Мундукина Лариса Игнатулиевна

О себе

Мен, Мундукина Лариса Игнатулиевна, тургуза öйдö тöрöл Экинур jуртымда, болчомдордыҥ турачагында таскадаачы болуп иштейдим. Сööгим кöбöк, таайларым – тодоштор, отурган jуртым – иркиттер.

Таскадаачы болоры – ол эҥ ле агару, каруулу, оморкодулу ла öкпööрÿмду иш деп айтсас, jастыра болбос деп сананадым, не дезе, ада-энелер сÿрекей jаан байлыгын – огош болчомдорын – эҥ ле озо биске бÿдÿмjилеп экелгилейт.

«…Jаш бала тоҥмок сууныҥ башталганына тÿҥей. Тоҥмок сууныҥ бажы кандый ару, кандый агару! Бала jашта андый ла ару, эптÿ, jакшынак. Тоҥмок сууны кирлетпейли, jаш баланы кичеейли. Баланы канайып кичеерибис, таскадарыбыс – ол бистиҥ байлыгыс, калыгыстыҥ уулантызы, келер öйи!» - деп айдылган сöстöрлö бÿткÿлинче jöпсинедим.

«Бала – jашта, арба – кылгада» – деп тегиндÿ айдылбаган. Огош тужында алынган тазыктыруны бала бастыра jÿрÿминде тузаланат. Оны öткÿрип ийзебис, баштапкы алтамдарла кожо баланыҥ алтайсу кÿÿн-санаазын, тöрöл кöгÿс-байлыгын ла кöнÿ алтай тилин jылыйтып саларыс деп шÿÿлтени база бÿткÿлинче jöмöйдим.

Бÿгÿнги кÿнде тöрöл тилисле балдар jилбиркебей, керексибей, кöнÿ куучындашпай, керек дезе оҥдобой, билбей де турганы – сÿрекей чочыдылу айалгага экелди.

Айдарда, таскадаачыныҥ алдында курч сурак тура берет – балдарды сыраҥай ла jаш тужынаҥ ала тöрöл алтай тилиле чокум, кöнÿ, jайым куучындап ÿредери. Бу амадуны бÿдÿрерге эмдиги öйдиҥ ичкери öзÿмдÿ эп-аргаларын (инновациялык технологияларын),  jайаандык ууламjылу jакылталаларын тузаланары jарамыкту болот.

Мениҥ санаамла болзо, балдарды кöнÿ куучындап ÿредеринде «Инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларыла школго jÿргелек балдардыҥ кӧнÿ куучын-эрмегин чӧрчӧктӧр ажыра тазыктырары» деп, ченемел ишти тузаланганым jарамыкту. Бу ченемел ижим меге ÿредÿ ижимниҥ чыҥдыйын кöдÿрерге болужат.

Оны алтай тилле мениҥ ле таскаткан болчомдорымныҥ детсад, аймак ла республикан кеминде öткÿрилген конкурстарда, билим-практикалык конференцияларда бийик jедимдерге jеткен турулталарыс керелейт.

Öткöн jылдыҥ учында «Чöрчöктöргö айылдап» деп  аймактыҥ тöс библиотеказынын öткÿрген байрамдык кöрÿ-маргаанында таскадып турган болчомдорым jеҥÿлÿ jерлерге чыккандары – мениҥ сÿÿнчим, оморкодум.

«Арба – кылгада» болгонын ундыбай, балдардыҥ ич-кöрÿмин элбедип, алтай тилине ÿренер кÿÿнин бийиктедип,огош болчомдордыҥ öйинде тöрöл тилиле темигип таскайтан jедимдерин jылыйтпай, оны оноҥ ары байыдып, элбедип иштегенде, ÿреткен балдарым бастыра jанынаҥ jайалталу, келер jÿрÿмниҥ чындык улузы болор деп иженедим.

Мой взгляд на мир

Тӧрӧлчи кÿÿн-санаа кажы ла балада jаштаҥ ала болор учурлу. Элдеҥ ле озо балдарды бойыныҥ тӧрӧл тилин, чÿм-jандарын, кичÿ тӧрӧлин, Алтай республикабысты, ла jаан тӧрӧлисти, улу  Россияны, сÿÿрине, тооп jÿрерине таскадарына аjару саладым

Моё портфолио

Эмдиги öйдö школго jÿргелек балдардыҥ тöрöл тилин темиктирип, ÿредерин тереҥжидип элбедери – каруулу сурактардыҥ бирÿзи. Оогош болчомдорды тöрöл тилине ÿредерин канча ла кире эрте баштаза, олордыҥ оноҥ ары текши öзÿми jарамыкту болоры jарт.

Билимчилердиҥ ижин кöргöндö, тöрöл тилине баланы оогоштон ала аjарулу ÿреткени сÿрекей jедимду деген шÿÿлте Е.Н. Тобоеваныҥ, Н.М. Киндикованыҥ, М.П. Чочкинаныҥ, Н.Б. Тайборинаныҥ ла оноҥ до öскöзиниҥ иштеринде айдылат.

Бÿгÿнги кÿнде öй сÿрекей тÿрген солынат. Телекейде, орооныста, тергеебисте jÿрÿмниҥ jÿзÿн-башка айалгаларынаҥ, шылтактарынаҥ улам, балдардыҥ  тöрöл тилине jилбÿзи астап, кÿÿни jабызап калганы билдирет.

Анчада ла, балдардыҥ jаҥы ла тöрöл тили чыгып, куучын-эрмеги  эрчимделип турган öйлöрдö, кöп jандай орус тилле келип турган jетирÿлер олjолоп ийерде, бу сурак кÿнниҥ кÿнге курч турат.

Школго jÿргелек балдардыҥ таскамалына ууламjылалган ФГОС-тыҥ некелтелерине келиштире балдарла öткÿрер иште кыйалтазы jогынаҥ этнокультурный бöлÿк болоры темдектелген.

 Педагогикалык билимдердиҥ кандидады Е.Н.Тобоеваныҥ «Огош болчомдорыныҥ турачагында алтай тилди темиктирериниҥ ле кееркедим чÿмделгеле таныштарыныҥ «Кÿнеш»» деп программазы ФГОС аайынча эки бöлÿктеҥ турат: «Кыйалтазы jогынан бÿдÿрер бöлÿги», «Jер бойынын анылузы». Бу бöлÿкте Алтай jеристиҥ, калыгыстыҥ чум-jаҥдарыныҥ аҥылузыла баланы таныштырып, тöрöл тилине темиктирип, алтай кöгÿс-кöрÿмдÿ болзын деп таскамал берери болот.

 Анайда ок, региональный «Любимый край - Горный Алтай» (тургузаачылары А.А. Костюнина, С.Н. Шатилова, Т.Г. Крыжная, А.В. Самойлова, Т.Г. Гаврилова, О.С. Тозыякова) деп программага тайанып, программаныҥ тöрт бöлÿги аайынча ижимди база чокумдайдым.

Айдарда, öрöги айдылган Программаларда «...баланы jаштаҥ ла алтай тилине, калыгыныҥ чÿм-jандарын, jаҥжыгуларын, кеендик байлыгын билерине ÿретсе, таскамал иш ончо jандай öзöр...» – дегенин аjаруга алып «Инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларыла школго jÿргелек балдардыҥ кӧнӱ куучын-эрмегин чöрчöктöр ажыра тазыктырары» деп ченемел иш öткÿредим.

Ченемелдиҥ амадузы: алтай тилле занятиелерде (НОД) инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларын тузаланып, чöрчöктöр ажыра балдардыҥ кöнÿ куучын-эрмегин тазыктырар айалга тöзööри.

Ончо ижимниҥ тöс амадузы – балдар тöрöл тилиле куучындажып билерин, эрмеги jарт, сöзлиги байлык, алтай тилиниҥ табыштарын чокым ÿнденип, эрмеги кöнÿ, тили ару, су-алтай, тöп лö чындык болорын jеткилдеери, jимекчи сöстöр jогынан куучынданарга ÿредери.

Портфолио: