задания и работы
методическая разработка

ПРИЛОЖЕНИЕ 1

Задания для контрольной работы

Тема: «Къарачай-малкъар тилни тауушларыны тюрлю-тюрлю жаны бла тинтилиулери»

Тема бла байламлы соруула

1. Къарачай-малкъар тилни тауушлары.
2. Ачыкъ тауушла, аланы къауумлары эм тюз жазылыулары.
3. Орус тилде тюбемеген ачыкъ тауушла, аланы энчиликлери.
4. Къарачай-малкъар тилде къысыкъ тауушла.
5. Орус тилде тюбемеген къысыкъ тауушла.

Тема бла байламлы ишле

1-чи иш. Бу заталаны толу ангылатыгъыз:

1. тауушну кючю;
2. тилни органлары;
3.  тилни тауушларыны акустика, физиология эм лингвистика жаны бла тинтиулери.

2-чи иш. «Ю» таууш бла башланнган сёзлени жазыгъыз эм ала бла айтымла  къурагъыз. Орус  тилде «Ю» таууш бла тенглешдиригиз,  айтылыуда башхалыгъын ангылатыгъыз.

3-чю иш. Точкаланы орунларына керекли харфланы сала жазыгъыз, ала бла айтымла къурагъыз.

Мын…ан, ч…гюч,  мен…ен,  эс…ертиу,  ж..ген,  жа…ет,  жорт…ул, бишл…къ, факъ…рачы, чы…ыр, та…бла,  къа…лы, тат…ун, кю…лю, сюр…ню, жырлай…ла, ойнай…ла,чертле…к, эрт…нлик.

5-чи иш. «Ё» таууш бла башланнган сёзлени жазыгъыз эм ала бла айтымла  къурагъыз. Орус  тилде «Ё» таууш бла  тенглешдиригиз,  айтылыуда башхалыгъын ангылатыгъыз.

6-чы иш. Ачыкълары барысыда базыкъ эринлиле болгъан сёзлени бла ачыкълары барысыда назик эринлиле болгъан сёзлени айырып жазыгъыз эм ала бла айтымла къурагъыз.

Улоу, тоноу, тютюн, кюнлюм, къурум, кюмюш, шукур, чюйютлю, бютюн, оноу, тюйюш, бурун, къундуз, юлюш, кюзгю.

7-чи иш. Ачыкълары барысыда эринлиле болгъан 15 сёз жазыгъыз. Алада базыкъларын, назиклерин, кенглерин, тарларын ачыкълагъыз.

8-чи иш. Бир-бирден башхалыкълары жланда о-ё, ы-и, у-ю ачыкълада болгъан сёзле жазыгъыз.

Сёз ючюн: къол-кёл, туз-тюз.

9-чу иш. «Э» » таууш бла башланнган сёзлени жазыгъыз эм ала бла айтымла  къурагъыз. Сёзню ортасында «э» таууш къалай жазылгъанын кёргюзтюгюз эм ангылатыгъыз.

10-чу иш. Берилген сёзлени ахыр харфлары бла сёзле къурагъыз.

Сёз ючюн: керил – ликбез – зыраф – федуга.

Суу, боюн, эл, къош, къоншум, жер, кёчгюнчюлюк, юйюр, шахар,                        тиширыу, кёк, жулдуз,  сары, алтын,  быйыл, ыстауат келин.

11-чи иш. Берилген сёзлени бир харфын тюрлендирип, жангы сёзле кхурагъыз.

Сёз ючюн: батдыр – сатдыр.

Терек -…, тан…, къарын - …, сапын - …, табакъ - …, челек - …, бай -      …, сат - …, чабып - …, ташлы - …, соз -…, къаш -…, ачыкъ - …, эшик - …,   арыкъ - …, азыкъ - …, сабыр - …, кюн - …, къан - …, сал - …,табын - … .

12-чи иш. «КЪ» таууш бла башланнган сёзлени жазыгъыз эм ала бла айтымла  къурагъыз.

13-чю иш. «ГЪ» таууш бла башланнган сёзлени жазыгъыз эм ала бла айтымла  къурагъыз.

Литература

1. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Лингводидактика текстлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.
2. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Ишлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.
3. Гузеев Ж.М. Бусагъатдагъы къарачай-малкъар тил. 1-чи кесеги. -Нальчик: Эльбрус, 1998.
4. Гузеев Ж.М., Шаваева Ш.А. Карачаево-балкарская фонетика.- Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2014, -95 с.
5. Грамматика карачаево-балкарского языка: Фонетика. Морфология. Синтаксис. - Нальчик: Эльбрус, 1985.
6. Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Сборник упражнений. - Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2011, -31с.
7. Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Метод. рек. для студ. неспец. отд.. - Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2012.

Тема: «Къарачай-малкъар тилде сингармонизмни жорукълары»

Тема бла байламлы соруула

1. Сингармонизм деп биз неге айтабыз?
2. Сингармонизмни жоругъуна къаллай жалгъаула бойсунмайдыла?
3. Сингармонизмни тынгылауукъ эм эрин тюрлюсю къаллайла боладыла?

Тема бла байламлы ишле

1-чи иш. Сингармонизмни жоругъуна бойсунмагъан жалгъауланы эсигизге тюшюрюгюз, аланы хар бири бла 5 сёз къурап жазыгъыз.

2-чи иш. Сёзледе сингармонизмни жоругъуну бузулууу къайсы къысыкъла бла байламлыды.

Жашил, жилян, чиммакъ, ажир, къызчыкъ, жилямукъ, алим, кишиу, эти, жалынчакъ, минчакъ, къууанчлы.

3-чю иш. Сингармонизмни жоругъуна кёре, точаланы орунларына –ыу,  -иу, -юу, -уу аффикследен бирин жазыгъыз.

Къар…суз адам, къызны сюзюл…ю, тат…ун кёр, таш…л бошалды, эж…лю жыр, суу клтир…чю къыз, къркъ…лу, чаб…лукъ этди, ач..лу адам, эриш…ню адамлары, гыл…ну баласы, къар…ун биледи.

4-чю иш. Сингармонизмни жоругъу бёлюмлерини биринде бузулгъан сёзлени бла жалгъауларында бузулгъан сёзлени айырып жазыгъыз.

Гергоклары, Кючюклары, ання, аття, жетал, сенича, эшекча, садакъ, чолакъ, жилямукъ, жетдирал, сандыракъ, тауукъ, кёксыман, жашилсыман, чркъуракъ, чууакъ, телича,

Литература

1. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Лингводидактика текстлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.
2. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Ишлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.
3. Гузеев Ж.М. Бусагъатдагъы къарачай-малкъар тил. 1-чи кесеги. -Нальчик: Эльбрус, 1998.
4. Гузеев Ж.М., Шаваева Ш.А. Карачаево-балкарская фонетика.- Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2014, -95 с.
5. Грамматика карачаево-балкарского языка: Фонетика. Морфология. Синтаксис. - Нальчик: Эльбрус, 1985.
6. Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Сборник упражнений. - Нальчик: Каб.- Балк. ун-т, 2011, -31с.
7. Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Метод. рек. для студ. неспец. отд.. - Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2013.

Тема: «Сёзлени бёлюмлеге юлешиуню баш жорукълары»

Тема бла байламлы соруула

1. Къарачай-малкъар тилде сёзню бёлюмлерин къаллай тауушла къурайдыла?
2. Таууш къурамларына кёре, къарачай-малкъар тилде сёзню бёлюмлери ненча тюрлю боладыла?

1-чи иш. Сёз тутушланы бёлюмлеге юлеше жазыгъыз.

Юйню  чырагъы, сары чапыракъла,  сабийге къара, къысхачны сабы, анамы эгечи,  къоянны къулагы, мекямла ишлерге, къаракъаш къызчыкъла, аппаны таягъы, элде жашаргъа, отоудан чыкъ, жулдузланы кёрюрге, чурукъну табаны, отну ышырыргъа.

2-чи иш. Сёзню ачыкъ бёлюмюне бла жабыкъ бёлюмюне онушар сёз жазыгъыз.

Юлгю: Ачыкъ бёлюмле: ы-разы, жар-лы, кё-тю-ре-ме.

Жабыкъ бёлюмле: ал, арт, уч, къоз.

3-чю иш. Айтымлада сёзлени керекли харфларын салыгъыз. Белгиленнген сёзлени бёлюмлеге юлешип жазыгъыз.

1. Иги ишлегенни ким да сю…рикди. Иги къатын ийнени ийнек этер (н.с.), 2. Ауругъа…а – кийик саулукъ, жет…ен къызгъа – чилле жаулукъ (н.с.). Адамлагъа жаулукъ угъай, шу…хлукъ, къарындашлыкъ керек…и. 3. Чал сакъаллы къартла ныгъышда олтура…ла. Кырдыкны чал да, къурутуп жый. 4. Къол ичи бла с…чукъ келеди. Ауругъан жерден къол кетмез. (н.с.). 5. Алийни чам аты Кушады. Шамильни аты арып, баралмай тохтады. 6. Малланы  жайлыкъ…а сюрдюле. Жашла тирлиги жы…лгъан сабанны сюрдюле. 7. Хызир энди атасындан-анасындан башха жашайды. Сен…ен башха, ол ишни тынг…лы этерик тю…лдю.

4-чю иш. Точкаланы орунларына керекли харфланы саласёзлени бёлюмлеге юлеше  жазыгъыз.

Жаз кесини эркинлигин къо…уна алып башлагъанды. Желчик ариу шош къагъа эди. Кюн да къыздыргъандан къыздыра эди. Кюндюз эрите кече уа бузлата эди. Эр…ен бла къулакълагъа ёзенлеге тюзлеге мы…ы туман ж…йыла эди. Кю…ю кюн узуну баргъан с…чукъну шорхулдагъаны эш…иле эди. Колхозла жаз саба…га хазырлана эдиле. Аланы тауушлары болгъа…ы зынгырдата эди. Хар не да къууанчлы жаз бла саламлашады. Жаз хар кимге да къууанчды артыкъсыз да сабийлеге

5-чи иш. Айтымланы, скобкалада сёзледен келишмегенлерин кетере, белгиленнген сёзлени бёлюмлеге юлешип жазыгъыз.

1.Биз кюз артында колхозну терек бахчасында (къозла, къозула) жыйгъанбыз. 2. (Къузгъуннукъу, къундузнукъу) – энчи, бёрюнюкю ортакъ (н.с.). 3.Къолан къунажин (желим, желин) сала башлагъанды. 4. Къурутулгъан (дугъумадан, дугъумдан) этилген чайны ийиси ариу болады. 5.Адамла аны тёгерегине (басылдыла, басындыла). 6.Жашла бассейнде жууунургъа (абонент, абонемент) алгъандыла.

6-чы иш. Берилген сёзлени бёлюмлеге юлешиниулеринде бла тизгинден тизгинге кёчюрюуде не башхалыкъ болгъанын жазып кёргюзтюгюз.

Ариу  будай, арпа, эртте, алтын, кертме, боран, къолан, кюзгю, тулукъ, женгил, зынтхы, бийик, жонгурчха, салсам, агъач, отоу, жылкъы, сенек, челек, жабышмакъ, чартлауукъ, жётел, чыккыр, жастыкъ, гюлменди, чарыкъ, балчыкъ, къызчыкъ, терекле, жумуртха.

7-чи иш. Берилген сёзлени халатларын тюзете бёлюмлеге юлеше жазыгъыз.

Улёкъу, ашхы, жаланчакъ,  стауат, эртенлик, тюкеннен, мыннан, элтмейле, кетмейле, къаллы, жыяу, тыякъ, букече, чокъракъ, рыпыс, тюкеннен, эрттен, чынтты, чепген, тамбыла, жыякъ, сапран, эскертме, тасчыкъ, топракъ, седре, жумшакъ.

8-чи иш. Къарачай-малкъар тилде сёзлени  бёлюмлерини хар тюрлюсюне бешишиер юлгю жазыгъыз.

Литература

8. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Лингводидактика текстлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.
9. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Ишлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.
10.  Гузеев Ж.М. Бусагъатдагъы къарачай-малкъар тил. 1-чи кесеги. -Нальчик: Эльбрус, 1998.
11.  Гузеев Ж.М., Шаваева Ш.А. Карачаево-балкарская фонетика.- Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2014, -95 с.
12.  Грамматика карачаево-балкарского языка: Фонетика. Морфология. Синтаксис. - Нальчик: Эльбрус, 1985.
13.  Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Сборник упражнений. - Нальчик: Каб.- Балк. ун-т, 2011, -31с.
14.  Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Метод. рек. для студ. неспец. отд.. - Нальчик: Каб.-Балк. ун-т, 2012.

Тема: «Къарачай-малкъар тилде этнокультура лексика»

Тема бла байламлы соруула

1. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы къонакъбайлыкъларын белгилеген сёзле.
2. Урунуу эм уучулукъ лексика. Анга тарых жаны бла къарау.
3. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы аш-азыкъларын белгилеген сёзле.
4. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы кийимлерин белгилеген лексика.
5. Жер-суу атланы жаратылыулары, аланы тарых жаны бла тинтиу, этимологияларын ачыкълау.
6. Урунуу эм уучулукъ лексика. Анга тарых жаны бла къарау.
7. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы жашауларында  ырысла къаллай жерни алыуун кёргюзтюу, аланы тил жаны бла энчиликлери.

Тема бла байламлы ишле

1-чи иш. Текстни окъугъуз  жер-суу атланы жаратылыуларын, аланы этимологияларын ачыкълагъыз.

Малкъар халкъ Кавказны бек эрттеги халкъларындан бириди. Бизни энчи культурабыз къуралып тебирегенли беш минг жылдан кёп болады. Ол къадар жылны ичинде бизни ата-бабаларыбыз болмагъанча кёп тюрлю тарых болумлагъа тюбей келгендиле.

Белгилисича, малкъар халкъ Кавказны бек бийик жерлеринде жашагъан халкъды, тили уа тюрк тиллени бек эрттеги тилиди. Халкъыбызны тамыры тереннге кетеди – буруннгу кавказ миллетле бла Евразия ёзенледе жашагъан халкъла бирге къошулуп тебиреген заманлагъа. Аллай къошулуу, айтханыбызча, 5 минг жыл мындан алгъа башланнганды. Ол кезиуде Итил (Эдил) бла Жайыкъ сууланы (Волга бла Урал) жагъаларында жашагъан малчы халкъ Шимал Кавказгъа жайылады. Ол халкъ кесини ёлген адамларын асырар ючюн, уллу курган тёбеле ишлеп, алай асырап болгъанды. Ол курган тёбеле уа (археология белгиле) битеу да Шимал Кавказда – Къобан бла Терк сууланы жагъаларында, бизде Быллым, Чегем, Къызбурун, Акъбаш деген эллени къатында, Нальчик шахарда окъуна табылгъандыла.

Алгъын заманлада бизни жерлерибиз иги кесек кенг болгъанына шёндюге дери сакъланып тургъан жер-суу атла шагъатлыкъ этедиле: Къобан, Балыкъ, Бахсан, Чегем, Черек, Терк суула; Къызбурун, Къарагъач, Акъбаш, Лячин-Къая, Киши-бек деген эллени атлары, Терк, Черек, Чегем, Бахсан, Балыкъ суула бирге къошулгъан жерни аты – «Бештамакъ» деген жер дагъыда кёп башха атла («Минги Тау» журн.).

2-чи иш. Текстден тышында, къарачайда бла малкъарда жюрюген кесигиз билген эски адетлени къошугъуз.

Сют бла байланган жууукъ къан жууукъдан бек жюрютюлюп болгъанды.

Тиширыу, баш иеси эркин этмей, андан ыразылыкъ алмай, башха сабийге ёшюн салмагъанды.

Малкъарда Къарачайда да тиширыуну баш намысын бек кётюрюп болгъандыла. Тойгъа, къонакъгъа, неда жаш тёлю, жыйылып, той-оюн этерге тебиресе, къызны ары чакъыра, анга жуукъ жетген жашладан бири, къыз нёгер да алып келгенди. Къызны анасындан, атасындан да эркинлик алып, аны той-оюнга алай элтгендиле. Къайтаргъан да тюз ол халда этгендиле. Къызны анасыны къолуна бермей, арбаздан кетип къалгъан тёре болмагъанды.

Жолда ктип баргъан эр кишини неда кесинден таматаны алы бла ётерге жарамагъанды. Ол бек уллу айыпха саналгъанды. «Кесингден таматаны жолун кесме» деп да андан айтылады.

Эр киши юйюнден чыкъгъынчы, юйдегисине къайры баргъанын билдирирге керек болгъанды.

Кетип баргъан адамны ызындан: «Алан, къайры бараса?» - деп сорургъа жарамагъанды. Сорсала уа: «жолум боллукъ тюйюлдю», - деп ызына къайтып кетгенди. Амалсыз иши болгъан адам а, ызына къайтып, гыржын бла ауузланып, жолгъа жангыдан алай атланнганды.

Къайры бараса деп соргъаннга Малкъарда: «Курнаятха барама!»,-  деп да болгъандыла, тюзюн айтмай.

Басхан аууузунда уа: «Азау талагъа», - дегендиле.

Сибиртгини сюеп салыргъа жарамагъанды, жатдырып  салгъан болмаса. (журн. «Минги тау»)

3-чю иш. Текстни къарачай-малкъар тилден орус тилге кёчюрюгюз. «Балыкъ» суугъа алай нек атагъанларыны магъанасын ачыкълагъыз. Точкаланы орнуна керекли харфланы сала жазыгъыз.

Къарачайлылада бла Малкъарлылада «алан» деген сёз бир бирин чакъыргъанда айтылгъан ат болуп къалгъанды. Былайда «алан» деген сёз «жу…гъум», «бир ми…етчим» деген магъана бла, жаланда малкъарлыланы бла къарачайлыланы ти…ерин билген адамлагъа, башхача айтсакъ, жаланда бир ми…етлилеге айланып айтылгъанын белгилерчады.

Орта ёмюрледе жашагъан авторла «Алания» деп Къобан черекни огъарысында жашагъанланы жерлерине – Къарачайгъа – айтып болгъандыла. Россейни Кавказны юсюнден XVIII-XIX ёмюрледе аскер топография карталарында да ол ра…ннга алай айтып келгендиле. Къарачайлыланы  къоншулары мегрельле да шёндюлеге дери окъуна алагъа «аланла» дейдиле. Терек черек…е осетинле, къарачайлыла бла малкъарлыла бир кибик айта…ла – «Терек» деп. Осетин тилде бу сёзню магъанасы жокъду. Къарачай-малкъар тилде уа ол «терк» деген сёздю. Черекни саркъ…у терк болгъаны ючюн атагъан болурла малкъарлыла анга алай. Эр…еги тюрк ти…еде да «терк» деген сёзню магъанасы «черек суу» деген болгъанды.

4-чю иш. Берилген текстни къарачай-малкъар тилден орус тилге кёчюрюгюз.

Малкъарлыла кёп ёмюрледен бери да таулада, тау ёзенледе жашау эте келгендиле. Алагъа «таулула» деп да аны ючюн айтадыла.        Тауланы халларын, хазналарын, къудуретлерин таулуладан уста киши билмейди. Аны себепли эрттеден бери Россейни, Европаны алимлери, жолоучулары, къаячылары, Кавказ тауланы игирек билир ючюн, таулуланы болушлукъларын излеп болгъандыла. Россейни алимлери Миллер, Ковалевский, Иванюков, Мушкетов, тыш къыраллы къаячыла Фрешфильд, Туккер, Грове, Мурр, Дечи Орусбийланы юйлери бла жюрютген байламлыкъны неда аланы болушлукълары бла Россейни «Тау жамауаты» Кавказда бардыргъан ишин эсгерип къойсакъ окъуна тамамды. Минги тауну орус тилге кёчюре туруп, жаланда минг деген сёзге келишдирип, Минги (мингчи) тау дегеннге ушатып къоядыла, бизни тилибизде уа ол магъана толу ангылашынмайды. Нек дегенде, халкъ, бир затха ат атай туруп, аны бир энчи жерин чертмей къоймайды. Алайды да, Минги тауну, сёз ючюн, санау бла (мингинчи) байламлы этерге къалсакъ, биз Кавказ таулада къайсы таугъа да Мингли тау дерге эркинбиз. Эрттеги тюрк-монгол сёз деу, деменгили деген магъанада кёп затланы (адам атланы) алларында жазылып, айтылып тургъанын да эсге алыргъа керекди. Сёз ючюн, Менги-Тимур, Менги-Хан дегенча. Алай эсе, Минги тау дегенибиз – деменгили тау деген магъананы тутады дерге боллукъду. Алай бла уа, Минги тауну бу бизде жюрюген аты аны тийишли энчилигин кёргюзтеди («Минги Тау» журн.).

5-чи иш. Текстни окъугъуз, аны бла байламлы къарачайлыланы бла малкъарлыланы кийимлери къаллай къауумлагъа юлешиниулерин, аланы атларын  айтыгъыз.

Малкъарлыланы бла къарачайлыланы халкъда жюрютюлген кийимлерин эки тюрлюге юлеширге боллукъду. Бирлери – уучула кийиучю кийимле, экинчилери – малчыла кийиучю кийимле.

Уучула кийиучю кийимле уулукъ кийик жаныуарланы терилеринден этилгендиле. Ол тукъум кийимле бек эрттегили кийимлеге саналадыла.

Малчыла кийиучю кийимле уа юй хайыуанланы жюнлеринден бла терилеринден этилгендиле.

Аны бла бирге, экилери да, кийимле териден, кийизден, эшилип эм къол бла согъулгъан къумачладан этилип болгъандыла. Кийимлени тигиуде бла эм этиуде ол адетле эрттеледен бери келгендиле. Алай, заманда аланы этилиулери кибик, формалары да тюрлене-тюрлене тургъандыла.

Адамланы киймлерине къарап, не ишлегенин, къолайын, эр киши не тиширыу болгъанын, миллетин, ол кийимине кёре жылны къайсы кезиую болгъанын билгендиле.

Айхай да, халкъны кийимлеринде Малкъарны бла Къарачайны табийгъат болумларыны, адамны иш усталыгъыны, халкъны жашау адетлерини, жерни битимлерини, жаныуларыны, тепсеулерини илишанлары да кёрюннгендиле. Таулада жашагъанланы кийимлерини бла ёзенледе жашагъанланы кийимлерини орталарында башхалыкъла тау табийгъатны бла ёзен табийгъатны орталарында башхалыкъла бла толу келишедиле.

Бизни ата-бабаларыбызны фахмуларыны, эслиликлерини, иш кёллюклерини хайырындан бизге бек уллу культура байлыкъла жетгендиле.

Халкъыбызны оюнларында жерибизни битимлерини, жаныуарларыны таш кёрюмдюлери да суратланнгандыла. (журн. «Минги тау», 2008ж, 157-192 б., Къудайланы М.)

6-чы иш. Берилген эски  сёзлени хайырланып, айтымла къураргъа, аланы магъаналарын ангылатыргъа.

Салах, чомача, тулукъ, улукъур (сабан агъачны бурнунда жерни жарып баргъан темирчик), домадылан (эки ананы ичген), зегелеу (къыйсыкъ кёз), ылыстыр (тартылгъан гебенни тюбюнден чыкъгъан бичен гулмак), бычыл (ийнени кёзюнде къалгъан халы кесекчик), черемпис (жалчылыкъдан хакъсыз чыкъгъан), тохана (омакъ отоу), гуждар (кийик эчкилени башчысы).

7-чи иш. Текстни къарачай-малкъар тилден орус тилге кёчюрюгюз, Кязимни кесигиз жаратхан бир назмусун кёлден айтыгъыз.

Битеу да Малкъарда, ол угъай эсенг, беш да тау элде ол сейирлик адамны назмуларын кёлден айтмагъаннга неда эшитмегеннге тюбеген къыйынды. Акъылман таулуну, айтхылы темирчини, белгили назмучуну аты да Кязим эди. Мёчюланы Кязим 1959 жылда Шыкъыда туугъанды.

Уллу юйюрню атасы Бекки жашларындан бири Кязимни темирчи усталыкъгъа юйретгенине сокъуранмагъан эди. Алай фахмулу жаш окъуугъа-жазыугъа тартыннганын эслегенинде уа, адыргы ырысхысын да аямай, Кязимни арап окъуугъа береди. Жашау жылларын аманны кебинден ётдюрген таулу жашын эфенди этерге сюе эди. Болсада былайда къарт Бекки жангылгъан эди. Кязим эфенди угъай, ёз халкъыны айтхылы ёкюлю, намысы болгъан эди. Сабийликден окъуна кемликни сынап келген жаш, темирчилик ишде, окъууда да жетишимли болады. Кязим осал ишлей билмегенча, осал жаза да билмейди. Кязим узакъ жолоучулукъда бирси къыраллада башха халкъланы къадарларын да кёргенди. Тюзлюк бла тенглик бар жерлени излегенди. Тау ауушланы аугъанды, кенг ёзенлени ётгенди. Тюркде, Арапда болгъанды, алай тюзлюк, тенглик тапмай, былай жазгъанды: Хар къайда да жарлы жарлыча жашайд,  Къарыулу къарыусузну этин ашайд.

Дагъыда ол халкъына былай жазады:

Жарлы халкъым, мен кёп китап окъудум,

Андан санга хайыр чыгъар деп турдум,

Кязим окъуйду, жазады, эринмейди,

Алай насып къайдагъысын билмейди.

Бу назму хар адамны жюрегине жол тапханды, алай насыпха уа жолну кёргюзтмейди. Назмучуну къушкъанат сёзю, къара халкъны ичинде таукелликге чакъыргъан сёз болуп, кёлден айтылады, унукъдуруучулагъа садакъ окъча чанчылады.

8-чи иш. Берилген текстде адетледен сора, сабий туугъан заманда, къарачайда-малкъарда къаллай адетле жюрютюлгенлерини юсюнден айтыгъыз.

Хар халкъны миллет энчилигин ачыкълауда юйюр тутхан, юйюр жюрютген адетлени магъаналары уллудула. Жангы юйюр къуралгъан кюнден башлап, аны жашау жолун ызлай барсанг, халкъны адети, къылыгъы, тёрелери, ырыслары, ийнаныулары, кёлден чыгъармачылыгъы, хунери, усталыгъы да сез аллынга келип къалады. Ол а,  миллетни узакъ ёмюрледен ишлене келген кесилигин энчилерге, жюрек сырын тинтирге, ангыларгъа онг берерди. Малкъар халкъны энчилигин, ич дуниясын баямлауда да аллай амал хайырланса, - тюзю олду.

Ата-ананы не заманда да юйюрге жан къошулгъандан уллу къууанчлары болмагъанды. Сабий дегенинг юйюр жашауну бютюн магъаналы, бютюн насыплы этеди, дуниягъа да башхача къаратады. Малкъарлы тиширыуну намысы бек жюрютгенди. Ананы уа артыкъ да ариу кёргендиле, уллу-гитче да эс буруп, сыйын кётюрюп. Таулу тиширыу къаратонлукъдан бек бир затдан да къоркъмагъанды. Къаратон болса, ол къыйынлыгъына аны эринднн айырылыуу не да баш иесини энчи къатын келтириую да къошула эди. Аны себепли, жаш – къатын ала, къыз да эрге чыгъа туруп, той-оюнну кезиуюнде, жастыкъларын бир этген жаш адамла толу юйюр болсунла деп, кёп тюрлю тилекле тиленнгендиле, адетле этилгендиле, дууала жазылгъандыла. Ол а халкъны жашау жоругъун (менталитетин) белгилеген шартладан бириди. Тиширыу эрге чыкъгъанлай окъуна, теркирек кърны болур ючюн таш салыу, дууа, хыйны дегенча затладан себеплик излегенлей тургъанды. Сабий туугъанлай а, эр бла къатын бир бирлери бла татлы болгъанларындан сора да, эки тукъумну арасында  байламлыкъ кючленип, жаш ананы  жангы юйюнде намысы, атаны уа жамауатда сыйы кётюрюлгендиле. Юйюрге жан къошулур кюннге алгъадан тынгылы хазырлана эдиле малкъарлыла. Алай аны да мардасы болгъанды. Адетден тышында чырт да жукъ этилмегенди.  Халкъны бу зат бла байламлы эрттеден  келген ырыслары кёпдюле. Бюгюнлюкде окъуна сабий табарыкъ тиширыу, баласы дуния жарыгъын кёргюнчю, анга не бешик быстыр, не кийим хазырламайды. Ол ишни тамамлау аны къысха жууукъларыны борчларыды. Ала заман жууукълаша келгени къадар, кишиге да билдирмей, къууанч тыпырлы болуп, эгечлерини (келинлерини) къутулурун ашыгъып сакълайдыла.

Къарны болгъан тиширыугъа малкъарлыла артал да ауур иш этдирмегендиле. Ол да, олтуруп, кокаланып турмагъанды, къолундан келгенча ишилерге кюрешгенди, юй жумушлагъа къарагъанды.

Таулула ана бла баланы аман кёзден, жинден, башха къыйынлыкъладан сакълар амалла излегендиле. Ол себепден тюрлю-тюрлю дууала окъуп, алгъышла айтып, тилек этип тургъандыла. Къарны болгъан тиширыугъа хайыуанны, жаныуарны, къанатлыны не да къурт-къумурсханы ёлтюрюге жарамагъанды. Аны къайгъы сёзге барыргъа, къабырлагъа жюрюрге, отха юфгюрюрге да эркинлиги жокъ эди. Ырыслагъа кёре, ол затны эсине алмагъан тиширыуну сабийи не саулукълу, не акъыллы, не ариу боллукъ тюйюл эди. Къарны бар тиширыу кесин башхаракъ жюрютюрге  борчлу эди - уялчагъыракъ болургъа, таматаланы кёзюне да азыракъ урунургъа.

Миллет энчиликни белгилеген дагъыда  бир шартха – тиширыугъа аны сабий табар  заманына не кёзден къаралгъанын айтыргъа керекди. Халкъ кёбюсюнде аны ол заманында ыспассызыракъ этгенча окъуна кёрюнеди. Ол себепден болур, къутулур къайгъысына кирип, бууаз къатын кюченгисин эте башласа, юйюр жашагъан юйден башха жерге элтип, аны кереклисине анда къарагъандыла.

Кавказны бирси миллетлерича, малкъарлыла да къыздан эсе, жаш тууса бек сюйгендиле, къууанчны да анга кёре этгендиле. Жашха тукъумну юзюлмезлик, ёчюлмезлик чирчигинеча къарагъандыла. Аны туугъан хапарын айтханнга уа, аламат саугъала бергендиле сюйюнчюге. Тунгуч улан тууса, къайын ата да келинни, юйюрюню бир адамыча, багъалы кёргенди. Туудукъчукъгъа – тукъумну жангы къууанчына атап, мал союп, къурманлыкъ этгендиле таулула.  Къурманлыкъ малны бойнун не жангы туугъан сабийни аппасы, не да юйюрде тамата эр кишиледен бирлери тартып болгъанды. Сабийни мангылайчыгъына уа союлгъан малны къанындан жакъгъандыла. Буруннгуланы ийнаныуларына кёре, ол зат аны аман кёзден сакълай эди, кюч-къарыу бере эди, ариулукъ да къоша эди.

Къыз туугъанны иши башхаракъ болгъанды. Ол хазна къууанчха саналмагъанды, байрам да этилмегенди. Аны алайлыгъыны сылтауу белгилиди. Не заманда да къыз ата юйюнде «къонакъ» эди, «тышына кетерик адам». Къыйын жашагъан юйюрге, ол ата юйюнде не бек ишлеп кюрешсе да, къыз дегенинг – жюк эди.

Кертиди жаш, къыз тууса да, сабийни бешикге салыу, итлик чачын жюлюу, аны биринчи атламы, тиш чыгъарыуу дегенча, тюрлю-тюрлю байрамла тиширыуланы кеси араларында  кёп эдиле. Сабийни бешикге салыуну байрамына аслам эс бурулгъанды. Аны бешикге да саулукълу, сынамлы, акъыллы, намысы жюрюген тиширыу сала эди. Аллай кезиуледе кёп тюрлю мажюсю адетле да этилгендиле. Сёз ючюн, къагъанакъны бешик тёшекчигини тюбюне алгъа темир сыныкъчыкъ, ызы бла -  бичакъ, къама салып болгъандыла. Бир-бирде уа бёленип тургъан къагъанакъны къатына жанларгъа  боллукъ шайтаны, жинни «жумушатыр» акъылда, быстыргъа чёргеп, гыржын турманы бешикни баш жаныны букъдура эдиле. Дагъыда, аман кёзден сакълар ючюн, сабийни мангылайчыгъына къурум жакъгъандыла. Былай этсек татлы жукъларыкъды деп да, алгъа бешикге  киштикни бёлеп, ызы бла, аны бери алып, сабийни бёлегендиле. Халкъ диннге къайтхандан берисинде, дууа жазып бешикни баш жанына салыу да тёреге айланганын белгилерчады.

Сабийни итлик чачын кими жюлюсе да, ол аны аталыгъына саналгъаны эрттеден келген тёреледен бириди. Таулуланы ташха табынганларыны юлгюлери да кёпдюле. Атлай билмеген сабийни таш юсюне сюегенлери аланы ол тукъум табыныулары бла байламлыды. Гюттю биширип, сабийни эки бут ортасы бла   ётдюрюп, итлеге атхан адет да, ол себепден жюрютюлгенди. «Биринчи атламны» байрамында, сабий не ишни сайларыгъын билирге сюйюп, тепси бла аны аллына  талай ашарыкъ затчыкъла бла бирге тюрлю-тюрлю иш керекле да салгъандыла. Аны  сайларыкъ усталыгъын, ишин да ол аладан къайсына узалгъанына кёре билгендиле. Таулуланы терекге табынганларыны юлгюлерини бирине уа – аланы, сабийге атап, терек орнатыучуларын санаргъа боллукъду. Аллай терекге артда, къолундан келе башлагъанлай, сабий кеси къарай эди.

Алай бла юйюрге жан къошулууну магъанасы таулулада айтып-айтмазча уллу эди, - байрамгъа къууанчла айланып къалгъан бир иш. Ол адетлени, тёрелени  кёбюсю мажюсю заманладан келе келгенди. Буслийман динни алгъанлыкъгъа, таулула къалыубаладан бери жюрютген жашау къылыкъларын къойгъандыла неда унутхандыла деп, бир киши да айталлыкътюйюлдю. Аны себепли, малкъарлыланы  сабий туугъанда этген адетлерине къарасанг, аланы халкъ менталитетлеринден – жашау жорукъларындан кёп зат билинеди.

Сабийни адеп-къылыкъгъа юйретиу, тюз жолгъа салыу дегенча, уллу магъана тутхан ишлени тинтиу да миллетни энчилигин ангыларгъа, билирге элтген жолду. Алай, бу арт жюз жылда дуния кёп кере тамыры бла тюрленгенин эсге алсакъ, халкъны менталитетин тюз, толу ачыкъларгъа онг берлик хх ёмюр кирирни аллында жылла бла аны биринчи жылларыдыла.

Хар миллетни да тамата тёлюсю ызындан келген тёлюге жашау сынауун кесича къояды, кёргенин, билгенин, дуниягъа къарамын кесича айтады., кесича ангылатады. (журнал Минги Тау, 1998 ж. №2. 216-219б.)

9-чу иш. Берилген сёзлени магъаналарын ангылатыгъыз, айтымла къурагъыз.

Инжи, чокъуракъ, къалам, темир, чолпу, къара наныкъ (тужур, зюдюр), чыгъана (къасмакъ), чеги (ушхол), жюзюм, сыра, билямукъ, сюзме, къазы, айран, боза, гюттю, къууут, сохта, жёрме, жалбауур, къыйма, шишлик, хычин, бёрек, гыпы айран, хумжу, къалжа, тыммыл, халыуа д.а.к.

10-чу иш. Къарачайлыла бла малкъарлыла бурунгу заманда акъдан къаллай ашла, ичгиле этип болгъандыла, андан шёндю не зат сакъланнганды?

11-чи иш. Берилген магъаналаны къауумларына сёзлени къошуп жазыггъыз.

Жулдузланы, фалакъланы атлары: ашхам жулдуз, гёгенчи, …

Жерден чыкъгъан магъаданланы атлары: акъ алтын,…

Химия элементлени атлары: дюрболат, …

Битимлени атлары: арпа, …

Кёгетлени, наныкъланы атлары: жилек, …

Ашланы атлары: бёрек, …

Адамны халисин ачыкълагъан сёзле: ёхтемлик, …

Ичгилени атлары: сыра, …

Литература

1. Асанов Ю.Н. Поселения, жилища и хозяйственные постройки
балкарцев во 2-ой половине XIX— 40-х годах XX века:
Автореф. дис ... канд. ист. наук. — Тбилиси, 1972.

2.  Аппоев А.К. Этнографическая лексика карачаево-балкарского языка. Нальчик, 2004.

3.  Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Лингводидактика текстлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.

4. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Ишлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.

5.  Мусукаев Б.Х. Балкарско-кабардинские языковые связи. Нальчик, 1984.

6. Мусукаев Б.Х. Современный карачаево-балкарский литературный язык и специфика его лексики. Уч. пособие. Нальчик: КБГУ, 2011.

7.  Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Сборник упражнений. - Нальчик: Каб -Балк. ун-т, 2011, -31с.

8.  Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Метод. рек. для студ. неспец. отд. - Нальчик: Каб -Балк. ун-т, 2012.

Критерии оценки контрольных   работ

«неудовлетворительно» - раскрыто содержание менее 50%  вопросов;

«удовлетворительно» - раскрыто содержание 50% – 60%  в полном объёме;

«хорошо»  - даны подробные ответы на 70 %  - 90% вопросов.

«отлично»  - даны подробные чёткие ответы на более чем 90% вопросов..

ПРИЛОЖЕНИЕ 2.

Перечень вопросов для проведения семинара

Вопросы  по 1-ой контрольной точке:

1. Къарачай-малкъар тилни тауушлары.
2. Ачыкъ тауушла, аланы къауумлары эм тюз жазылыулары.
3. Орус тилде тюбемеген ачыкъ тауушла, аланы энчиликлери.
4. Къарачай-малкъар тилде къысыкъ тауушла.
5. Орус тилде тюбемеген къысыкъ тауушла.
6. Бир магъаналы эм кёп магъаналы сёзле.
7. Кёп магъаналы сёзлени сёлешген заманда жюрютюлюулери.
8. Омонимле.
9. Омонимлени бла кёп магъаналы сёзлени бир бирден айырыу. Берилген сёзлени омонимлерин табыу.
10. Синонимлени ангылатыу.
11. Антонимлени ангылатыу.

Вопросы  по 2-ой контрольной точке:

1. Къарачай-малкъар тилде башха тилледен алыннган сёзле, аланы жюрютюлюулери.
2. Къарачай-малкъар тилде дюгер тилден алыннган сёзле.
3. Къарачай-малкъар тилде къабарты-черкес, арап-фарс тилледен алыннган сёзле.
4. Дин бла байламлы сёзле.
5. Къарачай-малкъар тилде орус тилден келген сёзле. Аланы къауумлагъа юлешиу.
6. Къарачай-малкъар тилде эскирген сёзле.
7. Историзмле бла архаизмле.

Вопросы по 3-ей контрольной точке:

1. Къарачай-малкъар тилде фразеологизмлени ангылатыу.
2. Къарачайлыла бла малкъарлылада ырысла къаллай жерни алыуун кёргюзтюу, аланы тил жаны бла энчиликлери.
3. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы юй ишлеу тёрелерин белгилеген сёзле.
4. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы той-оюн бла байламлы тёрелерин белгилеген сёзле.
5. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы аш-азыкъ байлыкъларын белгилегенсёзле. Бу соруугъа тарых жаны бла къарау.

Перечень вопросов для самостоятельной работы:

1. Къарачай-малкъар тилни тауушлары.
2. Сингармонизмни жорукълары.
3. Сёзлени бёлюмлеге юлешиуню баш жорукълары.                                      4. Къарачай-малкъар тилге башха тилледен сёзлени киргенлерини сылтаулары.                
4. Башха тилледен кирген сёзлени магъана жаны бла къауумлау.
5. Къарачай-малкъар тилде этнокультура лексика.        
6. Этнокультура лексиканы магъана жаны бла къауумлагъа юлешиу.

ПРИЛОЖЕНИЕ 3

Перечень заданий

Тема: «Къарачай-малкъар тилге башха тилледен сёзлени киргенлерини сылтаулары»

Тема бла байламлы соруула

8. Къарачай-малкъар тилде башха тилледен алыннган сёзле, аланы жюрютюлюулери.
9. Къарачай-малкъар тилде дюгер тилден алыннган сёзле.
10. Къарачай-малкъар тилде къабарты-черкес, арап-фарс тилден алыннган сёзле.
11. Дин бла байламлы сёзле.
12. Къарачай-малкъар тилде орус тилден келген сёзле.

Тема бла байламлы ишле

1-чи иш. Арап-фарс тилледен келген сёзлени айырып жазыгъыз ала бла айтымла къурагъыз.

Абидез, быхы, намаз, дуния, илму, жаннет, ахырат, жума, Джамиля, къыбла, сура,кырдык,жол, шахар, къол, челек, харф, устаз, харам, чибин, ыстауат.

2-чи иш. Къабарты-черкес тилден келген сёзлени айырып жазыгъыз эм ала бла айтымла къурагъыз.

Илибже, чибижи, стол, стакан, быхы, баста, къояжапха, къошун, адакъа, гузаба, къарампил, гудучу, артмакъ, жашил, топуракъ,нартюх.

3-чю иш. Къарачай-малкъар тилге орус тил бла келген сёзлени айырып жазыгъыз эм аланы бизни тилде жюрютюлюу сылтауларын ачыкълагъыз.

Стол, алма, лингвист, метр, тонна, вагон, къырал, кийиз, галстук, пальто, плащ, лексика, лимонад, пил, халыуа, самолет, пол, вилка, математика, почта, директор, апасы, сом, капек.

4-чю иш. Берилген сёзле къабарты-черкес тилге бла дюгер тилге къарачай-малкъар тилден ётгендиле. Аланы къарачай-малкъар тилде жюрютюлген формаларын жазыгъыз.

Дамыгъэ, донгъуз, берычет, тутын, хаймакъ, жерума, джынасуу, имансыз, угъырсыз, тэмакъ, бэяу, къунакъ, бохъше, ахъше, тхамада тынш, сатучы.

5-чи иш. Сёзлени къарачайлылада жюрютюлгенлерин бла малкъарлылада жюрютюлгенлерин айырып, башха-башха жазыгъыз.

Юфгюр – юр, адакъа – гугурукку, уятсыз – бедербет, наша – огурча, хыяр – къап, гяпчи – теке, агъач къоян – эрлен, хота – албота, алдыр – кёзбау, шуёх – жыгыра, дюгерли – тегейли, буштукъ – бусхул, гебенек – гёбелекке.

6-чы иш. Къарачай малкъар тилге орус тилден келген сёзлени къауумлагъа юлешип жазыгъыз эм алагъа  кесигиз сёзле къошуп андан ары бардырыгъыз.

Валидол, аспирин,   врач, лётчик, экономист, анатомия, физика, шофёр, килограмм, инфаркт, диабет, новелла, минингит, километр, галстук, сарафан, кофе, чай, автобус, какао велосипед, трактор, медицина, гастрит, костюм.

Литература

1. Асанов Ю.Н. Поселения, жилища и хозяйственные постройки
балкарцев во 2-ой половине XIX— 40-х годах XX века:
Автореф. дис ... канд. ист. наук. — Тбилиси, 1972.

2.  Аппоев А.К. Этнографическая лексика карачаево-балкарского языка. Нальчик, 2004.

3.  Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Лингводидактика текстлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.

4. Гелястанова Т.С. Къарачай-малкъар тил. Ишлени жыйымдыгъы. Нальчик: КБГУ, 2011.

5. Мусукаев Б.Х. Балкарско-кабардинские языковые связи. Нальчик, 1984.

6. Мусукаев Б.Х. Современный карачаево-балкарский литературный язык и специфика его лексики. Уч. пособие. Нальчик: КБГУ, 2011.

7.  Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Сборник упражнений. - Нальчик: Каб -Балк. ун-т, 2011, -31с.

8.  Шаваева Ш.А. Балкарский язык. Метод. рек. для студ. неспец. отд. - Нальчик: Каб -Балк. ун-т, 2013.

ПРИЛОЖЕНИЕ 4

Темы докладов, рефератов и презентаций

1.ДОКЛАДЫ ПО ТЕМАМ:

• « Жизнь и творчество основоположника балкарской литературы К.Б. Мечиева».

• «О слезы гор, о марта день кровавый».

• «Любовь к родной земле в творчестве Т.М. Зумакуловой».

 2.РЕФЕРАТЫ ПО ТЕМАМ:

• «Кьарачай-малкьар тилге бек жууукь тюрк тилле».

• «Ата от жагъаны атма, таулу адетлени унутма».

• «Кьарачай-малкьар халкьны бурунгу заманындан бери келген, аш-азыкь байлыкны сакьланыуу».

 3.ПРЕЗЕНТАЦИИ ПО ТЕМАМ:

• «Мир и радость Вам,  живущие» (по творчеству К.Ш. Кулиева).

• Определить разряды прилагательных в поэтических произведениях.

• Кьарачайлыланы бла малкьарлыланы тиллеринде унутула баргьан сезле».

• Кьарачай-малкьар тилде табу эм жашырын сёзле».

• Подобрать высказывания классиков литературы о родном языке. Работа с фразеологическими словарями.

1. Къарачай-малкъар тилни тауушлары.
2. Ачыкъ тауушла, аланы къауумлары эм тюз жазылыулары.
3. Орус тилде тюбемеген ачыкъ тауушла, аланы энчиликлери.
4. Къарачай-малкъар тилде къысыкъ тауушла.
5. Орус тилде тюбемеген къысыкъ тауушла.
6. Бир магъаналы эм кёп магъаналы сёзле.
7. Кёп магъаналы сёзлени сёлешген заманда жюрютюлюулери.
8. Омонимле.
9. Омонимлени бла кёп магъаналы сёзлени бир бирден айырыу. Берилген сёзлени омонимлерин табыу.
10. Синонимлени ангылатыу.
11. Антонимлени ангылатыу.
12. Къарачай-малкъар тилде башха тилледен алыннган сёзле, аланы жюрютюлюулери.
13. Къарачай-малкъар тилде дюгер тилден алыннган сёзле.
14. Къарачай-малкъар тилде къабарты-черкес, арап-фарс тилледен алыннган сёзле.
15. Дин бла байламлы сёзле.
16. Къарачай-малкъар тилде орус тилден келген сёзле. Аланы къауумлагъа юлешиу.
17. Къарачай-малкъар тилде эскирген сёзле.
18. Историзмле бла архаизмле.

6. Къарачай-малкъар тилде фразеологизмлени ангылатыу.
7. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы ырысла къаллай жерни алыуун кёргюзтюу, аланы тил жаны бла энчиликлери.
8. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы юй ишлеу тёрелерин белгилеген сёзле.  
9. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы той-оюн бла байламлы тёрелерин белгилеген сёзле.
10. Къарачайлыланы бла малкъарлыланы аш-азыкъ байлыкъларын белгилеген сёзле. Бу соруугъа тарых жаны бла къарау.

1. Соответствие оформления реферата стандартам

Оценка «отлично» ставится, если выполнены все требования к написанию и защите реферата: обозначена проблема и обоснована её актуальность, сделан краткий анализ различных точек зрения на рассматриваемую проблему и логично изложена собственная позиция, сформулированы выводы, тема раскрыта полностью, выдержан объём, соблюдены требования к внешнему оформлению, даны правильные ответы на дополнительные вопросы.

Оценка «хорошо» – основные требования к реферату и его защите выполнены, но при этом допущены недочёты. В частности, имеются неточности в изложении материала; отсутствует логическая последовательность в суждениях; не выдержан объём реферата; имеются упущения в оформлении; на дополнительные вопросы при защите даны неполные ответы.

Оценка «удовлетворительно» – имеются существенные отступления от требований к реферированию. В частности: тема освещена лишь частично; допущены фактические  ошибки в содержании реферата или при ответе на дополнительные вопросы; во время защиты отсутствует вывод.

Оценка «неудовлетворительно» – тема реферата не раскрыта, обнаруживается существенное непонимание проблемы.

ПРИЛОЖЕНИЕ 5

Фонд тестовых заданий

Тесты для текущего                  контроля

I:

S: Къарачай-малкъар тилде бёлюм къураучу тауушланы белгилеу

+: ачыкъ

-: къысыкъ

-: зынгырдауукъ

-: тунакы.

I:

S: «А» тауушну къаллай болгъанын кёргюзтюу

+: базыкъ

-: назик

-: эринли

-: тар.

I:

S: Жыл саны бла бир бирден тамата болгъан юч эркегырыу къалай барыргъа кереклерин кёргюзтюу

-: тамата онг жанында;

-: тамата сол жанында;

-:  гитче экисини да ызларындан барыргъа керекди;

+: тамата – ортада, ортанчы – сол жанында, гитче – онг жанында.

I:

S: Ючеулен баргъанда, гитче онг жанында нек барыргъа керекни ангылатыу

-: гитчеди да андан;

-: таматагъа намыс этмейди да;

+: кесибир жары жумуш бла кетсе, тамата онг жанында къалырча деп;

-: адетни билмегенден.

I:

S: Къонакъ келирге тебиресе айтылыу

-: сол кёзюм къагъады;

-: къол аязым кичийди;

+: бурунум сюйюнеди;

-: аякъ тюбюм кичийди.

I:

S: Бурун заманда къызны келечиле тилей келгенде, къыз кесини ыразылыгъын билдиргенин кёргюзтюу

-: алма терегинден узакъ тюшмейди;

+: айыу балны бек сюеди;

-: чыгъып келечилени къучакълагъанды;

-: келечилеге аш салгъанды.

I:

S: Киеуню жаны сыйны жаратмагъанын билдириу

-: биреулен чыгъып, ачыкъ айтханды;

-: къобуп кетип къалгъандыла;

+: тепсиге сохан салгъандыла;

-: къонакъланы сыйламагъандыла.

I:

S: Къарачай-малкъар тил тюрк тиллени къайсы къауумуна киргенин кёргюзтюу

-: къыпчакъ-булгар;

-: къыпчакъ-ногъай;

+: къыпчакъ-половчу;

-: карлук.

I:

S: Яникой деген сёзню магъанасын ачыкълау

-: уллу эл;

+: жангы эл;

-: эски эл;

-:гитче эл.

I:

S: 10-12 мингден артыкъ жыл Малкъарны къайсы эллерине болгъанын белгилеу

+: Булунгу, Лашкута;

-: Булунгу, Огъары Малкъар;

-: Герпегеж, Тёбен Чегем;

-: Хушто-Сырт, Тёбен Чегем.

I:

S: Зобну малкъар тилде аты

-: макъа;

-: къонгур;

+: бокъур; +

-: къынгыр.

I:

S: Къарачай-малкъар тилде къысыкъ тауушланы санын белгилеу

        -: 24

        +: 28

        -: 25

        -: 30

I:

S: Къарачай-малкъар тилде «ж» тауушха нёгерлик этип келген тауушну кёргюзтюу

        -: з

        -: ш

        +: ч

        -: л

I:

S: «Муркку» деген сёзню синонимин табыу

        +: балам

        -: къуллю

        -: къыфца

        -: чыгъана

I:

S: Метатезаны баш жоругъун ачыкълау

        -: тамырны ахыр къысыгъы жалгъауну къысыгъын кесине ушатса

        -: жалгъауну къысыгъы тамырны къысыгъын кесине ушатса

        +: къысыкъланы орунлары бла алышыныулары

        -: къысыкъланы бир бирге бойсунуулары

I:

S: «Жарлы» деген сёзню синонимин табыу

        -: факъырачы

        +: мискин

        -: бай

        -: жазыкъ

I:

S: Айтылыулары, жазылыулары бирча болуп, магъаналары башха болгъан сёзле

        -: антонимле

        -: паронимле

        +: омонимле

        -: синонимле

I:

S: «Сууукъ» деген сёзде экинчи «у» къаллай болгъанын белгилеу

        -: ачыкъ

        +: къысыкъ

        -: тунакы

        -: артили

I:

S: Бусагъатдагъы затланы эски атларын белгилеген, литература тилде синонимлери болгъан сёзлени белгилеу

        -: паронимле

        -: синонимле

        +: архаизмле

        -: историзмле

I:

S: «Бугъа» деген архаизмни бусгъатдагъы тилде синонимин табыу

        -: бузоу

        +: паровоз

        -: тана

        -: пароход

Тестовые задания для промежуточной аттестации

1. [о] къаллай тауушду?

1) къысыкъ

2) тунакы

3) тар

4) базыкъ, эринли эм кенг ачыкъ

2. Зынгырдауукъ [г] тауушха нёгерлик къайсы таууш этеди?

1) [к]

2) [ц]

3) [р]

4) [с]

3. Алма, эки, амма, башха деген сёзле ненча бёлюмлюледиле?

1) бир бёлюмлюле

2) эки бёлюмлюле

3) юч бёлюмлюле

4) тёрт бёлюмлюле.

4. Тамамлаучу болушдагъы атла къаллай этимле бла байланадыла?

1) кёчмеучю

2) кёчюучю

3) къош

4) этимча

5. Айтымда башчы къаллай соруулагъа жууап этеди?

1) ким? кимле?

2) не? неле?

3) нем? ненг?

4) огъесе барысынадамы?

6. Магъаналары бир бирге чюйре келген сёзлеге къаллай сёзле дейдиле?

1) синонимле

2) антонимле

3) омонимле

4) архаизмле

7. Гефхин, ушхол, хогулт деген сёзле къаллайладыла?

1) литература сёзле

2) архаизмле

3) диалект сёзле

4) омонимле

8. Жазлыкъ, тёртгюл деген сёзле къаллай мадар бла къуралгъандыла?

1) синтаксис;

2) морфология;

3) морфология-синтаксис;

4) семантика.

9. Бу сёз тутушланы магъаналарына кёре къауумлагъа юлешип, таблицагъа жаз: беш китап, тауда жаша, роман окъу, мени атам, тенгинге ышан, юйден чыкъ, марал териси, жолну оз, ананга къара.

10. Кюрек деген сёзню фонетика жаны бла тинт.

Ключи:

1. [о] къаллай тауушду?

1) къысыкъ

2) тунакы

3) тар

4) базыкъ, эринли эм кенг ачыкъ

2. Зынгырдауукъ [г] тауушха нёгерлик къайсы таууш этеди?

1) [к]

2) [ц]

3) [р]

4) [с]

3. Алма, эки, амма, башха деген сёзле ненча бёлюмлюледиле?

1) бир бёлюмлюле

2) эки бёлюмлюле

3) юч бёлюмлюле

4) тёрт бёлюмлюле.

4. Тамамлаучу болушдагъы атла къаллай этимле бла байланадыла?

1) кёчмеучю

2) кёчюучю 

3) къош

4) этимча

5. Айтымда башчы къаллай соруулагъа жууап этеди?

1) ким? кимле?

2) не? неле?

3) нем? ненг?

4) огъесе барысынадамы?

6. Магъаналары бир бирге чюйре келген сёзлеге къаллай сёзле дейдиле?

1) синонимле

2) антонимле 

3) омонимле

4) архаизмле

7. Гефхин, ушхол, хогулт деген сёзле къаллайладыла?

1) литература сёзле

2) архаизмле

3) диалект сёзле 

4) омонимле

8. Жазлыкъ, тёртгюл деген сёзле къаллай мадар бла къуралгъандыла?

1) синтаксис;

2) морфология;

3) морфология-синтаксис;

4) семантика.

9. Бу сёз тутушланы магъаналарына кёре къауумлагъа юлешип, таблицагъа жаз: беш китап, тауда жаша, роман окъу, мени атам, тенгинге ышан, юйден чыкъ, марал териси, жолну оз, ананга къара.

10. Кюрек деген сёзню фонетика жаны бла тинт.

кю-рéк

к – [к’] – тунакы, нёгерли (нёгери [г’]), жумушакъ, орта тили, тишли, къысылыучу, к харф бла белгиленнген къысыкъ;

ю - [ю] – назик, эринли, тар, басымсыз, ю харф бла белигленнген ачыкъ;

р – [р’] – сонорлу, жумушакъ, ал тилли, къысылып ётюучю, къалтырауукъ, р харф бла белгиленнген къысыкъ;

е – [э] – назик, эринсиз, кенг, басымлы, е харф бла белгиленнген ачыкъ;

к – [к’] – тунакы, нёгерли (нёгери [г’]), жумушакъ, орта тили, тишли, къысылыучу, к харф бла белгиленнген къысыкъ.

Малкъар тил

1. Малкъар тилде ачыкъ тауушланы ненча харф белгилейди?  

1) сегиз

2) тогъуз

3) он

4) онбир

2. Зынгырдауукъ [б] тауушха нёгерлик къайсы таууш этеди?  

1) [в]

2) [л]

3) [п]

4) [нг]

3. Тюе деген сёзде ненча харф бла таууш бардыла?

1) 3 харф бла 4 таууш

2) 3 харф бла 3 таууш

3) 4 харф бла 4 таууш

4) 4 харф бла 3 таууш

4. Арбазда, узакъда, элтирге деген сёзле ненча бёлюмлюледиле?

1) бир бёлюмлюле

2) эки бёлюмлюле

3) юч бёлюмлюле

4) тёрт бёлюмлюле

5. Эшитилиулери, жазылыулары да бирча болгъан сёзле къаллайладыла?

1) синонимле

2) антонимле

3) омонимле

4) диалект сёзле

6. Акъ деген сыфатны даража формаларын жаз.

7. Акъ жыйрыкъ, таш кёпюр, беш китап, окъугъан жаш деген сёз тутушла магъана жаны бла къаллайладыла?

1) затчы сёз тутушла

2) айгъакълаучу сёз тутушла

3) болумчу сёз тутушла

4) къош сёз тутушла

8. Жауун жауады деген айтым къаллайды?

1) бош айтым

2) жайылмагъан айтым

3) эки баш членли айтым

4) эки баш членли жайылмагъан бош айтым

9. А (уа), алай, болса да деген байламла къаллайладыла?

1) тенг жарашдырыучула

2) бойсундуруучула

3) жалгъаучула                            

4) къаршылаучула

10. Айтымны синтаксис жаны бла, белгиленнген сёзлерин а морфология жаны бла тинтигиз, сёзлеринде жетмеген харфларын салыгъыз.

Ала те…леринден бизге сау…ала жибергендиле

Ключи:

1. Малкъар тилде ачыкъ тауушланы ненча харф белгилейди?  

1) сегиз

2) тогъуз

3) он 

4) онбир

2. Зынгырдауукъ [б] тауушха нёгерлик къайсы таууш этеди?  

1) [в]

2) [л]

3) [п]

4) [нг]

3. Тюе деген сёзде ненча харф бла таууш бардыла?

1) 3 харф бла 4 таууш

2) 3 харф бла 3 таууш

3) 4 харф бла 4 таууш

4) 4 харф бла 3 таууш

4. Арбазда, узакъда, элтирге деген сёзле ненча бёлюмлюледиле?

1) бир бёлюмлюле

2) эки бёлюмлюле

3) юч бёлюмлюле 

4) тёрт бёлюмлюле

5. Эшитилиулери, жазылыулары да бирча болгъан сёзле къаллайладыла?

1) синонимле

2) антонимле

3) омонимле 

4) диалект сёзле

6. Акъ деген сыфатны даража формаларын жаз.

Акъ – баш формасы; акъсыл, акъсылдым – кемлик даража; агъыракъ – тенглешдириу даража; чиммакъ – айырма даража.

7. Акъ жыйрыкъ, таш кёпюр, беш китап, окъугъан жаш деген сёз тутушла магъана жаны бла къаллайладыла?

1) затчы сёз тутушла

2) айгъакълаучу сёз тутушла 

3) болумчу сёз тутушла

4) къош сёз тутушла

8. Жауун жауады деген айтым къаллайды?

1) бош айтым

2) жайылмагъан айтым

3) эки баш членли айтым

4) эки баш членли жайылмагъан бош айтым

9. А (уа), алай, болса да деген байламла къаллайладыла?

1) тенг жарашдырыучула

2) бойсундуруучула

3) жалгъаучула                            

4) къаршылаучула

10. Айтымны синтаксис жаны бла, белгиленнген сёзлерин а морфология жаны бла тинтигиз, сёзлеринде жетмеген харфларын салыгъыз.

Ала тенглеринден бизге саугъала жибергендиле.

Бу айтым бош айтымды. Аны жалан бир хапарчы ёзеги барды - ала жибергендиле. Ала - бетлеучю алмашдан къуралгъан бош башчыды; жибергендиле  - туура турушну озгъан заман формасындан къуралгъан бош этим хапарчыды.

Бу айтымны сансыз членлери барысы да хапарчыгъа къарайдыла, аны бла байланып, магъанасын толу этип келедиле; жибергендиле не затла? - саугъала - тамамлаучу болушну жалгъаусуз формасындан къуралгъан бош туура толтуруучу; жибергендиле кимге?  - бизге - бериучю болушдагъы бетлеучю алмашдан къуралгъан бош сёдегей толтуруучу; жибергендиле кимден? - тенглеринден - башлаучу болушдагъы атдан къуралгъан бош сёдегей толтуруучу.

Бу эки баш членли, жайылгъан, толу айтымды; къуллугъуна кёре хапарлаучуду. Хапарлау интонация бла айтылгъаны себепли, ахырында точка салынады.

Ала – алмаш, адамланы белгилейди; баш болушну формасында, ючюнчю бетде келген бетлеучю алмашды; айтымда башчыны къуллугъун толтурады.

Саугъала – ат (не?), затны атын белгилейди; баш формасы – саугъа, тукъум ат, жансыз затны белгилейди; тамамлаучу болушну жалгъаусуз формасында, кёплюк сандады; айтымда туура толтуруучуну къуллугъун тамамлайды.

Жибергендиле – этим, ишни кёргюзтеди; баш формасы – жибер; кёчюучю этим; туура турушда, кёплюк санда, озгъан заманда, ючюнчю бетде келеди; айтымда хапарчыны къуллугъун толтурады.

Малкъар тил

1. Борчсуз деген сёзде ненча харф бла таууш бардыла?

1) 7 харф бла 6 таууш

2) 6 харф бла 7 таууш

3) 7 харф бла 7 таууш

4) 7 харф бла 8 таууш

2. Телефон, алайда, былайда деген сёзле ненча бёлюмлюдюле?

1) бир бёлюмлюле

2) эки бёлюмлюле

3) юч бёлюмлюле

4) тёрт бёлюмлюле

3. Кесибизникиледендиле деген сёзню къаллай кесекледен къуралгъанларын таблицада кёргютюгюз

4. Бу сёзлени синонимлерин жазыгъыз.

Хораз –...

Жау –...

Жугар – ...

5. Бу сёз тутушлада байланыуну тюрлюлерин белгилегиз.

Алтын сагъат, тенгими юйю, бизде жаша, бешинчи класс, къаплан териси тереклени бутакълары, юйге бар, школдан кел.

6. Къыфца деген сёз къаллай сёздю?

1) ортакъ

2) диалект

3) илму сёз

4) литература сёз

7. Башына ат ургъан. – Бу сёз тутуш къаллайды?

1) айтым

2) этим сёз тутуш

3) фразеологизм

4) къош айтым

8. Кюле, ойнап, тургъанлай, окъуй, жырлай деген сёзле этимни къайсы формасыдыла?

1) этимсыфат

2) этим

3) этимча

4) инфинитив

9. Тау жайлыкълары. Къойчу къош. – Бу айтымла къаллайладыла?

1) бир баш членли

2) аталгъан

3) белгисиз иели

4) бойсуннган

10. Бу айтымны синтаксис жаны бла тинтигиз, жетмеген тыйгъыч белгилерин салыгъыз.

Малкъарлыланы  бла  къарачайлыланы  аламат  адетлери  барды: ала  къонакъгъа  жарыкъ болуучудула.

Ключи:

1. Борчсуз деген сёзде ненча харф бла таууш бардыла?

1) 7 харф бла 6 таууш

2) 6 харф бла 7 таууш

3) 7 харф бла 7 таууш 

4) 7 харф бла 8 таууш

2. Телефон, алайда, былайда деген сёзле ненча бёлюмлюдюле?

1) бир бёлюмлюле

2) эки бёлюмлюле

3) юч бёлюмлюле 

4) тёрт бёлюмлюле

3. Кесибизникиледендиле деген сёзню къаллай кесекледен къуралгъанларын таблицада кёргютюгюз

4. Бу сёзлени синонимлерин жазыгъыз.

Хораз – къытай, гугурукку, къычырыучу, тауукъ эркек, адакъа.

Жау – май.

Жугар – беккяхын, бел.

5. Бу сёз тутушлада байланыуну тюрлюлерин белгилегиз.

Алтын сагъат – къысылыу, тенгими юйю – келишиу, бизде жаша – тагъылыу, бешинчи класс – къысылыу, къаплан териси – къысылыу, тереклени бутакълары – келишиу, юйге бар – тагъылыу, школдан кел – тагъылыу.

6. Къыфца деген сёз къаллай сёздю?

1) ортакъ

2) диалект 

3) илму сёз

4) литература сёз

7. Башына ат ургъан. – Бу сёз тутуш къаллайды?

1) айтым

2) этим сёз тутуш

3) фразеологизм 

4) къош айтым

8. Кюле, ойнап, тургъанлай, окъуй, жырлай деген сёзле этимни къайсы формасыдыла?

1) этимсыфат

2) этим

3) этимча 

4) инфинитив

9. Тау жайлыкълары. Къойчу къош. – Бу айтымла къаллайладыла?

1) бир баш членли

2) аталгъан 

3) белгисиз иели

4) бойсуннган

10. Бу айтымны синтаксис жаны бла тинтигиз, жетмеген тыйгъыч белгилерин салыгъыз.

Малкъарлыланы  бла  къарачайлыланы  аламат  адетлери  барды: ала  къонакъгъа  жарыкъ болуучудула.

Бу байламсыз тенг жарашхан къош айтымды, эки бош айтымдан къуралады: Малкъарлыланы бла къарачайлыланы аламат адетлери барды эм Ала къонакъгъа жарыкъ болуучудула.

Хапарлау интонация бла айтылгъаны себепли, ахырында точка салынады. Бу айтымны артдагъы кесеги алдагъы кесегини магъанасын ачыкълап келеди, аны ючюн алдагъы кесегинден сора эки точка салынады.

Критерии оценки

Результаты оцениваются следующим образом:

«неудовлетворительно» - < 50 % правильных ответов;

«удовлетворительно»        - 50-69 % правильных ответов;

«хорошо»        - 69-85 % правильных ответов;

«отлично»        - > 85 % правильных ответов.