгән шиғырҙар ятлау, йырҙар өйрәнеү һәм башҡарыу, экскурсияларҙа, уйындарҙа ҡатнашыу, концерттар әҙерләү һәм сығыш яһау. Һәр осраҡта ла телмәр төҙөү иғтибарға алына.
6. Әйтелеше ҡатмарлы булмаған һүҙҙәрҙе, ябай һөйләмдәрҙе тәүҙә күсереп, шунан яттан яҙыу.
7. Һәр тема буйынса эш барышында тыуған Республика менән танышыуҙы дауам итеү.
8. Башҡорт халҡына, тарихына, Башҡортостан тәбиғәтенә, сәнғәтенә, әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләү.

           ΙΙ класта башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙың интегратив маҡсатын уҡыусыла элементар коммуникатив компетенция формалаштырыу тәшкил итә.

        Элементар коммуникатив компетенция – уҡыусының типик ситуацияларҙа телдән һәм яҙма рәүештә башҡорт теле саралары ярҙамында аралашыуға әҙерлеге һәм һәләте. Шулай итеп, ΙΙ класта  башҡорт телен уҡытыуҙың түбәндәге маҡсаттарын билдәләп була:

уҡыусыһының телмәр мөмкинлектәрен һәм ихтыяждарын иҫәпкә алып телдән (тыңлап аңлау һәм һөйләү) һәм яҙма (уҡыу һәм яҙыу) рәүештә аралашыу оҫталығын формалаштырыу;

уҡыусыларҙы башҡорт балалар фольклоры һәм нәфис әҙәбиәт үрнәктәре менән таныштырыу; башҡа милләт вәкилдәренә ҡарата ихтирам тәрбиәләү;

уҡыусыларының телмәр, интеллектуаль һәм танып белеү һәләтен һәм уҡыу оҫталығын үҫтереү; башҡорт телен артабан үҙләштереүгә мотивация булдырыу;

башҡорт теле саралары ярҙамында уҡыусыны тәрбиәләү һәм уның төрлө яҡлы үҫешенә булышлыҡ итеү.

«Башҡорт теле» предметының эшмәкәрлекле характеры донъяны бөтөн, эмоциональ һәм актив ҡабул итеүсе башланғыс класс уҡыусыһының тәбиғәтенә тап килә.

Уҡыу предметы йөкмәткеһенең дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы (йүнәлеше)

                  Башланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнгәндә уҡыусыларҙың дөйөм телмәр үҫеше стимуляциялана; коммуникатив мәҙәниәте үҫә; дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы формалаша һәм дәрестә аралашыу процесында, балалар фольклоры үрнәктәре һәм текстар менән танышҡанда әхләҡи тәрбиә нигеҙҙәре барлыҡҡа килә; сит мәҙәниәткә ҡарата толерантлыҡ формалаша.

Уҡыу планында предметтың урыны

Уҡыу планында башланғыс мәктәптә башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуға 2 класта 34 сәғәт бүленгән (аҙнаһына 1 сәғәт)

            Һылтанма:  эш программаһы ММБ ултырышында ҡабул ителгән «Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт теле буйынса берҙәм талаптар»ҙы иҫәпкә алып төҙөлдө (Протокол №1 , 27август 2014 йыл.)

Уҡыу предметын өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре

Шәхси  һөҙөмтәләр

                    Башҡорт телен 2 класта өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә: донъяны күп телле һәм мәҙәниәтле йәмғиәт булараҡ ҡабул итеү; үҙеңде илдең гражданины итеп тойоу; телде   (шул иҫәптән башҡорт телен) төп аралашыу сараһы булараҡ ҡабул итеү; башҡорт теле саралары ярҙамында (балалар фольклоры, балалар әҙәбиәтенең ҡайһы бер үрнәктәре) уҡыусының башҡорт халҡының тормошо менән танышыуы.

Метапредмет һөҙөмтәләр

                   Уҡыусының коммуникатив  һәләттәрен үҫтереү; элементар коммуникатив мәсьәләне сисеү өсөн адекват тел һәм телмәр сараларын һайлау һәләтен үҫтереү;

уҡыусының танып белеү һәм эмоциональ сфераларын үҫтереү; башҡорт телен өйрәнеүгә мотивация булдырыу;

уҡытыу-методик комплекcтың төрлө компоненттары (дәреслек, аудиодиск һ.б.) менән эшләргә өйрәтеү.

Предмет һөҙөмтәләре

                Башҡорт теле нормалары (фонетик, лексик, грамматик) тураһында башланғыс белешмә; (курс йөкмәткеһе кимәлендә) өн, хәреф, һүҙ кеүек тел берәмектәрен табыу һәм сағыштырыу һәләте.

           А. Коммуникатив сферала (башҡорт телен аралашыу сараһы булараҡ өйрәнеүҙә)

            Телмәр эшмәкәрлегенең түбәндәге төрҙәрендә телмәр компетенцияһы:

һөйләү телмәрендә:

- аралашыуҙың типик ситуацияларында элементар этикет диалог алып барыу;

- элементар кимәлдә уҡыусының үҙе, ғаиләһе, дуҫы тураһында һөйләүе; предмет, картинаны һүрәтләүе; персонажды ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлауы;

тыңлап аңлауҙа:

            -уҡыусының уҡытыусы һәм класташтарының телмәрен тыңлап аңлауы; аудиояҙмаларҙағы ҙур булмаған текстарҙың йөкмәткеһен аңлауы;  

уҡыуҙа:

-өйрәнелгән тел материалына таянып төҙөлгән ҙур булмаған текстарҙы ҡысҡырып уҡыу;

-өйрәнелгән тел материалы менән бер рәттән яңы һүҙҙәрҙе лә үҙ эсенә алған текстарҙы эстән уҡыу һәм уларҙың төп йөкмәткеһен аңлау, текстан кәрәкле информацияны табыу;

яҙма телмәрҙә:

-яҙыу техникаһына эйә булыу;

-үрнәк буйынса байрам менән ҡотлау һәм ҡыҫҡа шәхси хат яҙыу.

Тел компетенцияһы (тел сараларын үҙләштереү).

-башҡорт теленең өндәрен дөрөҫ әйтеү һәм айырыу; һүҙҙәргә һәм фразаларға дөрөҫ баҫым ҡуйыу;

-төрлө һөйләм төрҙәрен интонация менән уҡыу;

башланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән уҡыу һәм орфографик ҡағиҙәләрҙе ҡулланыу;

-башланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән лексик берәмектәрҙе (һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, баһалау лексикаһы, телмәр клишелары) һәм грамматик күренештәрҙе таныу һәм телмәрҙә ҡулланыу.

Социомәҙәни компетенция.

-географик атамаларҙы, билдәле балалар әҫәрҙәренең персонаждарын, популяр әкиәттәрҙең сюжеттарын, балалар фольклорының ҙур булмаған әҫәрҙәрен (шиғырҙар, йырҙар) белеү;

Б. Танып белеү сфераһы:

-айырым өндәр, хәрефтәр, һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, ябай һөйләмдәр кимәлендә башҡорт һәм рус телдәренең күренештәрен сағыштыра белеү;

-башланғыс мәктәп тематикаһы кимәлендә өлгө буйынса күнегеүҙәр эшләй белеү;

-ҡағиҙәләр, таблицаларҙы ҡуллана белеү;

-үҙ-үҙеңде башланғыс класс уҡыусыһы кимәлендә баһалай белеү;

В. Дөйөм ҡиммәттәргә йүнәлеш сфераһында:

-башҡорт телен фекер, хис-тойғо, эмоцияларҙы белдереү сараһы булараҡ ҡабул итеү;

-балалар фольклоры ярҙамында башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен үҙләштереү.

Г. Эстетик сферала:

башҡорт телендәге хис-тойғо һәм эмоцияларҙы белдереүсе сараларҙы үҙләштереү;

балалар әҙәбиәте үрнәктәре менән танышҡанда матурлыҡты танырға өйрәнеү.

Д. Хеҙмәт сфераһында:

- уҡыу процесында билдәләнгән планға ярашлы эшләй белеү.

 Телмәрҙең тематик йөкмәткеһе

               Һөйләү һәм яҙма телмәрҙең йөкмәткеһе белем биреү һәм тәрбиәүи маҡсаттарға , башланғыс класс уҡыусыһының йәш үҙенсәлектәренә тап килә һәм түбәндәге темаларҙы үҙ эсенә ала:

               Башҡорт теленең үҙенсәлекле хәрефтәрен һәм өндәрен өйрәнеү.

               Танышыу. Һаулыҡ һорашыу.

               Мин һәм минең ғаиләм. Минең яратҡан шөғөлөм. Көн тәртибе. Магазин: кейем-һалым, аяҡ кейеме, аҙыҡ-түлек алыу. Яратҡан ризығым. Ғаилә байрамдары: тыуған көн, Яңы йыл. Бүләктәр.

               Минең дуҫтарым. Йорт хайуандары.

Минең мәктәбем. Класс бүлмәһе, уҡыу предметтары, уҡыу әсбаптары. Дәрестәр.

Тирә яҡтағы донъя. Минең йортом/ квартирам/ бүлмәм: бүлмәләр, йыһаздар. Тәбиғәт. Йорт хайуандары һәм ҡырағай хайуандар. Яратҡан миҙгелем. Һауа торошо.

Тыуған илем. Башҡортостандың баш ҡалаһы. Әҙәби персонаждар. Балалар фольклоры.

Коммуникатив оҫталыҡтар

Һөйләү телмәре

Диалогик форма:

-типик ситуацияларҙа диалог алып барыу;

-һорау-яуап рәүешендәге диалог.

Монологик форма:

- телмәрҙең төп коммуникатив төрҙәрен (тасуирлау, хикәйәләү, ҡылыҡһырлау) ҡулланыу.

Тыңлап аңлау

        - уҡыусының уҡытыусы һәм класташтарының телмәрен аңлауы;

-өйрәнелгән тел материалына таянып эшләнгән аудиояҙмалағы ҙур булмаған текстарҙы аңлау.

Уҡыу

-башҡорт теле материалына таянып эшләнгән ҙур булмаған текстарҙы ҡысҡырып уҡыу;

-өйрәнелгән материалды һәм бер нисә яңы һүҙҙе үҙ эсенә алған тексты эстән уҡыу һәм аңлау, текстан кәрәкле информацияны табыу (персонаждарҙың исемдәре, географик атамалар һ.б.).

Яҙыу

-текстан һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәрҙе күсереп яҙыу оҫталығы.

Тел саралары һәм уларҙы ҡулланыу күнекмәләре.

Графика, каллиграфия, орфография.

Башҡорт теленең алфавиты. Йы, йе, йө, йү, йә ҡушымсалары. Өн һәм хәрефтең тап килеүе. Уҡыу ҡағиҙәләре. Төп орфографик ҡағиҙәләр. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.

Телмәрҙең фонетик яғы.

Башҡорт теленең специфик өндәрен дөрөҫ әйтеү һәм ишетеү. Төп орфоэпик нормалар. Башҡорт телендә баҫым. Һөйләмдең интонацион төрҙәре.

Әҙерлек кимәленә талаптар

            Телмәр эшмәкәрлегенең түбәндәге төрҙәрендә телмәр компетенцияһы:

һөйләү телмәрендә:

- аралашыуҙың типик ситуацияларында элементар этикет диалог алып барыу;

- элементар кимәлдә уҡыусының үҙе, ғаиләһе, дуҫы тураһында һөйләүе; предмет, картинаны һүрәтләүе; персонажды ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлауы;

тыңлап аңлауҙа:

-уҡыусының уҡытыусы һәм класташтарының телмәрен тыңлап аңлауы; аудиояҙмаларҙағы ҙур булмаған текстарҙың йөкмәткеһен аңлауы;  

уҡыуҙа:

-өйрәнелгән тел материалына таянып төҙөлгән ҙур булмаған текстарҙы ҡысҡырып уҡыу;

-өйрәнелгән тел материалы менән бер рәттән яңы һүҙҙәрҙе лә үҙ эсенә алған текстарҙы эстән уҡыу һәм уларҙың төп йөкмәткеһен аңлау, текстан кәрәкле информацияны табыу;

яҙма телмәрҙә:        

-яҙыу техникаһына эйә булыу;

-үрнәк буйынса байрам менән ҡотлау һәм ҡыҫҡа шәхси хат яҙыу.

Тел компетенцияһы (тел сараларын үҙләштереү):

-башҡорт теленең өндәрен дөрөҫ әйтеү һәм айырыу; һүҙҙәргә һәм фразаларға дөрөҫ баҫым ҡуйыу;

-төрлө һөйләм төрҙәрен интонация менән уҡыу;

Социомәҙәни компетенция:

-географик атамаларҙы, билдәле балалар әҫәрҙәренең персонаждарын, популяр әкиәттәрҙең сюжеттарын, балалар фольклорының ҙур булмаған әҫәрҙәрен (шиғырҙар, йырҙар) белеү;

Б. Танып белеү сфераһы:

-айырым өндәр, хәрефтәр, һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, ябай һөйләмдәр кимәлендә башҡорт һәм рус телдәренең күренештәрен сағыштыра белеү;

-өлгө буйынса күнегеүҙәр эшләй белеү;

-ҡағиҙәләр ҡуллана белеү;

-үҙ-үҙеңде башланғыс класс уҡыусыһы кимәлендә баһалай белеү;

          В.Дөйөм ҡиммәттәргә йүнәлеш сфераһында:

-башҡорт телен фекер, хис-тойғо, эмоцияларҙы белдереү сараһы булараҡ ҡабул итеү;

-балалар фольклоры ярҙамында башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен үҙләштереү.

Г. Эстетик сферала:

-башҡорт телендәге хис-тойғо һәм эмоцияларҙы белдереүсе сараларҙы үҙләштереү;

-балалар әҙәбиәте үрнәктәре менән танышҡанда матурлыҡты танырға өйрәнеү.

Д. Хеҙмәт сфераһында:

-уҡыу процесында билдәләнгән планға ярашлы эшләй белеү.

Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар

Уҡыу йылы аҙағында 2 -класс уҡыусылары түбәндәге белем һәм күнекмәләргә эйә булырға тейеш:

1. Һөйләгәнде йәки уҡығанды аңлай алыу (аудирование):

- уҡытыусының, иптәшенең һөйләгәнен, уҡығанын аңлай алыу;

-иҫәнләшеү, һаубуллашыу, рәхмәт әйтеү, ғәфү үтенеү, үтенесте белдереү, рөхсәт

һорау (телмәр этикеты);

-текстың йөкмәткеһе, ситуация буйынса һорау биреү.

2. Уҡыған текст буйынса, күҙәтеүҙәр нигеҙендә һөйләй белеү, ситуацияға ярашлы һөйләшеү (говорение):

-бәләкәй күләмле текстың йөкмәткеһен һөйләү,

-һүҙлек һүҙҙәрен белеү, уларҙы дөрөҫ ҡулланып һөйләү,

-диалог төҙөү, төркөмдәрҙә һөйләшеү,

-үҙең, ғаилә ағзалары, уларҙың исемдәрен белеү, һөнәр-шөғөлдәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте һ.б. тураһында һөйләү,

-ваҡиғаға, персонажға үҙ мөнәсәбәтеңде әйтеп биреү,

-башҡорт теленән руссаға һәм киреһенсә тәржемә итеү.

3. Уҡыу (чтение):

-тексты дөрөҫ, шыма, талғын уҡыу (орфоэпик нормалар нигеҙендә),

поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу,

• уҡыған текстың йөкмәткеһен билдәләй алыу, персонаждарын әйтеү,
• текстан һорауҙарға яуаптар табыу, уҡып күрһәтеү.

4. Яҙыу (письмо):

• хәрефтәрҙе матур, дөрөҫ, тейешле кимәлдә тоташтырып яҙыу,
• ҙур булмаған тексты күсереп яҙыу,
• шундай уҡ текст буйынса йә картина нигеҙендә 2-3 һорауға яуап яҙыу,
• бирелгән ситуация буйынса 2-3 һөйләмдән торған текст яҙыу
• ныҡлы әҙерлектән һуң өйрәтеү характерындағы диктант, изложение, инша яҙыу (программала күрһәтелгән нормалар күләмендә).

Уҡыусыларҙың белемдәрен баһалау нормалары.

1. Балаларҙың уҡыу һәләтлектәрен баһалау.

Уҡыу техникаһын тикшереү.

Ижекләп уҡыу күнекмәләрен формалаштырыу. Уҡыусының индивидуаль темпына ярашлы тиҙлек менән һүҙҙәрҙе тотош уҡыу. Һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе, һөйләмдәрҙе һәм ҡыҫҡа текстарҙы аңлы уҡыу. Дөрөҫ интонация һәм пауза менән уҡыу. Аңлы һәм тасуири уҡыу күнекмәләрен үҫтереү.

Ҡысҡырып уҡыу.

Ижекләп уҡыуҙан уҡыусының индивидуаль темпына ярашлы тиҙлек менән һүҙҙәрҙе аңлы рәүештә тотош уҡыуға күсеү. Уҡыу тиҙлеген эҙмә-эҙлекле үҫтереү.

Эстән уҡыу.

Эстән уҡығанда әҫәрҙең мәғәнәһен аңлау. Уҡыуҙың төрөн билдәләү. Текстан кәрәкле информация таба белеү.

Балаларҙың уҡыу тиҙлеге минутына түбәндәгесә билдәләнә:

2. Яҙма эштәрҙең төрҙәре, күләме һәм уларҙы баһалау нормалары.

Яҙма эштәрҙең төрҙәре:

1) һүҙҙәрҙе, фразаларҙы һәм һөйләмдәрҙе күсереү;

2) диктант;

Һаналған яҙма эштәрҙең башланғыс кластарҙа үткәрелә торғандары элементар характерҙа, өйрәтеү маҡсатында һәм ныҡлы әҙерлектән һуң ғына яҙҙырыла. Әҙерлек эштәре төрлөсә булырға мөмкин: һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе яҙыр алдынан бер нисә тапҡыр телдән әйттереү, ниндәй хәрефтәр яҙылыуын анализлау, ҡағиҙәләрҙе ҡабатлау һ.б.

Контроль характерҙағы яҙыу эштәренең һаны уҡыу йылы эсендә түбәндәгесә тәҡдим ителә:

   Методтар:

күҙәтеү;

яуап һайлау;

ҡыҫҡа яуап;

башҡарыу процесын баһалау;

башҡарыу процесын һәм һөҙөмтәһен баһалау;

портфолио.

Әҙәбиәт

1. Башҡорт  теле  таблицаларҙа,  схемаларҙа  hәм  ҡағиҙәләрҙә.  Әүбәкирова  З.Ф.–  

Өфө, 2006.

2. Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С. Башкирский язык ( учебник для 1 класса      

русскоязычных школ) - Уфа, 2011

3. Тулумбаев Х. А., Давлетшина М. С. Башкирский язык ( учебник для 2 класса

русскоязычных школ) - Уфа, 2012г.

4. Әүбәкирова  З.Ф., Әүбәкирова  Х.E.,  Дилмөхәмәтов М.И. Мин  башҡортса уҡыйым –  

Өфө: Китап, 2007.

5. Тел  төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф.,

Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.

6. «Аҡбуҙат» журналы.
7. Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр:  Иҫәнғолова Ә.Ф.,

Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.

• 1-4 –се кластар өсөн электрон дәреслек. Балҡортостан иле.
• Күңелле минуттар. М.И. Баһаутдинова. Өфө: Китап, 2003
• Программа по башкирскому языку для русскоязычных учащихся I - XI классов школ

с русским языком обучения. Составители программы: М.Г.Усманова, Х.А.Тулумбаев, М.С.Давлетшина, З.М.Габитова - Ижевск: "Книгоград", 2008.

Һүҙлектәр

1. Ураксин З. Г. Русско-башкирский словарь. Уфа, 2005.

2. Саяхова Л.Г., Усманова М.Г. Башкирско-русский словарь. Санкт- Петербург, 2005 г.

Методик ҡулланмалар

1. Аслаев Т.Х., Атнағолова С.В. Башланғыс мәктәптә телмәр мәҙәниәтен үҫтереү  

дәрестәре.- Өфө:Китап,2009.

2. Башҡорт телен уҡытыу методикаһы. Дәүләтшина М.С. // Өфө, Китап, 2010.
3. Башҡорт телен уҡытыуҙа актив формалар һәм алымдар. Толомбаев Х.А., Асанбаева

Р.Р., Өфө, БМҮИ, 2006

4. Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр. // Баһауетдинова

М.И, Йәғәфәрова Ғ.Н., Өфө, Информреклама, 2003.

5. Беҙ башҡортса уҡыйбыҙ.(1-2) .// Толомбаев Х.А. Дәүләтшина М.С.  Өфө, Китап,

2002.

6. Габитова З.М. методические рекомендации и организация работы по обучению

башкирскому языку в русской школе.- Уфа: Китап, 2006.

7. Ғәбитова З.М., Баһауетдинова М.И. Рус телле мәктәптәрҙә башҡорт теле уҡытыу.

Методик күрһәтмә. – Өфө: Китап, 2008

8. Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп

өйрәнеүселәр өсөн.- Өфө: Китап, 2009.

9. Йәш уҡытыусыға ярҙамға // Абуталипова Р.Ә. Өфө, Китап, 2003.
10. Нафиҡова З.Ғ., Аҙнабаева Ф.Г. Тылсымлы өндәр. Методик ҡулланма . - Өфө:Китап,

2010.

11. Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик

кәңәштәр // Ғәбитова З.М., Толомбаев Х.А. Өфө, Китап, 2006.

1.Баҫма пособиялар: таблицалар, портреттар.

2.Ишетеп- күреү (экранно – звуковые) пособиялар: видеофильмдар, аудиояҙмалар.

3.ИКТ: компьютер, телевизор.

4.Уҡыу- практик ҡоролмалар: магнитлы класс таҡтаһы.

Аңлатма яҙыу.

 Уҡытыу  рус телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең   7-се  класы  өсөн башҡорт (дәүләт)  теленән  эш программаһы.

Эш программаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт) .

Төҙөүселәре : Кинйәғолова Гөлшат Фәрис ҡыҙы

Дәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008.

Программа кимәле : базис.

Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты :

1. Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
2. Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
3. Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-8-се кластары  өсөн «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрһәтмәләр. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2006.

Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты:  

Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2008.

Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы  Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М., Усманова М.Г. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.

Башҡортостан Мәғариф  Министрлығы  тарафынан  тәҡдим  ителгән  программа  Туҡбирҙе төп  дөйөм белем  биреү мәктәбе  муниципаль  бюджет  дөйөм  белем  биреү  учреждениеhының  «Уҡыу  планы»на  ярашлы  рәүештә тормошҡа  ашырыла.

Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:

«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.

Программаның йөкмәткеһе 3 йүнәлештә төҙөлгән:

1.  Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
2. Тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
3. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).

Маҡсаттар һәм бурыстар:

• Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радиотапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
• Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп, үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
• Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
• Башҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һәм башҡалар менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. Текстағы яңы һүҙҙәр, фразаларҙы аңлатыу, һүҙлек эше үткәреү мотлаҡ.
• Әҫәрҙе өлөшләп, һайлап, ролдәргә бүлеп, сылбыр буйынса уҡыу, тексты магнитофон яҙмаһынан тыңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү кеүек эштәр башҡарғанда, һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.
•  5-6-сы кластарҙа алған белемдәр тулыландырыла. Темалар буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу, диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә.
• Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала.
• Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.

Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар

7 класс өсөн телмәр күнекмәләре:

• Өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең авторын, исемен белеү;
• Яҙыусы ижад иткән художестволы картиналарҙы уйлап күҙ алдына баҫтырыу;
• Эпик һәм лирик әҫәрҙе айыра белеү;
• Программала ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең тексын ятлау, 8-10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.
• Художестволы, фәнни популяр һәм публицистик текстарҙы ҡысҡырып, етеҙ уҡыу;
• Художестволы әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу;
• Ҙур булмаған хикәйәләрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү.
• Йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдең әһәмиәте;
• Фонетика, телмәр өндәре, ижек, баҫым, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр;
• Графика, алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыуы төшөнсәләре;
• Лексика; һүҙҙең лексик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синоним, антоним, омоним;
• Исемдәрҙең һан, килеш менән үҙгәреше, күплек һәм килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы, яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы;
• Ҡылымдарҙың заман, һан, зат менән үҙгәреше;
• Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре, уларҙың яҙылышы, һөйләмдәге роле.
• Ижади диктанттар, изложениелар һәм иншалар яҙыу.

Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.

Яңынан мәктәпкә (6 сәғәт)

5-6- сы кластарҙа алған белемдәрен тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итеү. Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар менән танышыу.

Ауыл тормошо (7 сәғәт)

Ауыл тормошо, уыл кешеләренең кҡнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәр менән танышыу.

Башҡортостан буйлап сәйәхәт. (8 сәғәт)

Был тема буйынса яңы мәғлүмәттәр биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, башҡортостан тураҙында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағы тарихи Башҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экпедициялар мәғлүмәттәре менән танышып китеү. Яңғыҙлыҡ исемдәр менән таныштырыу.

Спорт. Спорт кәрәк – яраҡтары. (8 сәғәт)

Кешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был тәрала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле –радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.

Мин һәм беҙҙең ғаилә. (9 сәғәт)

Уҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан – йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәрҙе уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү.

Әсәйҙәр байрамы. (3 сәғәт)

Әсәй, өләсәйҙәрҙең изгелеге, ҡәҙере хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, йөкмәткеһе өҫтөндә эш төрҙәре башҡарыу, һүҙлек байлыҡтарын арттарыу. Ҡатын – ҡыҙҙар байрамы тураһында әңгәмәләр, иртәлектәр үткәреү, данлыҡлы ҡатын – ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу.

Сәнғәт оҫталары (7 сәғәт)

Республиканың данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҙталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле – радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү.

Исемең матур, кемдәр ҡушҡан? Исемдәрҙә – ил тарихы (3 сәғәт )

Был тема кеше исемдәренән башҡа тау, ер, һыу атамалары менән берлектә алып барыла. Исемдәрҙең мәғәнәһе, уның кеше менән берлектә алып барыла. Исемдәрҙең мәғәнәһе, уның кеше холоҡ – фиғеленә тәьҫир итеүе. Данлыҡлы кешеләрҙең исемдәренә бәйләп, төрлө тарихи ваҡиғалар һөйләү, әҫәрҙәр уҡыу. Атамалар буйынса легендалар, риүәйәттәр уҡыу ҙа дәрестәрҙе ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс итеп үткәрергә ярҙам итәсәк.

Борон – борон заманда… (5 сәғәт)

Башҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат булып тора.Күберәк иғтибарҙы тексты аңла ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү.

Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ (7 сәғәт)

Иң төп темаларҙың береһе – берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындвғы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ – ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү.

Йәмле йәй (5 сәғәт)

Йәй миҙгеленең үҙенсәлектәренең билдәләү. Уғыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү.

Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау

Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.

Уларға түбәндәгеләр инә:

• башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
• тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
• дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
• һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
• тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.

      Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.

      Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.

      Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:

Яҙма эштәрҙең төрҙәре:

Һорауҙарға яуаптар-1

Диктант- 5

Изложение – 2

Инша - 2

Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар

1. Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
2. Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
3. Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-8-се кластары  өсөн «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрһәтмәләр. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2006.
4. Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүселәр өсөн. – Өфө: Китап, 2009. – 128 бит.
5. Усманова М. Г.  Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
6. Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.
7. Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видео әсбаптар.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф  министрлығы. 2005.
8. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. - Башҡортостандың бәләкәй даһийы. Өфө : «Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.
9. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, 2004.
10. Русса-башҡортса һүҙлек. Ураҡсин З.Г., Саяхова К.Г. – Өфө, 1997.
11. Омонимдар һүҙлеге. Әхтәмов М.Х. – Өфө, Китап, 2006.
12. Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, Китап, 2006.
13. Электрон дәреслек. Башҡорт әҙәбиәте. 5-9 класс – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003.
14. Раҡаева Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. – Өфө: Педкнига, 2008. – 96 бит
15. Башҡорт  теле  таблицаларҙа,  схемаларҙа  hәм  ҡағиҙәләрҙә.  Әүбәкирова  З.Ф.–  Өфө, 2006.

Материаль-техник ҡулланмалар

• телевизор;
• компьютер;
• принтер;
• DVD-проигрыватель,
• Аудио-видеомагнитофон.

Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт

1. Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се синыф уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. һ.б. – Өфө: Китап, 2008
2. Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
3. Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. –  Өфө: Китап, 1994.
4. Әүбәкирова  З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым –  Өфө: Китап, 2007.
5. Тел  төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
6. Балалар уйын фольклоры. Сөләймәнов А.М. – Өфө, Китап, 2007.
7. Балалар өсөн йөҙ йыр. Юнысова Г.А. – Өфө, Китап, 2003
8. «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Йәншишмә», «Аҡбуҙат», «Аманат», «Йәшлек» гәзит-журналдары.
9. Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008
10. Мостай Кәрим ижадында милли тәрбиә нигеҙҙәре. Вәлиев И.И. – Өфө, Китап, 2005.

 Аңлатма яҙыу.

          Уҡытыу  рус телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең  5-се класы өсөн башҡорт (дәүләт)  теленән  эш программаһы.

Эш прогаммаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).

Төҙөүсе :  Кинйәғолова Гөлшат Фәрис ҡыҙы

Дәреслек: Башҡорт  теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең  5-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. Төҙөүселәре: Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2006.

Программа кимәле : базислы

Уҡытыусының тел буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:  :

Ғәбитова З.М., Толомбаев Х.А. Урыc мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштeр 1- 11- се кластар өсөн. - Өфө, 2006. – 94 бит.

Усманова М.Г., Габитова З.М. Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы: 5-11 класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма.-Өфө:Китап,2009.- 166 бит.

 Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:  Башҡорт  теле:  Уҡытыу  урыҫ  телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең      5-се класы  уҡыусылары  өсөн  дәреслек. Төҙөүселәре: Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2006.

Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: 

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф  министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа»  (Уҡытыу рус телендә алып барылған  мәктәптәрҙең I-IX  кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А.,  Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Башҡортостан Мәғариф  Министрлығы  тарафынан  тәҡдим  ителгән  программа  Туҡбирҙе  төп дөйөм белем  биреү мәктәбе  муниципаль  бюджет  дөйөм  белем  биреү  учреждениеhының  «Уҡыу  планы»на  ярашлы  рәүештә тормошҡа  ашырыла.

Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла :

• «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
• Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
• Башҡортостан Республикаһының “Мәғариф тураһында” Законы;
• Башҡортостан Республикаһының “Уҡытыу һәм тәрбиә биреү” концепцияһы;
• Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы.

Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:

- телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу;

- тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).

- лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).

Башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары һәм бурыстары:

• Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радио-телетапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу
• Башҡорт теленең өндәрен, һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеп,үҙ-ара һөйләшергә, тәҡдим ителгән темалар, ситуациялар буйынса һөйләргә өйрәтеү.
• Дәреслектәге, уҡыу ҡулланмаларындағы текстарҙы, башҡорт телендә сыға торған “Йәншишмә”, “Аҡбуҙат”, “Аманат” гәзит-журналдарын үҙ аллы һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен биреү.
• Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп,үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
• Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү. 

Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө.

Рус һәм башҡа мәктәптәпҙә телде белмәгән балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар:

1. Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү  үҙәк бурыс.
2. Был дәрестәрҙә балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға, элементар яҙырға өйрәтеү бергә алып барыла. Тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
3. Башҡорт теле мотлаҡ практик рәүештә өйрәнелә. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).    

Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.

Һаумы, мәктәп!  (8 сәғәт)

Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара.Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу.Башҡорт теленең өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар.  Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.

Башҡортостанды беләһеңме? 6 сәғәт)

Уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең – Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары.

Йыл миҙгелдәре (7 сәғәт)

Йыл миҙгелдәре менән танышыу. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә белеү. Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары. Билдәләү алмаштары.

Ҡыш. (7 сәғәт)

Яңы йыл темаһы ҡыш темаһы менән берлектә алып барыла. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл менән туғандарҙы, яҡын кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре тураһында һөйләтеү. Ҡылымдың зат һәм һан менән үҙгәреше.

Үҙем тураһында (7 сәғәт)

Был теманы үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында,үҙенең ғаилә ағзалары, яҡындары тураһында  һөйләргә өйрәнергә тейеш. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Алмаш. Зат алмаштары. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше. к-г,ҡ-ғ тартынҡыларының сиратлашыуы.

Кеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена. (6 сәғәт)

Был тема кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү менән бергә шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Ҡылым.

Аҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин. (7 сәғәт)

Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним.

8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. (7 сәғәт)

Әсәй тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу. Әсәйҙең донъяла иң ҡаҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡаҙерләргә кәрәклекте аңлатыу. Был тема ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн алдағы кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана. Ҡотлау открыткалары яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү. Антоним.

Яҙ етте. ( 6 сәғәт)

Яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү. Омоним.

Яҙғы эштәр.(2  сәғәт)

Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

Яҙғы байрамдар. (5 сәғәт)

Башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиәғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары тураһында һүҙ алып барыла. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәте, мәғәнәләрен, уларҙы тергеҙеү кәрәклеген еткереү. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

V класс уҡыусыларының белем кимәленә талаптар.

1.Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу; 3-6 һөйләмдән торған диалогты аңлау, уны дауам итә белеү;

2. Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған диафильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;

- предметны, күренеште элементар рәүештә   һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде булдырыу;

- хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;

- тиҙәйткестәрҙе, һынамыштарҙы шыма итеп әйтә белеү.

3.Тексты  шыма, аңлы, тасуири уҡыу;

-текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү;

-текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү.

4. Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу;

- текст буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;

- 6-10 һөйләмдән торған текстың йөкмәткеһен яҙыу;

-бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;

-өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу.

Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау

Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.

Уларға түбәндәгеләр инә:

• башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
• тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
• дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
• һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
• тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.

Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.

Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.

Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:

Яҙма эштәрҙең төрҙәре:

Күсереп яҙыу-1

 Һорауҙарға яуаптар-1

 Диктант-4

 Изложение-1

 Инша

Уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар исемлеге

1. Усманова М. Г.  Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
2. Ураҡсина З.Ғ. Башҡорт теленең фразиалогик һүҙлеге. – Яңыртылған икенсе баҫма, 2-се баҫма. - Өфө: Китап, 2006.
3. Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология.
4. Башҡортостан Республикаһы Мөғариф министырлығы. «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте», «Башҡортостан мәҙәниәте» фәндәре буйынса видиоәсбәп
5. «Башҡортостан мәҙәниәте», «Башҡортостан тарихы» фәндәре буйынса DVD форматында видиоәсбәп № 3. Кейеҙ баҫыу.
6. Аудокасеталар балалар өсөн.
7. Дидактик һәм таратма материалдар.
8. Аудиоәсбап № 1. Мостай Кәрим, Назар Нәжми, Зәйнәп Биишева һәм Рәми Ғарипов башҡарыуында шиғырҙар.
9. Аҙнабаев Ә.М., Латыпов Д.Р. Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. - Өфө: Китап, 2006.
10. Әхтәмов М.Х. Омонимдар (аҙаш һүҙҙәр) һүҙлеге. - Өфө: Китап, 2006.
11. Раҡаев Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. - Өфө: Педкнига, 2008.
12. Ураҡсина З.Ғ., Русско-башкирский словарь. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005.
13. Русско-башкирский учебный словарь
14.  / Саяхов Л.Г., Ураксин З.Г., Асадуллина Ф.Ф., Сахипова З.Г. Под редакцией Саяхова Л.Г. и Ураксина З.Г. – Уфа: Китап, 2001.

Материаль-техник ҡулланмалар

1. телевизор;
2. видеомагнитофон;
3. компьютер;
4. магнитофон.  

Әҙәбиәт исемлеге

1. Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. Башҡорт  теле:  Уҡытыу  урыҫ  телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең 9-сы  класы уҡыусылары өсөн  дәреслек.  – Өфө : Китап, 2006.
2. Аҙнағолов Р.Ғ. Ерле һөйләш шарттарында башҡорт теленә өйрәтеү методикаһы. - Өфө: Китап, 2006.
3. Аҙнабаева Ә.М., Латыпов Д.Р. Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. - Өфө: Китап, 2006.
4. Бикбаева Т.Я., Ҡунафина Т.Я. Изложениялар өсөн текстар йыйынтығы. Милли мәктәптәрҙең  5-11 синыфтарында эшләгән уҡытыусылар өсөн ҡулланма. - Өфө, «Эдвис» уҡытыу-методика үҙәге, «Башҡортостандың бәләкәй даһийы», 2008.
5. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениялар йыйынтығы: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5 – 11 класс уҡыусылары өсөн ҡулланма. - Өфө: Китап, 2009.

      6.Ғәбитова З.М., Толомбаев Х.А. Урыc мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кeneштeр 1- 11- се    кластар өсөн. - Өфө, 2006. – 94 бит.

«Йыл миҙгелдәре»

темаһы буйынса  контроль эш.

I вариант

1.Спишите,поставив подходящие по смыслу слова(5 балл)

Минең исемем....Фамилиям....Миңә... йәш.Мин... класта уҡыйым.

Минең ғаиләлә..кеше.

2.Переведите предложения.(2 балл)

Мой папа-инженер.Онсправедливый,сильный человек.

3.Дополните диалог.(3 балл)

- Артем,әле ниндәй миҙгел?

-……………………………

-Һиңә ҡыш оҡшаймы?

-……………………………

-Ә ниңә йәйҙе яратаһың?

-...........................................

4.К данным существительным подберите прилагательные.

ҡар,йәй,урам,көн

5.Переведите предложения.

Бөгөн болотло көн.Урамда ямғыр яуа,көслө ел.

«Йыл миҙгелдәре»

                            темаһы буйынса  контроль эш.

II вариант

1.Спишите,поставив подходящие по смыслу слова(5 балл)

Минең исемем....Фамилиям....Миңә... йәш.Мин... класта уҡыйым.

Минең ғаиләлә..кеше.

2.Переведите предложения.(2 балл)

Моя мама-воспитатель. Она красивая,добрая.

3.Дополните диалог.(3 балл)

- Тимур,әле ниндәй миҙгел?

-……………………………

-Һиңә йәй оҡшаймы?

-……………………………

-Ә ниңә ҡышты яратаһың?

-...........................................

4.К данным существительным подберите прилагательные.

ҡыш,ямғыр,һауа,төн

5.Переведите предложения.

Бөгөн аяҙ көн.Урамда ҡояш йылмая,йылы ел.

«Йыл   миҙгелдәре»

темаһы буйынса  контроль эш.

III вариант (ОВЗ)

1.Спишите,поставив подходящие по смыслу слова(5 балл)

Минең исемем....Фамилиям....Миңә... йәш.Мин... класта уҡыйым.

Минең ғаиләлә..кеше.

2.К данным существительным подберите прилагательные.

ҡыш,ямғыр,һауа,төн

3.Переведите предложения.

Бөгөн аяҙ көн.Урамда ҡояш йылмая,йылы ел.

                                  “ Яҙғы эштәр”

                         темаһы буйынса контроль эш.

                                    I вариант

1.Спишите предложения,поставив подходящие по смыслу прилагательные.(3балл)

А) Яҙ ... миҙгел.

Б) Урамда  ... ҡояш яҡтырта.

В) 9 май -... байрам.

2.Прочитайте текст и ответьте на вопросы.(3 балл)

   Муса Гәрәев-ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.Ул хәрби авиация

Мәктәбен һәм Хәрби академия тамамлаған.Муса Гәрәев 250 хәрби осош яһаған.Һуғыштан һуң ул авиация полкы командиры булып хеҙмәт итә.

А)Кем ул Муса Гәрәев?

Б)Ул ҡайҙа уҡыған?

В)Муса Гәрәев нисә хәрби осош яһаған?

3.Напишите имена существительные во множественном числе.(4 балл)

Һуғыш,көрәк,эш,һәнәк,тырма,ағас,баҡса,өмә.

4.Допишите окончание глаголов.(3балл)

А)Мин баҡсала эшләй....

Б)Уҡыусылар ер ҡаҙ....

В)Беҙ картуф ултырт....

5.Спишите и подчеркните лишние слова.(4балл)

А)Яҙ,ҡыш,көҙ,сәскә.

Б)Ашай,уҡый,яҙа,рәсем.

В)Тырма,көрәк,ҡәләм,һәнәк.

Г)Матур,яҡшы,насар,дәфтәр.

                                    “ Яҙғы эштәр”

                         темаһы буйынса контроль эш.

                                        II вариант

1.Спишите предложения,поставив подходящие по смыслу прилагательные.(3балл)

А) Яҙ ... миҙгел.

Б) Урамда  ... ҡояш яҡтырта.

В) 9 май ... байрам.

2.Прочитайте текст и ответьте на вопросы.(3 балл)

   Муса Гәрәев-ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.Ул хәрби авиация

Мәктәбен һәм Хәрби академия тамамлаған.Муса Гәрәев 250 хәрби осош яһаған.Һуғыштан һуң ул авиация полкы командиры булып хеҙмәт итә.

А)Кем ул Муса Гәрәев?

Б)Ул ҡайҙа уҡыған?

В)Муса Гәрәев нисә хәрби осош яһаған?

3.Напишите имена существительные во множественном числе.(4 балл)

Һуғыш,көрәк,эш,һәнәк,тырма,ағас,баҡса,өмә.

4.Допишите окончание глаголов.(3балл)

А)Мин баҡсала эшләй....

Б)Уҡыусылар ер ҡаҙ....

В)Беҙ картуф ултырт....

5.Спишите и подчеркните лишние слова.(4балл)

А)Яҙ,ҡыш,көҙ,сәскә.

Б)Ашай,уҡый,яҙа,рәсем.

В)Тырма,көрәк,ҡәләм,һәнәк.

Г)Матур,яҡшы,насар,дәфтәр.

                                    “ Яҙғы эштәр”

                         темаһы буйынса контроль эш.

                                        III вариант(ОВЗ)

1.Спишите предложения,поставив подходящие по смыслу прилагательные.(3балл)

А) Яҙ ... миҙгел.

Б) Урамда  ... ҡояш яҡтырта.

В) 9 май ... байрам.

2.Напишите имена существительные во множественном числе.(4 балл)

Һуғыш,көрәк,эш,һәнәк,тырма,ағас,баҡса,өмә.

3.Спишите и подчеркните лишние слова.(4балл)

А)Яҙ,ҡыш,көҙ,сәскә.

Б)Ашай,уҡый,яҙа,рәсем.

В)Тырма,көрәк,ҡәләм,һәнәк.

Г)Матур,яҡшы,насар,дәфтәр.

 Аңлатма яҙыу.

          Уҡытыу  рус телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең  5-се класы өсөн башҡорт (дәүләт)  теленән  эш программаһы.

Эш прогаммаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).

Төҙөүсе :  Кинйәғолова Гөлшат Фәрис ҡыҙы

Дәреслек: Башҡорт  теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең  5-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. Төҙөүселәре: Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2006.

Программа кимәле : базислы

Уҡытыусының тел буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:  :

Ғәбитова З.М., Толомбаев Х.А. Урыc мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштeр 1- 11- се кластар өсөн. - Өфө, 2006. – 94 бит.

Усманова М.Г., Габитова З.М. Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы: 5-11 класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма.-Өфө:Китап,2009.- 166 бит.

 Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:  Башҡорт  теле:  Уҡытыу  урыҫ  телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең      5-се класы  уҡыусылары  өсөн  дәреслек. Төҙөүселәре: Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. – Өфө: Китап, 2006.

Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: 

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф  министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа»  (Уҡытыу рус телендә алып барылған  мәктәптәрҙең I-IX  кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А.,  Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Башҡортостан Мәғариф  Министрлығы  тарафынан  тәҡдим  ителгән  программа  Туҡбирҙе  төп дөйөм белем  биреү мәктәбе  муниципаль  бюджет  дөйөм  белем  биреү  учреждениеhының  «Уҡыу  планы»на  ярашлы  рәүештә тормошҡа  ашырыла.

Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла :

• «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
• Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
• Башҡортостан Республикаһының “Мәғариф тураһында” Законы;
• Башҡортостан Республикаһының “Уҡытыу һәм тәрбиә биреү” концепцияһы;
• Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы.

Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:

- телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу;

- тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).

- лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).

Башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары һәм бурыстары:

• Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радио-телетапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу
• Башҡорт теленең өндәрен, һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеп,үҙ-ара һөйләшергә, тәҡдим ителгән темалар, ситуациялар буйынса һөйләргә өйрәтеү.
• Дәреслектәге, уҡыу ҡулланмаларындағы текстарҙы, башҡорт телендә сыға торған “Йәншишмә”, “Аҡбуҙат”, “Аманат” гәзит-журналдарын үҙ аллы һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен биреү.
• Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп,үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
• Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү. 

Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө.

Рус һәм башҡа мәктәптәпҙә телде белмәгән балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар:

1. Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү  үҙәк бурыс.
2. Был дәрестәрҙә балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға, элементар яҙырға өйрәтеү бергә алып барыла. Тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция).
3. Башҡорт теле мотлаҡ практик рәүештә өйрәнелә. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).    

Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.

Һаумы, мәктәп!  (8 сәғәт)

Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара.Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу.Башҡорт теленең өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар.  Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.

Башҡортостанды беләһеңме? 6 сәғәт)

Уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең – Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары.

Йыл миҙгелдәре (7 сәғәт)

Йыл миҙгелдәре менән танышыу. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә белеү. Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары. Билдәләү алмаштары.

Ҡыш. (7 сәғәт)

Яңы йыл темаһы ҡыш темаһы менән берлектә алып барыла. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл менән туғандарҙы, яҡын кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре тураһында һөйләтеү. Ҡылымдың зат һәм һан менән үҙгәреше.

Үҙем тураһында (7 сәғәт)

Был теманы үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында,үҙенең ғаилә ағзалары, яҡындары тураһында  һөйләргә өйрәнергә тейеш. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Алмаш. Зат алмаштары. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше. к-г,ҡ-ғ тартынҡыларының сиратлашыуы.

Кеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена. (6 сәғәт)

Был тема кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү менән бергә шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Ҡылым.

Аҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин. (7 сәғәт)

Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним.

8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. (7 сәғәт)

Әсәй тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу. Әсәйҙең донъяла иң ҡаҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡаҙерләргә кәрәклекте аңлатыу. Был тема ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн алдағы кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана. Ҡотлау открыткалары яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү. Антоним.

Яҙ етте. ( 6 сәғәт)

Яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү. Омоним.

Яҙғы эштәр.(2  сәғәт)

Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

Яҙғы байрамдар. (5 сәғәт)

Башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиәғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары тураһында һүҙ алып барыла. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәте, мәғәнәләрен, уларҙы тергеҙеү кәрәклеген еткереү. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

V класс уҡыусыларының белем кимәленә талаптар.

1.Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу; 3-6 һөйләмдән торған диалогты аңлау, уны дауам итә белеү;

2. Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған диафильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;

- предметны, күренеште элементар рәүештә   һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде булдырыу;

- хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;

- тиҙәйткестәрҙе, һынамыштарҙы шыма итеп әйтә белеү.

3.Тексты  шыма, аңлы, тасуири уҡыу;

-текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү;

-текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү.

4. Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу;

- текст буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;

- 6-10 һөйләмдән торған текстың йөкмәткеһен яҙыу;

-бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;

-өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу.

Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау

Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.

Уларға түбәндәгеләр инә:

• башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
• тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
• дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
• һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
• тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.

Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.

Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.

Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:

Яҙма эштәрҙең төрҙәре:

Күсереп яҙыу-1

 Һорауҙарға яуаптар-1

 Диктант-4

 Изложение-1

 Инша

Уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар исемлеге

1. Усманова М. Г.  Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
2. Ураҡсина З.Ғ. Башҡорт теленең фразиалогик һүҙлеге. – Яңыртылған икенсе баҫма, 2-се баҫма. - Өфө: Китап, 2006.
3. Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология.
4. Башҡортостан Республикаһы Мөғариф министырлығы. «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте», «Башҡортостан мәҙәниәте» фәндәре буйынса видиоәсбәп
5. «Башҡортостан мәҙәниәте», «Башҡортостан тарихы» фәндәре буйынса DVD форматында видиоәсбәп № 3. Кейеҙ баҫыу.
6. Аудокасеталар балалар өсөн.
7. Дидактик һәм таратма материалдар.
8. Аудиоәсбап № 1. Мостай Кәрим, Назар Нәжми, Зәйнәп Биишева һәм Рәми Ғарипов башҡарыуында шиғырҙар.
9. Аҙнабаев Ә.М., Латыпов Д.Р. Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. - Өфө: Китап, 2006.
10. Әхтәмов М.Х. Омонимдар (аҙаш һүҙҙәр) һүҙлеге. - Өфө: Китап, 2006.
11. Раҡаев Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. - Өфө: Педкнига, 2008.
12. Ураҡсина З.Ғ., Русско-башкирский словарь. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005.
13. Русско-башкирский учебный словарь
14.  / Саяхов Л.Г., Ураксин З.Г., Асадуллина Ф.Ф., Сахипова З.Г. Под редакцией Саяхова Л.Г. и Ураксина З.Г. – Уфа: Китап, 2001.

Материаль-техник ҡулланмалар

1. телевизор;
2. видеомагнитофон;
3. компьютер;
4. магнитофон.  

Әҙәбиәт исемлеге

1. Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. Башҡорт  теле:  Уҡытыу  урыҫ  телендә  алып  барылған  мәктәптәрҙең 9-сы  класы уҡыусылары өсөн  дәреслек.  – Өфө : Китап, 2006.
2. Аҙнағолов Р.Ғ. Ерле һөйләш шарттарында башҡорт теленә өйрәтеү методикаһы. - Өфө: Китап, 2006.
3. Аҙнабаева Ә.М., Латыпов Д.Р. Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. - Өфө: Китап, 2006.
4. Бикбаева Т.Я., Ҡунафина Т.Я. Изложениялар өсөн текстар йыйынтығы. Милли мәктәптәрҙең  5-11 синыфтарында эшләгән уҡытыусылар өсөн ҡулланма. - Өфө, «Эдвис» уҡытыу-методика үҙәге, «Башҡортостандың бәләкәй даһийы», 2008.
5. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениялар йыйынтығы: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5 – 11 класс уҡыусылары өсөн ҡулланма. - Өфө: Китап, 2009.

      6.Ғәбитова З.М., Толомбаев Х.А. Урыc мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кeneштeр 1- 11- се    кластар өсөн. - Өфө, 2006. – 94 бит.

9-сы класс. Контрольная работа.

Атамалар ни һөйләй.

I вариант.

1.Ответьте на вопросы. (4б)

А) Башҡортостандағы иң ҙур йылға нисек атала?

Б) Стәрлетамаҡ ниндәй йылғалар буйында урынлашҡан?

В) Стәрлетамаҡ ҡалаһының гербында ниндәй ҡоштар төшөрөлгән?

Г) Ниндәй шихандарҙы беләһегеҙ?

2.Переведите текст на русский язык.(4 б.)

Башҡортостан картаһына ҡарағыҙ.Уның бер осонан икенсе осона тиклем

 бер йылға ағып үтә.Оҙонлоғо 1500 километрға яҡын.Был Ағиҙел.Уға Дим һәм Ҡариҙел йылғалары ҡушыла.

3.Переведите текст на башкирский язык.(3 б.)

Недалеко от Ишимбая есть известная гора Торатау. Кроме этой горы есть одинокие горы. По - другому их называют «шиханами».

4.Составьте диалог.(3 б.)

- Айнур, Башҡортостандағы ниндәй йылғаларҙы беләһең?

- …, …, … .

- Ағиҙел йылғаһы ҡайҙан башлана?

- ... ... .

- Ул ҡайһы йылғаға ҡоя?

- ... ... .

5.Башҡортостандағы ҡала исемдәрен яҙығыҙ.( по 0,5 б.)

II вариант.

1.Ответьте на вопросы (4б).

А) Башҡортостандағы иң бейек тау нисек атала?

Б) Өфө ниндәй йылғалар  буйында урынлашҡан?

В) Өфө ҡалаһының гербында ниндәй кейек төшөрөлгән?

Г) Ишембай районында ниндәй тауҙар бар?

2.Переведите текст на русский язык.(4 б.)

Өфө –Башҡортостандың баш ҡалаһы. 1754 йылда Ағиҙел менән Ҡариҙел йылғалары ҡушылған ерҙә ҡәлғә һалына башлай. 1586 йылда ул ҡала статусы ала. Өфөнө Имәнҡала, Торатау тип тә  йөрөткәндәр.

3.Переведите текст на башкирский язык.(3 б.)

В Башкортостане самое большое озеро- Асылыкуль. Ее длина- 8 километров, ширина -5 километров. На берегу озера расположены базы отдыха.

4.Составьте диалог.(3 б.)

- Айнур, Башҡортостанда нисә ҡала бар?

- …, …, … .

- Ә иң ҙур ҡала нисек атала?

- ... ... .

- Силәбе ҡалаһы Башҡортостандамы?

- ... ... .

5.Башҡортостандағы ҡала исемдәрен яҙығыҙ.(по 0,5 б.)

9-сы класс (ОВЗ). Контроль эш.

Атамалар ни һөйләй.

1.Ответьте на вопросы (4б).

А) Башҡортостандағы иң бейек тау нисек атала?

Б) Өфө ниндәй йылғалар  буйында урынлашҡан?

В) Өфө ҡалаһының гербында ниндәй кейек төшөрөлгән?

Г) Ишембай районында ниндәй тауҙар бар?

2.Составьте диалог.(3 б.)

- Айнур, Башҡортостанда нисә ҡала бар?

- …, …, … .

- Ә иң ҙур ҡала нисек атала?

- ... ... .

- Силәбе ҡалаһы Башҡортостандамы?

- ... ... .

3.Башҡортостандағы ҡала исемдәрен яҙығыҙ.(по 0,5 б.)

Ключи к КОМам

9-сы класс. Контрольная работа.

Атамалар ни һөйләй.

I вариант.

1.Ответьте на вопросы. (4б)

А) Башҡортостандағы иң ҙур йылға- Ағиҙел.

Б) Стәрлетамаҡ Ағиҙел, Ашҡаҙар, Стәрле буйында урынлашҡан.

В) Стәрлетамаҡ ҡалаһының гербында ҡаҙҙар төшөрөлгән?

Г) Торатау, Йөрәктәу, Ҡуштау.

2.Переведите текст на русский язык.(4 б.)

Посмотрите на карту Башкортостана. С его одного конца на другой протекает одна река. Ее длина 1500 километров. Это Агидель. К ней присоединяются реки Каридель и Дема.

3.Переведите текст на башкирский язык.(3 б.)

Ишембайҙан йыраҡ түгел билдәле Торатау тауы бар. Унан башҡа ла яңғыҙаҡ тауҙар бар. Уларҙы башҡаса шихан тип атайҙар.

4.Составьте диалог.(3 б.)

- Айнур, Башҡортостандағы ниндәй йылғаларҙы беләһең?

-Ағиҙел, Стәрле, Ашҡаҙар.

- Ағиҙел йылғаһы ҡайҙан башлана?

- Учалы районында.

- Ул ҡайһы йылғаға ҡоя?

- Камаға.

5.Башҡортостандағы ҡала исемдәрен яҙығыҙ.( по 0,5 б.)

II вариант.

1.Ответьте на вопросы (4б).

А) Башҡортостандағы иң бейек тау –Ямантау.

Б) Өфө Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел  йылғалары  буйында урынлашҡан.

В) Өфө ҡалаһының гербында һуҫар төшөрөлгән.

Г) Ишембай районында шихан тауҙары бар.

2.Переведите текст на русский язык.(4 б.)

Уфа- столица Башкортостана.

Өфө –Башҡортостандың баш ҡалаһы. В 1754 году на месте соединения рек Агидель и Каридель начала строится крепость.  В 1586 году он получает статус города. Уфу называют  Имәнкала, Торатау.

3.Переведите текст на башкирский язык.(3 б.)

Башҡортостанда иң ҙур күл – Асылыкүл. Уның  оҙонлоғо -8 километр, киңлеге – 5  километр. Яр буйында ял йорттары урынлашҡан.

4.Составьте диалог.(3 б.)

- Айнур, Башҡортостанда нисә ҡала бар?

-21 ҡала.

- Ә иң ҙур ҡала нисек атала?

- Өфө.

- Силәбе ҡалаһы Башҡортостандамы?

- Юҡ.

5.Башҡортостандағы ҡала исемдәрен яҙығыҙ.(по 0,5 б.)

9-сы класс (ОВЗ). Контроль эш.

Атамалар ни һөйләй.

1.Ответьте на вопросы (4б).

А) Башҡортостандағы иң бейек тау –Ямантау.

Б) Өфө Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел  йылғалары  буйында урынлашҡан.

В) Өфө ҡалаһының гербында һуҫар төшөрөлгән

2.Составьте диалог.(3 б.)

Айнур, Башҡортостанда нисә ҡала бар?

-21 ҡала.

- Ә иң ҙур ҡала нисек атала?

- Өфө.

- Силәбе ҡалаһы Башҡортостандамы?

- Юҡ.

3.Башҡортостандағы ҡала исемдәрен яҙығыҙ.(по 0,5 б.)

1-се алып барыусы –

Сулпан    -Хәйерле көн,  хөрмәтле  уҡыусылар, уҡытыусылар һәм  ата әсәләр !

 Телевизион тапшырыуыбыҙҙы 4 класс каналында башлайбыҙ.

Студияла Сулпан Тойгонова , Гайсар Исхаков  

Гайсар  -Главной новостью сегодняшнего дня является праздник в 4-х классов, посвящённый окончанию начальной школы. 

Сулпан  – Бөгөн беҙҙә ҡунаҡта һеҙҙең иң яратҡан “геройҙарығыҙ”…

Стих каждому-  дети выходят на сцену 

1.Һандар менән эш итә,

 Мәсьәләләр тиҙ сисә.

Күп китаптар уҡырға

Ярата Рушаныбыз.

2.Ә Даулэтшина  Камилла

Үҙе уңған, үҙе һылыу,

 Был ҡыҙға бер ни тормай

Яҡшы уҡыу, матур яҙыу

3. А  Абдрахманов Владислав

Бегает быстрее всех :

Он такой у нас спортсмен –

Настоящий супермен!

4.Сымры, үткер ҡыҙыбыҙ

Лилиана  атлы беҙҙең.

Үҙ һүҙен һүҙ итергә

Тырышып торҙо ул гел.

5.Сулпан  беҙҙең алдыра,                                                                                                    

Йырға ла, бейеүгә лә.                                                                      

Ярҙамсыл да, уңған да,                                                                                                                                                          

 Дәрестәрҙә уң ҡул да.

6.Тимур беҙҙең бик башлы,                          

 Күп һорауҙар биреүсе.                                                                                                              Бөтә дәрестәргә лә

Дәрт һәм йәм биреүсе.

7.Футбол буйынса белгес ул,

Уҡыуға ла бик өлгөр.

Изге күңелле егетебеҙ

ул беҙҙең Русланыбыз

8.Тормош уға һәр саҡ матур,

Гел йылмая, гел көлә.

Бейеүсе ҡыҙыҡайыбыҙ,

Ул да булһа Сабина

9.Наш Иван , наверное,

Президентом сможет стать.

Смелый очень и надёжный,

Любит часто помечтать

10.Шуҡ та һин, шаян да һин

Данилыбыҙ бит беҙҙең.

Туптарҙы  төҙ бәреүсе,

Һәм етеҙ йүгереүсе

Малайыбыҙ ҙа бит һин.

11.А  наш Гайсар Исхаков

Как сверкнёт очами-

Все девчонки влюблены,

И не спят ночами!

12.Шуҡ та һин, шаян да һин

Регинабыҙ беҙҙең.

Туптарҙы  төҙ бәреүсе,

Һәм етеҙ йүгереүсе

Ҡыҙыбыҙҙа бит һин.

13.Карина  атлы ҡыҙыбыҙ

Бик йылғыр һәм бик зирәк.

Минең әйтеп бөтмәгәнде,

Әйтеп ҡуя ул гелән.

14.Дәрестәрҙә ул тырыш,

Аҡыллы, үҙе, уйсан.

Уҡытыусының ярҙамсыһы

Бик тыйнаҡ  һәм оялсан

Беҙҙең Камилабыз

15.Көн дә биштәр алып ҡайта

Эйә бөтә белемгә.

Бөтәһенә өлгө булыр

 Бик тырыш ҡыҙ  Наиля

16.Беҙҙең Динисламдын  уҡыуы

йырлап аҡҡан шишмә кеүек.

Тырыш, булдыҡлы бала ул,

Һис ҡасан тормай ебеп.

17.Ислам  беҙҙең бик оҫта                              

Һүрәттәрҙе төшөрә.                                  

Шиғырҙарҙы ла рифмалап,                      

Бар уйҙарын еткерә.                                

18.хоккейҙа оҫта уйнаусы,

Сәпкә төҙ бәреүсе- Таһир.

 Бигерәк ипле малай булдың,

 Афарин һиңә Таһир.                                          

19.Азамат  беҙҙең көрәшсе,                          

Күп һорауҙар биреүсе.                            

Тик томалдан ҡыҙҙарға                            

Йыш ҡына бәйләнеүсе.    

  20.Класыбыҙҙа тыныс ҡына

Малайыбыҙ бар- ул Аскар

Тырыш бул һин- Аскар

Уңыштар булһын юлдаш.

ВАЛЬС

1.Оло байрам бөгөн беҙҙә

Ҙурҙар инде үҙебеҙ.

Башланғыс кластар менән

Был -хушлашыу көнөбөҙ!

2. Иҫемдә алтын һуҡмаҡҡа

 Тәү аяҡ баҫҡан көнөм

Тәү тапҡыр мәктәп ишеген

 Үрелеп асҡан көнөм

3.2012 йылда

 Килдек 1 класҡа.

Тиктормаҫтар, шаян инек,

 Һикерҙек тә уйнаныҡ та,

 Ҡайһы саҡта иланыҡ та..

4.Беҙ, кескенә балалар,

Башлап килгәс мәктәпкә,

Ҡәләм менән әлифбаны

Тотторҙолар бүләккә.

5.“Әлифба” ярҙамы менән

Килеп еттек “Туған тел” гә.

Тел байлығын үҫтерҙек

Шәп уҡырға өйрәндек.

 6.Уҙып китер баласаҡ

Һиҙмәйсә лә ҡалырбыҙ.

Күңел тулған минуттарҙа

Һағынып иҫкә алырбыҙ.

7.Был кисәбеҙ үтһен әле

Иҫтә ҡалһын ғүмергә.

Баласаҡһыҙ йәшәп булмай,

Ерҙең яҡты йөҙөндә.

Бергә

Иң шәп байрам- баласаҡ.

Беҙҙән ҡалмай барасаҡ.

1.Йыр “Нурлы баласак”

8.Сегодня день у нас такой:
И грустный, и веселый.
Ведь мы прощаемся с родной
Своей начальной школой.

9.А помните, как все начиналось?

 Это было в 2012   году.      

За мамину руку надежно держась,

Тогда мы отправились впервые в класс.

10.Садясь за парту осторожно,

Чтоб школьной формы не измять,

Мы буквари свои раскрыли,

Раскрыли чистую тетрадь.

11.Мы были все смешными малышами,

Когда вошли впервые в   класс,

 И, получив тетрадь с карандашами,

За парту сели первый в жизни раз.

12..Время быстро пролетело….
На пороге - 5 класс,
А когда-то так несмело
Шли мы в школу первый  раз!

13.Были  разные моменты...
Не всегда ведь тишь да гладь,
Всё решалось  беспроблемно:
Нас    учитель   мог  понять.

14.Мы   теперь не те малышки, 
Что  за ручки в класс  пришли,
Очень многие до мамы
Незаметно  доросли…

15.Полюбили мы друг друга,
Дружба крепкая у нас!
Вместе с нами наша дружба
Переходит в пятый класс

16.Сколько времени, терпенья
Нам  учитель  наш-  отдал,
Он сумел нас сделать классом,
Коллектив  из нас создал.

17.Вы вспоминайте почаще о нас,
И, чтоб в душе огонёк не погас,
18.Будем мы старый свой класс навещать,
Наши успехи все Вам освещать.
Наши успехи все-все-все Вам освещать.

19.Ведь мы прощаемся с родной
Своей начальной школой

20.Обещаем, что не будем мы реветь.
Ну давайте, начинаем песню петь!

2.Песня

• За четыре года у нас было 3 415 уроков!
• 1836 часов сидели за партой
• 1920 исписанных тетрадей, но не каждая из них была показана родителям.
• Звонок звенел для нас 6 808 раз,
• Мы перелистали 5 796 страниц учебников
• Написали 90 контрольных работ
• В школу и обратно каждый из нас прошагал в среднем около 1045 км
• Мы исписали на классной доске 7 кг мела
• Исписали и  изгрызгли 320 ручек и 806 карандашей
• Потеряли 280 стирательных резинок
• за 4 года мы съели 3 тонны булочек и сосисек  в тесте
• выпили 45 бочек компота в нашей школьной столовой
• Подросли  в общем на 6 метров
• Мы ссорились и мирились 3000 раз.

Мы набрались ума, научились писать, читать, считать, клеить, резать,  рисовать, танцевать.  

А самое главное - научились дружить!

Владик -Спасибо,  ребята - а мы продолжаем наш праздничный выпуск новостей

 Владик  - А сколько талантов у нас, например, танцоры из “Дармана”

3.“Танец”

Лилиана -  У нас в студии находятся почётные гости. Это люди, которые не могут жить без школы и всей душой болеют за каждого ученика. Это, конечно же, директор Шамонинской средней школы Мустафина Рашида Адигамовна , Райля Гаиткуловна, Наталья Викторовна и завуч начальной школы Хайруллина Фаниля Фахрисламовна.

   Лилиана -Спасибо, Рашида Адигамовна .

4.Песня “Бәхет өсөн”

Лилиана -Фәнилә Фахрислам ҡыҙы– беҙҙең уҡыу- уҡытыу буйынса директор урынбаҫары. Кем контроль эшен нисәгә яҙа, кем минутына нисә һүҙ уҡый – ул бөтәһен дә белә, контролдә тота.

Завуч һөйләй.

5.Песня “?”

Владик -Слово для поздравления предоставляется заместителю директора по воспитательной работе Галеевой Наталье Викторовне

6.Танец девочки

учителю англ. языка Альбина Альбертовна ,Юлия Римовна!

Лилиана

Мы английским языком
Владеем умело,

Каждый из учеников
Подтвердит вам смело.

Ведь учили мы не зря
Все слова и фразы.

Это Вам благодаря,
Вам спасибо скажем.

7.Песня “Ватаным”

Д.Камилла

: Эйе,әле ҡасан ғына беҙ 1 класҡа килгән инек.

: Эйе, ул ваҡытта барыһы ла беренсе ине –

: беренсе уҡытыусы,

: беренсе ҡыңғырау

: беренсе дәрес,

: беренсе уҡыған һүҙҙәр,

: беренсе шатлыҡтар,

: беренсе борсолоуҙар...

: Белем үрҙәрен яулай – яулай 4  йыл һиҙелмәй ҙә үтеп тә китте.

: Әйтерһең  дә  4 сериянан торған кинофильм..

• Ведущий  -Ә хәҙер , әйҙәгеҙ, бергәләп дүрт йыл мәктәп тормошон иҫкә төшөрөп күҙ унынан үткәреп  алайыҡ.
• СЛАЙДТАР ҠАРАУ!!!!!!!!!!!!!!!!

Йыр: “аиданыкы”

Ата – әсәләргә  һуҙ.

Д.Камилла

1.Ауыр көндәр еңел генә

Ҡайһылай тиҙ үттеләр.

2.Малайҙарым, ҡыҙҙарым,

Етеҙ булып үҫтеләр.

3.Әсәйҙәрҙең кисергәнен

 Балалар ҙа кисерә.

4.Нисек итеп башланғыстан

 Бишенсегә күсергә.

Динислам- -Ҡәҙерле атайҙар, әсәйҙәр, өләсәй, олатайҙар был йырыбыҙ һеҙҙең өсөн.

8.Йыр “               Татыу ғаилә”

Иван

1.У каждого в жизни единственный раз

Бывает свой первый, свой памятный класс.

И первый учебник, и первый урок,

Карина

И первый завистливый школьный звонок,

И первый наставник-наш первый учитель,

Кто дверь нам открыл на дорогу открыт

Сулпан

Уҡытыусым! Хыялдарға әйҙәп,

Беҙгә бәхет кенә юрайһың.

Аптырайым, бала күңелдәрен,

Нисек аңлап, нисек сыҙайһың.

Эйе, дүрт йыл элек, 1 сентябрь көндө беренсе тапҡыр беҙҙе уҡытыусыбыҙ Светлана Әхәт  ҡыҙы йылмайып ҡаршы алды.  

Белем тауының ҡыйын да, тайғаҡ та баҫҡыстарынан күтәрелә башланыҡ.

Ошо  4 йыл уҡыу дәүерендә беҙ бер гаилә булып йәшәнек,  шатлыҡтарыбыҙ ҙа, борсолоуҙарыбыҙ ҙа уртаҡ булды.

Уҡырға, һанарға, дуҫлашырға, мәктәп ҡағиҙәләрен үтәргә өйрәндек. Бөгөнгө тантаналы көндә беренсе уҡытыусыбыҙға ҙур рәхмәттәр әйтке килә.

10.Песня “Уҡытыусым”

Бергә -Рәхмәт һиңә уҡытыусыбыҙ.

Мы с Вами писали первые буквы,

Читали мы с вами первые фразы,

 Впервые мы плакали из-за оценок,

Порою победы давались не сразу.

Но с Вами всего добивались мы легче,

Что нас научили всему, Вам спасибо

 Мы выросли и распрямили мы плечи,

Вы дали нам крылья, Вы дали нам силы

Наш первый шаг в жизнь школьную

Был сделан вместе с Вами.

 Вы опекали нас,

учили Делами и словами.

 В день праздничный Вас поздравляем,

 Благодарим от всей души.

Спасибо за терпение и заботу

Вам говорим мы – Ваши малыши. 
Четыре года пролетели,
И мы заметно повзрослели,
Закончилась начальная школа,
И ждут учителя нас новые.
А вы, кто с нами были,
Что первые четыре года учили,
Вы не печальтесь, и не грустите,
И новых учеников вы учите.
А мы будем помнить всегда вас,
Переходя дальше из класса в класс!

***

С начальной школой сегодня прощаетесь,
И в старшую школу вы отправляетесь,
Нет, вы нас не покидаете,
Просто чуть старше вы станете,
И будут предметы другие у вас,
И будете вы пятый уж класс.
Учитесь с упорством и рвением,
Желаем усидчивости вам и терпения.
С новыми учителями будьте добры,
Всегда выполняйте уроки свои!
Желаем учиться всегда лишь на «пять»,
Ну и про нас просим не забывать!

***


Вы нас учили грамоте, математике,
А на переменах играли мы в классики.
С вами мы пели и рисовали,
Много нового с вами мы узнавали!
А теперь пора прощаться нам,
Хотя, мы так привыкли к вам!
С первого класса нас вы вели,
Но расходятся наши с вами пути,
Переходим в пятый мы класс,
Но никогда не забудем мы вас!

***

К вам в первый класс мы пришли,
И были еще совсем малыши,
Со всею душой вы приняли нас,
Мы много нового узнали от вас,
И многому нас вы научили,
С радостью на ваши уроки ходили.
А теперь мы подросли,
И в пятый класс уходим мы.
Как трудно с вами расставаться,
Как жаль, что нам нельзя остаться,
Но знаем, много нового ждет впереди,
И с улыбкой надо нам вперед идти!
Учиться всегда на «отлично» мы будем,
И вас никогда не забудем!

***

Поздравления примите от нас,
Сегодня чуть старше вы стали,
Переходите уже в пятый класс,
И прощаетесь с нами!
Но не грустите, не надо,
Ждет много нового вас впереди,
И пусть у вас все будет как надо,
Успехов в учебе желаем вам мы!

***

Четыре года, ровно четыре,
Вы нас многому учили,
Учили складывать и вычитать,
Писать учили и читать,
С вами много времени мы проводили,
Вы нас ценили и любили,
И за вашу доброту, заботу,
За вашу трудную работу,
За то, что словно мама были вы,
Спасибо вам сказать хотим!

Отпустите нас ленталар кисерга

Классный руководитель һөйләй        !

Поздравления примите от нас,
Сегодня чуть старше вы стали,
Переходите уже в пятый класс,
И прощаетесь с нами!
Но не грустите, не надо,
Ждет много нового вас впереди,
И пусть у вас все будет как надо,
Успехов в учебе желаем вам мы!

Классный руководитель 5-го класса:

-Если вы все готовы поступить в 5-й класс, то должны дать клятву пятиклассника.

Вступая в ряды учеников средней школы, торжественно клянусь:

1. У доски стоять как лучший вратарь, не пропуская ни одного вопроса.

2. Не доводить учителей до температуры кипения.

3. Быть быстрым и стремительным, но не превышать скорости 60 км/ч при передвижении по школьным коридорам.

4. Вытягивать из учителей не жилы, выжимать не пот, а прочные и точные знания.

5. Плавать только на “хорошо ” и “Отлично” в море знаний, ныряя до самой глубины.

6. Быть достойным своих учителей.

Все: - Клянемся! - Клянемся! - Клянемся!

Тагир-   И как результат вашего труда, мы хотим сообщить, что все дети и родители четвертого класса переведены в 5-й класс.

Сулпан  -Единственной второгодницей является  учительница Вальшина Лариса Алисовна , которая в очередной раз оставлена на повторный курс обучения.

Выручение дипломов

11.Песня -Прощай начальная школа

Алып барыусы Юланова Эльвина Салауат кызы

Алып барыусы 1 : Һаумыһығыҙ, хөрмәтле ҡунаҡтар! Бөгөн беҙ, иң ҡәҙерлеләребеҙ, әсәйҙәребеҙҙе байрам менән тәбрик итеү маҡсатында барыбыҙ бергә йыйылдыҡ.

Алып барыусы 2: Здравствуйте, дорогие гости! Сегодня мы собрались в этом зале, чтобы поздравить с праздником самых родных, самых милых и любимых мам.

Алып барыусы 1: ноябрҙең аҙаҡҡы йәкшәмбеһе Рәсәйҙа Әсәйҙар көнө тип иғлан ителгән.Был көн ҙур байрам төҫөн алған, сөнки һиңә биш йәш йәки илле йәш булыуына ҡарамаҫтан, әсәй берҙай ҡәҙерле һәм бик кәрәк.

Алып барыусы 2. В последнее воскресенье ноября в России отмечают особый праздник - День матери. Это праздник, к которому никто не может оставаться равнодушным. Ведь сколько бы нам ни было лет - пять или пятьдесят - нам всегда нужна мама, ее любовь, ласка, внимание, совет.

Алып барыусы 1: хөрмәтле әсәйҙәр! Ысын күңедән һеҙҙе байрамығыҙ менән ҡотлайбыҙ. Беҙ әҙерләгән тамашала әүҙем ҡатнашып, көндәлек тормошоғоҙҙан арынып,күңелдәрегеҙҙе күтәреп, ял итергә яҙһын.

Алып барыусы 2

Пришел веселый праздник к нам,

Чудесный праздник - праздник мам.

Он Днем матери называется

И в конце ноября отмечается.

Сегодня праздник наш любимый,

Веселый, добрый, нежный, милый.

Для мам мы песенки споем,

Станцуем и стихи прочтем.

Алып барыусы 1: Для Вас, наши любимые мамы,выступают мальчики 3Б класса с танцем “Бөркөттәр”.

                                             Бейеү  “Бөркоттәр”

Алып барыусы 2  

                Наша мама вся в заботах,
                 От темна и до темна.
                Каждодневная работа,
                Магазины, беготня. 

Алып барыусы 1

                          Ниңә бөгөн бөтә ерҙә

                         Сәскәләр балҡый беҙҙә,

                         Ниңә ҡояш көлөп ҡарай

                        Шатһығыҙ барығыҙ ҙа?

                           Бөгөн – Әсәйҙәр байрамы

                        Бөгөн – ерҙә тантана!

                        Ҡояш шуға көлә бөгөн

                        Гөлдәр шуға шатлана.

Лилиана Тәбрисова башҡарыуында йыр “Шатлыҡ”

Алып барыусы 2

     О матери сложено много пословиц и поговорок, знают ли их наши мамы, мы сейчас проверим. Вам нужно закончить пословицу. За каждый правильный ответ получите по цветочку.

1. При солнышке тепло (при матери добро).

2. Материнская забота в огне не горит (в воде не тонет)

3. Птица рада весне (а ребёнок  – матери).

4. Материнская ласка (конца не знает).

5. Для матери ребёнок (до ста лет дитёнок).

Алып барыусы 1

Күңелегеҙҙә һеҙҙең ҡояш яна,

Нурлы йөҙөгөҙҙә - яҙ йәме .

Ерҙә йәшәү йырға әүерелһен,

Ҡотло булһын әсәйҙәр көнө.

Йыр “Нурлы баласак”

Алып барыусы 2

А теперь приглашаем наших любимых мам на Конкурс  «Найди ребенка по ладошке».

(Дети становятся в круг, мама в середину круга. Когда музыка остановится, мама должна с закрытыми глазами найти своего ребенка по ладошке.)

Алып барыусы 1

Көндөң яҡтылығы – ҡояшта,

Күктең матурлығы – йондоҙҙарҙа,

Ерҙең гүзәллеге – әсәйҙәрҙә.

Тормошобоҙҙо йәмләүсе иң шәфҡәтле,иң мәрхәмәтле ғәзиз кешеләр кемдәр һуң?Әйҙәгеҙ,әлеге һорауға яуапты уҡыусыларҙан һорайыҡ.

1-се а.б. Ҡояш бөтә ер шарына йылы бүләк итә. Ҡояшһыҙ кеше йәшәй алмаған кеүек, беҙ ҙә әсәйһеҙ йәшәй алмайбыҙ. Наиля

Әсә - гүйә дала –

Ҡоласы киң , йөҙө ҡояшлы        руслан

Әсә ерҙә бөтөн игелектең,

Изгелектең тоғро юлдашы.

Карина, камила

1-се а.б.

Әсә ул,гүйә,ҡояш -  бер йылмайһа, бөтә йөҙөнән нур сәселә, бар тирә-яҡ яҡтырып киткәндәй тойола.    динислам 

тагир

Әсә булыу – изгелектең тажы,

Донъяла иң оло дәрәжә!        Динислам

Әсә кеше бөтөн балаһының

Бәхетенә аса тәҙрә.

Рушан

Һин,әсәйем,минең өсөн          

Был донъяла бер генә.

Йылмайғанда йөҙҙәреңдән  

Бар өйгә нур бөркөлә.

 Танец “Ҡурай”

Алып барыусы 2

Следующий конкурс называется «Золотые ручки»

Приглашаем 2 мам. Мамы должны из платка, шарфика, бантов сделать наряд ребёнку.

Алып барыусы 1

А зрители болеют, кричат и аплодируют. Спасибо за такие наряды! Дети пройдитесь. Бурные аплодисменты!

Алып барыусы 1

Хөрмәтле әсәйҙәр, Һеҙҙе байрамығыҙ менән ҡотлап, малайҙар “Толпар атым” йырын әҙерләне. Рәхим итеп тынлағыҙ.

                                Малайҙар йыры “Толпар атым”

                                                    Шиғыр

Алып барыусы 2

Следующий конкурс называется “Уборка”

Участницам необходимо обвести  веником воздушный шарик между кеглей. Победивший получит красивый цветочек.

Алып барыусы 1

Афариндар!!! Ә хәҙер күмәкләп, әсәйҙаргә ярҙам итеп алайык.

Йыр “Әсәйгә ярҙам итәм”

Алып барыусы 2

Ведущий: Дорогие мамы! Вы, наверное, хорошо  знаете своих дорогих деток.  А дети в свою очередь очень хорошо знают своих мам. Даже нарисовали вот такие замечательные портреты. Но, к сожалению ни один портрет не подписан. Сейчас мы посмотрим, узнаете ли вы свои портреты по рассказам ваших детей о своей маме. (На портретах с обратной стороны заранее написан рассказ ребёнка о маме: например, любимое блюдо, певец, цветы, любимое занятие, профессия и т. д.)

Игра «Узнай, чей портрет?»

Алып барыусы 2

Все Молодцы!!! А сейчас,Танец «Буги-Вуги», танцуют все!

Алып барыусы 1

Следующий конкурс  «Найди ошибку и ответь правильно». За каждый правильный ответ цветочек.

* Уронили зайку на пол,

 Оторвали зайке лапу.

 Всё равно его не брошу,

 Потому что, он хороший.

Алып барыусы 2

* Матросская шапка, веревка в руке,

 Тяну я корзину по быстрой реке.

 И скачут котята за мной по пятам,

 И просят меня: «Прокати, капитан».

Алып барыусы 1

* Я рубашку сшила Гришке,

 Я сошью ему штанишки.

 Надо к ним носок пришить

 И конфеты положить.

Алып барыусы 2

* На каком транспорте ездил Емеля (на санях, в карете, на печи, на машине)?

Алып барыусы 1

* Куда нельзя садиться медведю (на скамейку, на бревно, на камень, на пенёк)?

Алып барыусы 2

* Что говорил, кот Леопольд мышатам (перестаньте шалить, приходите в гости, вы – мои друзья, давайте жить дружно)?

Алып барыусы 1

Молодцы!!!

Следующий конкурс Театр-экспромт «Теремок». Наши родные не только замечательные мамы, но и хорошие актеры. Сейчас мы сами все увидим.

Стоит в поле теремок (Скрип-скрип!).

 Бежит мимо мышка-норушка. (Ух, ты!)

 Увидела мышка-норушка. (Ух, ты!) теремок (Скрип-скрип), остановилась, заглянула внутрь, и подумала мышка (Ух, ты!), что коль теремок (Скрип-скрип) пустой, станет она там жить.

 Прискакала к терему (Скрип-скрип) лягушка-квакушка (Квантересно!), стала в окошки заглядывать.

 Увидела её мышка-норушка (Ух, ты!) и предложила ей жить вместе. Согласилась лягушка-квакушка (Квантиресно!), и стали они вдвоём жить.

 Бежит мимо зайчик-побегайчик (Вот это да!). Остановился, смотрит, а тут из теремка (Скрип-скрип!) выскочили мышка-норушка (Ух, ты!) и лягушка-квакушка (Квантиресно!) и потащили зайчика-побегайчика (Вот это да!) в теремок (Скрип-скрип!).

 Идет мимо лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!). Смотрит – стоит теремок (Скрип-скрип). Заглянула в окошко а там мышка-норушка (Ух, ты!), лягушка -квакушка (Квантиресно!) и зайчик -побегайчик (Вот это да!) живут. Жалобно так попросилась лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!), приняли и её в компанию.

 Прибежал волчок-серый бочок (Тыц-тыц-тыц!), заглянул в дверь и спросил кто в тереме (Скрип-скрип!) живёт. А из теремка (Скрип-скрип!) отозвались мышка-норушка (Ух, ты!), лягушка-квакушка (Квантиресно!), зайчик-побегайчик (Вот это да!), лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!) и пригласили его к себе. С радостью побежал в теремок (Скрип-скрип) волчок-серый бочок (Тыц-тыц-тыц!). Стали они впятером жить.

 Вот они в теремке (Скрип-скрип!) живут, песни поют. Мышка-норушка (Ух, ты!), лягушка-квакушка (Квантиресно!), зайчик-побегайчик (Вот это да!), лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!) и волчок-серый бочок (Тыц-тыц-тыц!)

 Вдруг идет медведь косолапый (Ничего себе!). Увидел он теремок (Скрип-скрип!), услыхал песни, остановился и заревел во всю мочь медведь косолапый (Ничего себе!). Испугались мышка-норушка (Ух, ты!), лягушка-квакушка (Квантиресно!), зайчик-побегайчик (Вот это да!), лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!) и волчок-серый бочок (Тыц-тыц-тыц!) и позвали медведя косолапого (Ничего себе!) к себе жить.

 Медведь (Ничего себе!) полез в теремок (Скрип-скрип!). Лез-лез, лез-лез — никак не мог влезть и решил что лучше на крыше будет жить.

 Влез на крышу медведь (Ничего себе!) и только уселся — трах! — развалился теремок (Скрип-скрип!).

 Затрещал теремок (Скрип-скрип!), упал набок и весь развалился. Еле-еле успели из него выскочить мышка-норушка (Ух ты!), лягушка-квакушка (Квантиресно!), зайчик-побегайчик (Вот это да!), лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!), волчок-серый бочок (Тыц-тыц-тыц!) — все целы и невредимы, да стали горевать – где ж им дальше то жить? Принялись они бревна носить, доски пилить — строить новый теремок (Скрип-скрип!).  Лучше прежнего выстроили! И стали жить поживать мышка-норушка (Ух, ты!), лягушка-квакушка (Квантиресно!), зайчик-побегайчик (Вот это да!), лисичка-сестричка (Тра-ля-ля!) и волчок-серый бочок (Тыц-тыц-тыц!) медведь косолапый (Ничего себе!) и двое-из-ларца (Всё сделаем!) в новом теремке (Скрип-скрип!).

Алып барыусы 2

Апплодисменты, нашим матерям! Спасибо!

Для Вас, дорогие мамы, с частушками Ваши дети.

“Частушки”

Алып барыусы 1

Наш вечер подошел к концу. Мы благодарим всех участников конкурса,  за внимание к детям, за доставленное удовольствие и праздничное настроение. Пусть совместная подготовка к праздникам и ваше участие в жизни детей в школе, останется навсегда доброй традицией вашей семьи. Спасибо  за ваше доброе сердце, за желание побыть рядом с детьми, подарить им душевное тепло. Нам очень приятно было видеть добрые и нежные улыбки мамочек, Счастливые глаза их детей. За ваше участие в нашем празднике и за то, что вы всегда с нами, за то, что вы самые, самые всем мамам вручаются открытки.

Стих

Желаем вам здоровья, и счастья вам желаем!

 Удачи и терпенья! Мамуля, улыбнись!

 И твердо обещаем, что мы не подведем вас.

Как здорово, что все мы здесь сегодня собрались! 

Әсәй! Мин хоҙайға рәхмәт әйтәм,

Һәр көнөмдә һинле булғанға.

Илар саҡта һинең йыуатыуҙан,

Күңелемә һиллек тыуғанға.

Әсәй! Мин бәхетле һин булғанға,

Доға ҡылам һинең һаулыҡҡа.

Иҫән булһаң донъям түп-түңәрәк,

Кәрәк түгел башҡа байлыҡтар.

 Йыр “Ватаным”

Башҡортостан Республикаһы Өфө районы мунципаль районы хәкимиәте Булгаково ауылы урта дөйөм белем биреү «Ос юғары» мәктәбе дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы

«Ос юғары» мәктәбенең

1А класы уҡыусыларының

    “Ҡышҡы Нардуған”

байрамының  конспекты

                                                                    Төҙөүсеһе:

                                                                        башланғыс синыфтар уҡытыусыһы

                                                                    Юланова Эльвина Салауат ҡыҙы

Ҡышҡы нардуған байрамы

Балалар: нар-нар нардуғанға бар,бар!

                    Нардуғанға бармағандың күңеле булыр тар,тар!

Нәйлә: мал-тыуарың түл йәйһен!

Камила: бала сағаң ит етһен!

Лилиана: малың ашһын ҡуранан!

Карина: ашыңашһын буранан!

Бергә: илең йортоң һил булһын,

Күңелегеҙ киң булһын!

                           (инәй сыға)

Инәй: һай,рәхмәт төшкөрҙәре,балалар!изге теләктәрәгеҙгә мең рәхмәт!минән                    һеҙгә бер тауыҡ!

Сулпан: юрауығыҙ юш килһен,минән әле генә бешеп сыҡҡан йылы икмәк!

Камила: минән һеҙгә бер һарыҡ!

Динә:бына ете баш ҡорот!

Нәйлә:селлә бабай килеүгә

               Ҡышҡа бит селлә хужа,

             Яман сырхауҙар булмаһын,

             әсетеп ҡуйҙым буҙа.

Бергә: ҡот килһен малығыҙға,

            Именлек барығыҙға!

Инәй: рәхмәт,балалар!байрамға килгәс,урынығыҙ түрҙән булһын!

            (ултыралар)

Нәйлә: ҡыҙҙар,малайҙар! Әйҙәгеҙ,Юлбарсы һайлайыҡ!

Сулпан: инәйебеҙ йомаҡ әйтһен,кем кңберәк яуап бирә шул Юлбарсы    булһын.

Инәй:ярай улай булғас,тыңлағыҙ:

         -тып-тып бейей сәпәккә,

         Он таҙарта әпәккә,ауыҙы юҡ,мороно юҡ,ңҙе һәр ваҡыттағыса туҡ.(иләк)

-бабайым килә ҡағынып,аҡ толобон ябынып.(ҡыш)

-йәй ҙә егет,ҡыш та егет,йөрөй йәшел кейем кейеп.(шыршы)

-ишетән керә ҡулһыҙ һүрәт төшөрә,тешһеҙ тешләй.(һыуыҡ)

-шәкәр тиһәң шәкәр тугел,һөт тә тугел уҙе аҡ,мамыҡ тиһәң мамыҡ тугел,йә, был нимә уйлап тап.(ҡар)

-утта янмай,һыуҙа батмай,тышта таш була,өйҙә һыу була(боҙ)

        Йә,кемегеҙ йомаҡтарға күберәк яуап бирҙе!

Бергә: Лилиана!

Нәйлә: Юлбарсы,Юлбарсы,Юлбарсыға кем ҡаршы!

Бергә: лилиана Юлбарсы ,Юлбарсыға юк ҡаршы!

Лилиана: йылғаны тулҡын матурлай,

                  ҡояш нурлай көндәрҙе.

                  Минең дә гөл иткем килә

                  Тыуып үҫкән илдәрҙе.

(йыр   “Турғайҙар”)

Инәй: юлбарсыға матур яулығ бүләккә.

(яулык бирә)

Юлбарсы: инәй,нимә аңлата ул “Нардуған” һүҙе.

Инәй:нар-ул монголса ҡояш тигәнде аңлата.нардуған ул ҡояш тыуған көн.беҙҙең ата бабаларыбыз оҙон төндәр,ҡыҫҡа көндәр башланғас нар туған бәҙгә йөҙөң менән борол инде-тип ҡояшҡа мөрәжәғәт иткәндәр, көн оҙоная башлағас ,ҡояш беҙҙе тыңланы тип ышанғандар,нардуған байрамы өҫ декабрь байрам ителә башлай.тимәк ,көн ошо көндән оҙоная башлай.

Лилиана: Богон ҡояш тыуған көн

                   оло байрам нардуған

                   Әйҙә бергә әйләнәйек

                   Барыбыҙҙа бер тыуған.

(йыр “нардуған”)

Кояшыбыз берәу гена,Асаемдай йылы ул

Беҙҙе иркалай зә ,һөйә ҡояш уның кулы ул.

Нар-кояшы нурлы бул,Нардуғаным йырлы бул

Табыныбыҙ йырлы бул,Матур шигыр,кҡйлҡ бул!

Сулпан: инәй,ноғот һал әле,кем килер икән!

               (ноҡот һала)

Оҙон оҙаҡ юл булыр,беҙгә кем илә булыр,ноҡотҡа берәуҙен һыны тҡшә,үҙе ҡарт,үҙе дәрт,уның байрамда булыуы-шарт.был кем булыр икән!

(ишек тукылдатып,Селлә бабай килеп инә)

Селлә:һаумыһығыҙ! Һаумыһығыҙ барығыҙҙа! Бына нардуған байрамына,ашыға-ашыға килеп еттем!

Лилиана:әйҙәгез Селлә бабайҙы бейетеп алайыҡ.

Баҫ әле,Селлә бабай

Оҫта баҫаһың ҡалай,

Беҙҙең менән уйнап,бейеп,

Күңел ас бер талай.

(түргә ултыра)

Ғайсар: нардуған,нардуған

           Һөнәрең күрһәт туған!

           Нар ҡояш нурға тулған

           Йыр бейеү күрһәт туған!

(бейеу камила,карина,дина)

Уйын:Осто-осто

Инәй: әйзәгеҙ,кыш бабай тураһында йыр йырлап алайык!

(йыр: кыш бабай)

Инәй: әйзәгеҙ,ҡояшыбыҙга дан әйтәйек!

Динислам:нар кояшым сык инде

                   Һинән нурлы юк инде

                   Ас һин яктыкуҙеңде

                  Курһәт якты йөҙөңдө.

Рушан:миһырбанлы кояшым

             Барына нур кояһың,

             Доньялағы бар йәнлегең

                  Иркәләйһең һойәһең

Селлә бабаә: киң ризык,кмң дәуләт бирһен,уйламаған ерҙән бирһен!

Бергә: амин шулай булһын!

Инәй: байрамыбыҙҙы дуҫлыҡ бейеуе тамамлай.

(дуҫлык бейеуе)

План:

1)балалар сыга

2)сулпан: нар-, найла мал-тыу.., камила- бала саг.., лилиана- малын аш .., карина ашын аш бур..,  вместе:илен-йортон…

3)И:хай рахм….тауык,сулпан-юрауыгыз юш…,камила-харык,дина-корот,найла

Вместе:кот килхен малыгыз….

4)ултыр..наиля:Юлбарсы хайлайык..

5)сулпан

6)йомак

7)кем каршы? Юк кршы

8)Лилиана шигыр,йыр с Найлей

9)яулык булёкка

10)Лил:нима була ул  «нардуган»?

11)лили:шигыр…йыр хоровод

12)нокот хал

13)селла ина,бейей,ултыра

14)гайсар шигыр

15) 3 кыз бейеу

16)уйын осто-осто

17)йыр кыш бабай

18)дан айтайек  …Динислам,Рушан,селла…

19)бейеу

Сценарий «Дружба народов»

Цель: воспитание уважения к разным народам, учить доброжелательности, стремлению понимать и принимать друг друга.

(Дети строятся  перед актовым залом, в руках таблички, флаги представляемой страны. Под песню «Я, ты, он, она..» входят в зал, размахивая флагами. Встают вдоль сцены)

Ведущий: Здравствуйте, уважаемые гости! Знаете ли вы, дорогие друзья, что ученые мира подсчитали, что на нашей планете существует около 3 тысяч  языков. Если произнести одно только приветственное слово на всех языках мира, то это займет полтора часа времени. И сегодня мы с вами собрались здесь для того, чтобы поприветствовать, друг друга, как это делается в хорошей дружной компании. 

 (Дети здороваются со зрителями на языке, нацию которого представляют.)

Россия – самая большая страна в мире! Она занимает самую большую и обширную территорию от Европы до Азии. Только в нашей стране есть и полярный пояс, и тундра, и тайга, и степь, и тропики. В нашей стране живет очень много народов, и у каждого народа есть свои песни, музыка, культура, обычаи и обряды. (240 народностей – национальный состав России по данным Всероссийской переписи населения 2002 года. В Российской Федерации 83 субъекта, 21 из которых является республиками.)

Наш Башкортостан славен народными традициями, героическими подвигами, искрометными танцами. Наших предков объединяла душевная мудрость, искреннее почитание старости, щедрость и гостеприимство

Ученик: Живут народы  разные                                    

С давних пор.

Одним – тайга по нраву,

Другим – степной простор.

У каждого народа

Язык свой и наряд.

Один черкеску носит,

Другой надел халат.

Один – рыбак с рожденья,                                    

Другой – оленевод.

Один – кумыс готовит,

Другой готовит мед.

Одним милее осень,

Другим милей весна.

А Родина у каждого

У нас у всех одна.

Ученик: Если есть друзья на свете

Все прекрасно, все цветет

Даже самый сильный ветер

Даже буря не согнет!

Мы и в дождь, и в снег, и в стужу

Будем весело шагать

При любой погоде дружим

Дружбы этой не порвать!

Ученик: Русские, казахи, татары  и армяне,
Мы черные, и русые, и смуглые, и белые
На земле родной,
Живем мы все большой и дружной семьей.

Песня «Мир похож на цветной луг»

Ведущий: Люди отличаются друг от друга национальностью, привычками, одеждой, но живут они вместе и надо уважать молодых и старых, здоровых и больных, бедных и богатых. Любой человек хочет, чтобы его любили и уважали, ценили и понимали, и очень часто нам просто необходимо слышать от окружающих людей добрые слова и пожелания.   Каждый человек неповторимый. Он - индивидуальность, личность, обладающая своими особенностями. Если бы мы были все одинаковыми - жить на свете было бы просто неинтересно.

Ученик: Дружба народов — не просто слова,
Дружба народов навеки жива.
Дружба народов — счастливые дети,
Колос на ниве и сила в расцвете.

Ученик: Дружба народов — бескрайний простор,
Мир и согласие, девичий хор,
Звонкая песнь чабана молодого,
Сад, виноград возле дома родного.

Ученик: Есть сила на Земле

Семья народов.

Она навеки нас объединила,

То сила дружная,

Что роднит народ,

Для 100 ручьев – одна большая чаша.

Песня  “Нурлы баласаҡ”

Попурри танцев «Русский, украинский»

Ученик: Да, наверное, мы разные! Но все мы при этом равные! Мы все имеем равные права, смеяться и грустить

Мы все для счастья рождены, и так тому и быть!

Ведь каждый из нас индивидуальность

И в этом конечно и есть уникальность!

Ученик:  Различиями нашими мы будем восхищаться!

Друг другу доброту дарить и просто улыбаться!

Мы разные? Мы равные! И нет преград для дружбы