Дәрескә материалдар.// Карточкалар

1. 13,21,7   31,27,17   1,15,24,1,19   2,27,16,5,1,18,24,37,    13,21,7   6,27,25,37,19  2,27,16,31,37,8.

2. 6,27,25 – 6,27,25,26,37,19    14,21,7,4,21,31,21.

3. 6,27,25,26,1,18   6,20,34,17,1,18,6,37   1,13,37,23,1    2,8,16.

4. 12,16   21,25,26,21,18,6,40    12,16,16,8    6,27,25,37,19    2,27,16,31,37,18.

1.  13,21,7   31,27,17   1,15,24,1,19   2,27,16,5,1,18,24,37,    13,21,7   6,27,25,37,19  2,27,16,31,37,8.

2. 6,27,25 – 6,27,25,26,37,19    14,21,7,4,21,31,21.

3. 6,27,25,26,1,18   6,20,34,17,1,18,6,37   1,13,37,23,1    2,8,16.

4. 12,16   21,25,26,21,18,6,40    12,16,16,8    6,27,25,37,19    2,27,16,31,37,18.

1.  13,21,7   31,27,17   1,15,24,1,19   2,27,16,5,1,18,24,37,    13,21,7   6,27,25,37,19  2,27,16,31,37,8.

2. 6,27,25 – 6,27,25,26,37,19    14,21,7,4,21,31,21.

3. 6,27,25,26,1,18   6,20,34,17,1,18,6,37   1,13,37,23,1    2,8,16.

4. 12,16   21,25,26,21,18,6,40    12,16,16,8    6,27,25,37,19    2,27,16,31,37,18.

1.   13,21,7   31,27,17   1,15,24,1,19   2,27,16,5,1,18,24,37,    13,21,7   6,27,25,37,19  2,27,16,31,37,8.

2. 6,27,25 – 6,27,25,26,37,19    14,21,7,4,21,31,21.

3. 6,27,25,26,1,18   6,20,34,17,1,18,6,37   1,13,37,23,1    2,8,16.

4. 12,16   21,25,26,21,18,6,40    12,16,16,8    6,27,25,37,19    2,27,16,31,37,18.

Белешмәләге ҡылымдарҙы файҙаланып, һөйләмдәрҙе тултырып яҙығыҙ, ҡылымдарҙың ниндәй һөйкәлешкә ҡарағанын әйтегеҙ. Һуңынан тәүге ике һөйләмде һөйләм киҫәктәре буйынса анализлағыҙ.

Төш ауыуға, яҙғы ҡояш ҡыҙҙырырға ... . Әле иртән генә тубыҡтан ятҡан ҡар күҙгә күренеп ... ... . Бесәндән дә ... . Урман көтмәгәндә ... ... . Хатта әрәмәлектәрҙә ҡоштар ... ... .

Белешмә өсөн һүҙҙәр: ҡайттылар, тотондо, сутылдай башланы, юғала бара, йәнләнде лә китте.

Теләк һөйкәлешендәге ҡылымдарҙы табығыҙ. Уларҙың ябай формамы, ҡушма формамы икәнен, ниндәй затта тороуын әйтегеҙ.

1. Теге кеше эстән генә: «Туҡта әле, солоҡ эсенә бикләп, тонсоҡтороп үлтерәйем», - тип ағас башына менеп киткән. 2. Төлкөнөң яуыз ҡырмыҫҡаларҙан ҡотолғоһо килгән. «Туҡта әле, мин быларҙы теге, өңө эсендә рәхәтләнеп ятыусы арҡыраяҡ, яҫы табан айыуға ебәрәйем, үс алайым мин ул ҡомһоҙҙан», - тигән эсенән генә. 3. «Беҙ һәр беребеҙ айыуҙың йөнөн өҙөп алып, шуның менән билдәрҙе нығыраҡ быуып, ысынлабыраҡ тотонайыҡ», - тигән ҡырмыҫҡа.

Бирелгән ҡылымдарҙың һорауҙарын әйтегеҙ, һан мәғәнәһен билдәләгеҙ

Ултырҙы, уҡый, эшләй, ауырыны, һөйләне, кейә, йөрөй, төшә.

Был һүҙҙәрҙе күплеккә ҡуйығыҙ. Күплек мәғәнәһен нимәләр белдерәләр?

Йомаҡтарҙы уҡығыҙ, яуаптарын табығыҙ. Ҡылымдарҙың һан мәғәнәһен аңлатығыҙ.

1. Яҙ кейенә, көҙ сисенә. 2. Бөтә ағайҙар тундарын һалғандар, берәүһе генә сисенмәй ҡалған. 3. Бабайым килә ҡағынып, аҡ толобон ябынып.

Һөйләмдәрҙе күсереп яҙығыҙ. Тамыр ҡылымға бер, нигеҙ ҡылымға ике һыҙыҡ һыҙығыҙ. Нигеҙ ҡылымдарҙы тамыр һүҙгә һәм яһаусы ялғауға айырып яҙығыҙ.

1. Ауға барһаң, зирәк бул, юлдашыңа терәк бул. 2. Дошмандан илең һаҡла, ярамһаҡтан серең һаҡла. 3. Дошмандың көлгәненә ышанма. 4.  Үҙе өсөн генә эшләгән кеше михнәт сигә. Башҡалар өсөн эшләүсе ҡыуанысын кешеләр менән уртаҡлаша. 5. Күп дуҫ эҙләгән дуҫһыҙ ҡалыр. 6. Күпте яманлаған да дуҫһыҙ булыр.

Бирелгән ҡылымдарҙан хәбәр һөйкәлешенең үткән, хәҙерге һәм киләсәк заман формаларын яһап яҙығыҙ. Ҡалын хәреф менән бирелгән ҡылымдарҙы индереп, һөйләмдәр төҙөгөҙ.

Һайра, йыйын, уҡы, осраш, ос, күр.

Үткән заман: ҡараны, ҡараған, ҡарағайны, ҡарай торғайны, ҡарар булған.

Хәҙерге заман: ҡарай.

Киләсәк заман: ҡарар, ҡараясаҡ.

Мәҡәлдәрҙе уҡығыҙ, һәр мәҡәлдең мәғәнәһен аңлатып, яҙып алығыҙ. Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарын табығыҙ, уларҙың затын әйтегеҙ, юҡлыҡтағы ҡылымдарҙы билдәләгеҙ. Һәр ҡылымды өсөнсө затҡа ҡуйығыҙ.

1. Кеше холҡон күҙәт, үҙеңдекен төҙәт. 2. Намыҫылы булһаң, намыҫһыҙ менән буталма. 3. Намыҫыңды йәштән һаҡла. 4. Кешеһенә ҡарап һүҙ һөйлә. 5. Һандуғас булһаң, һайрай ҙа бел. 6. Ололаһаң олоно, ололарҙар үҙеңде. 7. Үҙеңде ҙурлама, кешене хурлама. 8. Кешегә шәфҡәт ит, уҙаманға хөрмәт ит.

Тексты иғтибар менән уҡығыҙ, уға исем ҡушығыҙ. Йөкмәткеһен һөйләгеҙ. Унан тамыр ҡылымдарҙы табығыҙ. Ҡалын хәреф менән бирелгән ҡылымдарҙың нигеҙен күрһәтегеҙ; шул уҡ һүҙҙәрҙе күсереп алып, нигеҙ ҡылымдың аҫтына һыҙығыҙ.

Дуҫлыҡ булғанда, донъя яҡтыра, йәмләнә, йәнләнә. Кешенең ышаныслы таянысы булыу – яҡшы күренеш. Халыҡта «Ҡоштар ағасҡа таяна, мин ҡайҙа таянайым» тигән йыр ҙа бар. Ана шул яҡын кеше, таяныр терәк – дуҫ бит ул. Дуҫлыҡ ололарға ғына түгел, балаларға ла бик кәрәк. Бәләкәйҙән башланған дуҫлыҡ ғүмергә дауам итә, ундай кешеләр иң бәхетлеләрҙән иҫәпләнә.

Һөйләмдәрҙе уҡып сығығыҙ. Шарт һөйкәлешендәге ҡылымдарҙы табығыҙ.

1. Урманға барһағыҙ, беҙгә әйтмәйенсә китә күрмәгеҙ. 2. Механизаторҙар нормаларын ваҡытында тултырһалар, эшкәрткән ерҙәренең сифаты яҡшы булһа, алдынғылар рәтенә сығасаҡтар. 3. Яҙ етеп, көндәр йылынһа, ағастар, үләндәр йәшәрә башлай. 4. Ҡоштар һайрай башлаһа, Эйек туғайы уларҙың тауышынан яңғырап тора. 5. Һабанда һайрашмаһаң, ырҙында ыңғырашырһың.

Аҡ һүҙенең мәғәнәләрен аңлатығыҙ.

Аҡ сәскә, аҡ ҡағыҙ. Аҡ мунса, аҡ тирмә. Аҡ юл (аҡ юл теләү). Аҡҡа ҡара төшһә, юйылмаҫ. Аҡҡа күсереү.

Түбәндәге һүрәтләмәләр буйынса һүҙҙәрҙе табығыҙ. Шул һүҙҙәрҙе индереп, берәр тарҡау һөйләм яҙығыҙ.

1. Йәй менән ҡыш араһындағы йыл миҙгеле.
2. Һыуҙа йөҙә торған, ҡышын йылы яҡҡа китеүсе ҡош.
3. Ярыштарҙа беренселекте алған спортсы.
4. Самолеттар осоп китә, килеп төшә торған урын.

Предметты, эш-хәлде, ваҡытты, төҫтө белдергән ҡапма-ҡаршы мәғәнәле һүҙҙәрҙе төркөмләп яҙығыҙ.

Алыу – биреү, көндөҙөн – кисен, ҡара – аҡ, иртә - кис, асыҡ – тоноҡ, яҡты – ҡараңғы, баш (йылға башы) – тамаҡ, ҙур – бәләкәй, дуҫ – дошман, егеү – туғарыу, йомарлау – тағатыу, тегеү – һүтеү, ап-аҡ – ҡап-ҡара, илтеү – килтереү, йомарт – һаран, йөҙ түбән – салҡан, ҡайғы – шатлыҡ, көйөнөс – һөйөнөс, йәшлек – ҡартлыҡ, оло – кесе.

Бирелгән һүҙҙәрҙең синонимдарын яҙығыҙ.

Саф, сабыр, өлгө, бағышлау, өндәү, ҙур, дан, матур, сәңгелдәк, билдә.

Бирелгән күп мәғәнәле һүҙҙәргә башта мөмкин тиклем күберәк синонимдар яҙығыҙ, һуңынан, һуңғы өс оя синонимдарҙы индереп, һөйләмдәр төҙөгөҙ.

Өлгө: Кәбән һалыу - ҡойоу, өйөү. Ҡапҡан һалыу – ҡороу, ҡуйыу.

1. Иҙән һалыу - ...
2. Йоҡларға һалыу - ...
3. Юл һалыу - ...
4. Юлға һалыу - ...
5. Һыу һалыу - ...
6. Баҫма һалыу - ...

Синонимдар һүҙлеген файҙаланып, бирелгән һүҙҙәрҙе фразеологизмдар менән алмаштырып яҙығыҙ.

Тиҙ, туйғансы, туҡмай, тәмле, уйлау, үлеү, һаран, әрләү, яҡлау, ҡапыл, йөҙәтеү, йоҡлау, ҡарау, ҡасыу.

Бирелгән һүҙҙәрҙең антонимдарын яҙығыҙ.

Аҫҡы, бейек, дөрөҫ, кесе, зыянлы, иҫке, һөйөнөслө, кәкре, күтәрелеү, тамамлау, тәҙрә, ҡышын, төнөн, уңға, өҫтә, уңған, хушлашыу.

Синонимдар һүҙлеген файҙаланып, бирелгән һүҙҙәрҙе фразеологизмдар менән алмаштырып яҙығыҙ.

Тиҙ, туйғансы, туҡмай, тәмле, уйлау, үлеү, һаран, әрләү, яҡлау, ҡапыл, йөҙәтеү, йоҡлау, ҡарау, ҡасыу.

Аҡ һүҙенең мәғәнәләрен аңлатығыҙ.

Аҡ сәскә, аҡ ҡағыҙ. Аҡ мунса, аҡ тирмә. Аҡ юл (аҡ юл теләү). Аҡҡа ҡара төшһә, юйылмаҫ. Аҡҡа күсереү.

Аҡ һүҙенең мәғәнәләрен аңлатығыҙ.

Аҡ сәскә, аҡ ҡағыҙ. Аҡ мунса, аҡ тирмә. Аҡ юл (аҡ юл теләү). Аҡҡа ҡара төшһә, юйылмаҫ. Аҡҡа күсереү.

Синонимдар һүҙлеген файҙаланып, бирелгән һүҙҙәрҙе фразеологизмдар менән алмаштырып яҙығыҙ.

Тиҙ, туйғансы, туҡмай, тәмле, уйлау, үлеү, һаран, әрләү, яҡлау, ҡапыл, йөҙәтеү, йоҡлау, ҡарау, ҡасыу.

Бирелгән һүҙҙәрҙең антонимдарын яҙығыҙ.

Аҫҡы, бейек, дөрөҫ, кесе, зыянлы, иҫке, һөйөнөслө, кәкре, күтәрелеү, тамамлау, тәҙрә, ҡышын, төнөн, уңға, өҫтә, уңған, хушлашыу.

Синонимдар һүҙлеген файҙаланып, бирелгән һүҙҙәрҙе фразеологизмдар менән алмаштырып яҙығыҙ.

Тиҙ, туйғансы, туҡмай, тәмле, уйлау, үлеү, һаран, әрләү, яҡлау, ҡапыл, йөҙәтеү, йоҡлау, ҡарау, ҡасыу.

Предметты, эш-хәлде, ваҡытты, төҫтө белдергән ҡапма-ҡаршы мәғәнәле һүҙҙәрҙе төркөмләп яҙығыҙ.

Алыу – биреү, көндөҙөн – кисен, ҡара – аҡ, иртә - кис, асыҡ – тоноҡ, яҡты – ҡараңғы, баш (йылға башы) – тамаҡ, ҙур – бәләкәй, дуҫ – дошман, егеү – туғарыу, йомарлау – тағатыу, тегеү – һүтеү, ап-аҡ – ҡап-ҡара, илтеү – килтереү, йомарт – һаран, йөҙ түбән – салҡан, ҡайғы – шатлыҡ, көйөнөс – һөйөнөс, йәшлек – ҡартлыҡ, оло – кесе.

Бирелгән һүҙҙәрҙең синонимдарын яҙығыҙ.

Саф, сабыр, өлгө, бағышлау, өндәү, ҙур, дан, матур, сәңгелдәк, билдә.

Бирелгән күп мәғәнәле һүҙҙәргә башта мөмкин тиклем күберәк синонимдар яҙығыҙ, һуңынан, һуңғы өс оя синонимдарҙы индереп, һөйләмдәр төҙөгөҙ.

Өлгө: Кәбән һалыу - ҡойоу, өйөү. Ҡапҡан һалыу – ҡороу, ҡуйыу.

1. Иҙән һалыу - ...
2. Йоҡларға һалыу - ...
3. Юл һалыу - ...
4. Юлға һалыу - ...
5. Һыу һалыу - ...
6. Баҫма һалыу - ...

Заполните пропуски модальными словами.

1. ……………….. , кемдер ишеккә шылтырата. – Действительно, кто-то звонит в дверь.
2. Бөгөн барып етергә ………….. . – Необходимо сегодня доехать.
3. Бөгөн китергә ………. . – Сегодня можно уехать.
4. ………………….., бынау сумканы алып бирә алмаҫһығыҙмы икән? – Извините, не могли бы  подать вот эту сумку?
5. …………….., бөгөн килерҙәр. – Наверное, сегодня приедут.

Заполните пропуски модальными словами.

1. ……………….. , кемдер ишеккә шылтырата. – Действительно, кто-то звонит в дверь.

2. Бөгөн барып етергә ………….. . – Необходимо сегодня доехать.
3. Бөгөн китергә ………. . – Сегодня можно уехать.
4. ………………….., бынау сумканы алып бирә алмаҫһығыҙмы икән? – Извините, не могли бы  подать вот эту сумку?
5. …………….., бөгөн килерҙәр. – Наверное, сегодня приедут.

Заполните пропуски модальными словами.

1. ……………….. , кемдер ишеккә шылтырата. – Действительно, кто-то звонит в дверь.

2. Бөгөн барып етергә ………….. . – Необходимо сегодня доехать.
3. Бөгөн китергә ………. . – Сегодня можно уехать.
4. ………………….., бынау сумканы алып бирә алмаҫһығыҙмы икән? – Извините, не могли бы  подать вот эту сумку?
5. …………….., бөгөн килерҙәр. – Наверное, сегодня приедут.

Заполните пропуски модальными словами.

1. ……………….. , кемдер ишеккә шылтырата. – Действительно, кто-то звонит в дверь.

2. Бөгөн барып етергә ………….. . – Необходимо сегодня доехать.
3. Бөгөн китергә ………. . – Сегодня можно уехать.
4. ………………….., бынау сумканы алып бирә алмаҫһығыҙмы икән? – Извините, не могли бы  подать вот эту сумку?
5. …………….., бөгөн килерҙәр. – Наверное, сегодня приедут.

Заполните пропуски модальными словами.

1. ……………….. , кемдер ишеккә шылтырата. – Действительно, кто-то звонит в дверь.

2. Бөгөн барып етергә ………….. . – Необходимо сегодня доехать.
3. Бөгөн китергә ………. . – Сегодня можно уехать.
4. ………………….., бынау сумканы алып бирә алмаҫһығыҙмы икән? – Извините, не могли бы  подать вот эту сумку?
5. …………….., бөгөн килерҙәр. – Наверное, сегодня приедут.

Заполните пропуски модальными словами.

1. ……………….. , кемдер ишеккә шылтырата. – Действительно, кто-то звонит в дверь.

1. Бөгөн барып етергә ………….. . – Необходимо сегодня доехать.
2. Бөгөн китергә ………. . – Сегодня можно уехать.
3. ………………….., бынау сумканы алып бирә алмаҫһығыҙмы икән? – Извините, не могли бы  подать вот эту сумку?
4. …………….., бөгөн килерҙәр. – Наверное, сегодня приедут.

1. Ҡылымдарҙың затын, һанын, заманын билдәлә.

Ишеткәйнем, ярата, күрһәтерһең, ҡалдырасаҡмын, йәшәгәндәр, йөрөттө, барабыҙ, булғанһығыҙ, эшләшер, йүгерәм, һаҡланылар, тыңлаясаҡһың.

2. һөйләй, ҡал, бул ҡылымдарын зат, һан менән үҙгәрт.
3. биҙәй  ҡылымын үткән заманға, киҫ ҡылымын хәҙерге заманға, ҡал  ҡылымын киләсәк заманға ҡуйып өс һөйләм төҙөп яҙ.

1. Ҡылымдарҙың затын, һанын, заманын билдәлә.

Ишеткәйнем, ярата, күрһәтерһең, ҡалдырасаҡмын, йәшәгәндәр, йөрөттө, барабыҙ, булғанһығыҙ, эшләшер, йүгерәм, һаҡланылар, тыңлаясаҡһың.

2. һөйләй, ҡал, бул ҡылымдарын зат, һан менән үҙгәрт.

3. биҙәй  ҡылымын үткән заманға, киҫ ҡылымын хәҙерге заманға, ҡал  ҡылымын киләсәк заманға ҡуйып өс һөйләм төҙөп яҙ.

1. Ҡылымдарҙың затын, һанын, заманын билдәлә.

Ишеткәйнем, ярата, күрһәтерһең, ҡалдырасаҡмын, йәшәгәндәр, йөрөттө, барабыҙ, булғанһығыҙ, эшләшер, йүгерәм, һаҡланылар, тыңлаясаҡһың.

2. һөйләй, ҡал, бул ҡылымдарын зат, һан менән үҙгәрт.

    3. биҙәй  ҡылымын үткән заманға, киҫ ҡылымын хәҙерге заманға, ҡал  ҡылымын киләсәк заманға ҡуйып өс һөйләм төҙөп яҙ.

1. Ҡылымдарҙың затын, һанын, заманын билдәлә.

Ишеткәйнем, ярата, күрһәтерһең, ҡалдырасаҡмын, йәшәгәндәр, йөрөттө, барабыҙ, булғанһығыҙ, эшләшер, йүгерәм, һаҡланылар, тыңлаясаҡһың.

2. һөйләй, ҡал, бул ҡылымдарын зат, һан менән үҙгәрт.

3. биҙәй  ҡылымын үткән заманға, киҫ ҡылымын хәҙерге заманға, ҡал  ҡылымын киләсәк заманға ҡуйып өс һөйләм төҙөп яҙ.

1. Ҡылымдарҙың затын, һанын, заманын билдәлә.

Ишеткәйнем, ярата, күрһәтерһең, ҡалдырасаҡмын, йәшәгәндәр, йөрөттө, барабыҙ, булғанһығыҙ, эшләшер, йүгерәм, һаҡланылар, тыңлаясаҡһың.

2. һөйләй, ҡал, бул ҡылымдарын зат, һан менән үҙгәрт.

3. биҙәй  ҡылымын үткән заманға, киҫ ҡылымын хәҙерге заманға, ҡал  ҡылымын киләсәк заманға ҡуйып өс һөйләм төҙөп яҙ.

1. Ҡылымдарҙың затын, һанын, заманын билдәлә.

Ишеткәйнем, ярата, күрһәтерһең, ҡалдырасаҡмын, йәшәгәндәр, йөрөттө, барабыҙ, булғанһығыҙ, эшләшер, йүгерәм, һаҡланылар, тыңлаясаҡһың.

2. һөйләй, ҡал, бул ҡылымдарын зат, һан менән үҙгәрт.

3. биҙәй  ҡылымын үткән заманға, киҫ ҡылымын хәҙерге заманға, ҡал  ҡылымын киләсәк заманға ҡуйып өс һөйләм төҙөп яҙ.

Өҙөктө иғтибар менән уҡығыҙ: йөкмәткеһенә төшөнөгөҙ. Уны эстәлеге буйынса нисә өлөшкә бүлеп булғанын әйтегеҙ. Күркәм әҙәбиәт стилен яһаған үҙенсәлектәрҙе һанап күрһәтегеҙ.

...Кеше тормошонда иҫтә ҡалырлыҡ бәхетле көндәр күп булмай. Күп булһа, ҡәҙере булмаҫ, һағынып иҫкә алырлығы ҡалмаҫ ине. Бына Зәйтүнә менән Айраттың һағынып иҫкә алырлыҡ көндәре булды. Игенселәргә көнцерт күрһәтеп йөрөгән көндәрен, Ҡарамалыла бер нисә тапҡыр бергә үткәргән кистәрен оноторлоҡмо, һағынмаҫлығмы! Улар төш кеүек булып ҡалды.

Берҙән-бер көндө Айрат Ҡарамалынан юғалды. Зәйтүнә өсөн ул һыуға сумып кире сағылмаған төҫлө тойолдо. Ысынлап та, ай күрҙе, ҡояш алды. Башта ҡыҙ уны йә командировкалалыр, йә ауылдарына ҡайтып, өй мәшәҡәттәре менән йөрөйҙөр, тип уйланы...

Зәйтүнә ул көндәрҙә йоҡонан, ашауҙан яҙҙы. Нур һибеп, балҡып торған мөләйем күҙҙәрен һағыш ҡапланы. Бойоҡто, күңелһеҙләнде.

Аҙаҡ, һөймәгәнгә һөйкәлмә, тип егет хаҡында уйламаҫҡа тырышты, тик оноторға тырышҡан һайын, тағы ла нығыраҡ өҙгөләнде. Ҡыҙ кеше егеткә, мин һине яратам, тип әйтә алмай бит инде. Мөхәббәт утында дөрләп-дөрләп янһа ла, ҡыҙҙар беренсе булып йөрәген асып һала алмай шул ул. Киреһенсә, егет бер үк утта яна тороп, инәлткән, ҡаршылашҡан була... (Х. Дауытов).

1. Зәйтүнә, егеткә, мөхәббәт, бойоҡто һүҙҙәренә фонетик тикшеренеү яһағыҙ. Бойоғоу, һағыш, мөләйем, тапҡыр һүҙҙәренең синонимдарын табып яҙығыҙ.
2. Зәйтүнә ул көндәрҙә ... тип башланған абзацтағы һөйләмдәргә синтаксик анализ үткәрегеҙ.

Фәнни һәм күркәм әҙәбиәт стилендә яҙылған ике тексты ла сағыштырып ҡарағыҙ. Һүҙ бал ҡорттары тураһында бара. Һәр текста бал ҡорттары нисек һүрәтләнә? шул үҙенсәлектәрҙе һөйләп бирегеҙ.Һуңынан уларҙың төп билдәләрен сағылдырған урындарҙы ҡыҫҡа-ҡыҫҡа ғына итеп яҙып та ҡуйығыҙ.

1. Бал ҡорто – күмәкләп тереклек итеүсе ҡаяулы яры ҡанатлы бөжәктәр вәкиле. Кеше уны боронғо замандарҙан уҡ үрсетә. Бал, балауыҙ һәм бал ҡорто аҡыуын алыу маҡсатында, кеше бал ҡортон бөтә Ер шарында аҫрай. Бал ҡорто башҡа бөжәктәрҙән ҡылыҡтарының иң ҡатмарлы булыуы менән айырыла.
2. Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң ( ҡорт инәһенең йәки батшабикәнең) нәҫеле булған 10 000 – 50 000, ә ҡайһы берҙә 100 000 эшсе ҡорт була. Бал ҡорттарында яңы күс май – июнь айҙарында барлыҡҡа килә Уның өсөн умартала ата ҡорттар, йәки эреғорттар, үҫтерелә һәм яңы инә ҡорт үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала.

1911 йылда яҙылған әҫәрҙән алынған тағы ла бер хат өлгөһө килтерелә. Хат стиленә хас үҙенсәлектәрҙе билдәләгеҙ.

“Ғәзиз әсәйем! Мин һеҙҙе бына ошолай бер өс-дүрт йылға ташлап китергә мәжбү булдым. Мин аҙып-туҙып йөрөгә китмәнем. Фәҡәт белем арттырыу, күҙ асыу өсөн киттем. Заманға муафиҡ рәүешле тәрбиә күргән, электән заманса уҡыған булһам, мин дә был ауырлыҡтаҙы күрмәҫ инем. Ғүмер үтеп тора, ул дүрт йыл бына килеп тә етер.

Әсәй! Һиңә һүҙем шул: Сәжиҙә менән яҡшы тороғоҙ! Уны тәслиә ҡыл. Элекке кеүек уға һәр ваҡыт асыуланма! Баланы яҡшы ҡарағыҙ! Хуш, һау булығыҙ! Мөхтәр Йәмил”.

 Килтерелгән юлъяҙмаларҙы тел, стиль йәһәтенән сағыштырығыҙ. Ниндәй оҡшашлыҡтар, айырмалыҡтар күрәһегеҙ. Шула тураһында теҙеп һөйләгеҙ. Ул яҙмаларҙы иғтибар менән уҡығыҙ, айышына төшөнөгөҙ. Һуңынан лексик анализ яһағыҙ.

Ысыҡкүл.

( Сәйәхәт хәтирәләренән)

…Алатау тауҙарының (Тянь-Шань) бер ҡосағында, киң күгелйем сахра кеби, матур Ысыҡкүл йәйелеп ята. Уның тирә-яғы, әтрафҡа көмөшлө нурҙарын сәсеп торған алмастар кеби, мәңге ялтыраған ап-аҡ ҡарлы тауҙа менән әйләндереп алған. Ҡайһы ярҙары буйында текә ҡара таштар, әҙәмдәр тарафынан бина ителгән бейек диуарҙар (стена) кеби, туп-туа күлдең эсенә кереп киткән…

Ысыҡкүл көндөҙ тыныс һауала көҙгө кеби тип-тигеҙ булып ялтырап, йәйрәп ята. Бынашул саҡта күперелеп йөрөгән аҡ болот көтөүҙәре менән бөтә күк йөҙө, баштарындағы ап-аҡ көмөш таждары һәм итәктәрендәге теҙелешеп үҫкән ҡарағас вә шыршылар менән бейек тауҙар айырым асыҡ уның эсендә күренәләр.

Тексты уҡығыҙ, уның ниндәй фән өлкәһенә ҡарағанын әйтегеҙ, йөкмәткеһен һөйләгеҙ. Һеҙ әйткән фәнде күрһәтеп тороусы билдәләрҙе һанағыҙ. Текстың телмәр үҙенсәлеге, лексик составы, һөйләмдәр төҙөлөшөнөң үҙенсәлектәре тураһында ла һөйләгеҙ.

Атом-молекуляр тәғлимәт.

Беҙ инде күп матдәләрҙең молекулаларҙан, молекулаларҙың атомдарҙан тороуын беләбеҙ. Атомдар һәм молекулалар тураһындағы мәғлүмәттәр атом-молекуляр тәғлимәт булып берләшәләр. Ул тәғлимәттең төп положениелары бөйөк рус ғалимы М.В. Ломоносов тарафынан эшләнгәнлеге һеҙгә билдәле. Унан һуң инде ике йөҙ йылдан ашыу ваҡыт үтте, атомдар һәм молекулалар тураһындағы тәғлимәт артабан үҫеш алды. Хәҙер, мәҫәлән, бөтә матдәләрҙең дә молекулаларҙан ғына тормауы билдәле. Органик булмаған химия курсында беҙ осрашасаҡ ҡаты матдәләрҙең күбеһе молекуляр төҙөлөшлө түгел.

Ләкин сағыштырма молекуляр массалар молекуляр төҙөлөшлө матдәләр өсөн дә, молекуляр төҙөлөшлө булмаған матдәләр өсөн дә иҫәпләп сығарыла. Һуңғылары өсөн «молекула» һәм  «сағыштырма молекуляр масса» тигән төшөнсәләр шартлы рәүештә ҡулланыла.

Өҙөктө иғтибар менән уҡып, ундағы күркәм әҙәбиәт стиленә ҡараған телмәр күренештәрен һанап, аңлатып бирегеҙ. Ундағы тапҡыр, тел төбө менән сағылдырылған фекерҙәрҙе асып һалығыҙ.

Ап-асыҡ ҡырау төшкән  иртәлә Оло инәйем мине мәктәпкә алып китте. Мин уның ҡатарынан атламайым, үлән өҫтөнә һиберелгән бәҫте ярып, үҙемә юл һалып барам.

Мәктәп соҡорҙоң арғы яғында – Мәсет урамының түбән осонда. Мин уны ситтән генә күргәнем бар. Эсенә ингәнем юҡ әле. Инергә атлығып та тормайым. Ни ҡалған миңә ул мәктәптә? «Уҡыған берәү мулла булмаҫ, суҡыған берәү ҡарға булмаҫ», - тине анау көндө Вәлетдин, малайҙар һабаҡ уҡыу тураһында әңгәмә ҡуҙғатҡас. Дөрөҫөн әйтә ул. Бөтә уҡыған әҙәм мулла булып бөтһә, атҡа бесән кем һалыр һуң? Уныһы тағы бер хәл, бесәне булһа, һалыусыһы табылыр. Иң яманы шул: мулланан бөтә әҙәм ҡурҡа. Шулай кеше өркөп, йәшәй, имеш, албаҫты шикелле...

• Минең мулла булғым да килмәй әле, - тинем мин үҙем дә һиҙмәҫтән.
• Ниңә улай тиһең, синнай?
• Уҡый-уҡый мулла булып китермен дә унан үкенермен...

   Өҙөктөң телмәр тибын билдәләгеҙ: унда хикәйәләүме, тасуирлаумы(һүрәтләүме), хөкөм йөрөтөүме сағылған? Әллә бөтә өс төрлө телмәр аралашып килгәнме? Өҙөктөң стилен дә билдәләгеҙ. Унда ниндәй стилдәр уҡмашып килгән? Аныҡлаусыларҙы табығыҙ, улар ниндәй һүҙ төркөмөнән  икәнен әйтегеҙ.

   Ауылдың йәштәре, аңлыраҡтары уҡыу йәшендәге балаларҙы уҡытырға булдылар. Күптән түгел Ғариф арҡыры Каманан мөғәллимә килтертелде. Ауылдың бер ҙур ғына йортон мәктәп яһанылар, рус ауылынан парталар ҙа килтертелде.

   Хәҙер мөғәллимәлә күп кенә бала уҡый.

• Фатима апай хәҙрәткә ҡарағанда йөҙ мәртәбә яҡшы уҡыта,

тиҙәр ауыл балалары.

   Фатима – йәш уҡытыусы. Ул бөҙрә сәсле, алһыу йөҙлө, ҡыҙарып торған иренле ҡыҙ. Уның ҡара ҡаштары ауыл ситендәге туғай кеүек, өҫтөндәге ҡыҙыл фуфайкаһы, күкрәктәрен һөйкөмлө күрһәтеү менән бергә, уның ҡиәфәтенә тағы ла айырым бер сибәрлек бирә. Уға ауылдың йәш-елкенсәге барыһы ла яҡшы ҡарай, тик, башта әйткәнсә, ауылдың иҫке фекерле ҡарттары, әгәр ҙә мөмкин булһа, энә менән тунап үлтерерҙәр ине.

   Сабира – Фатиманы, Фатима Сабираны ярата. Көн дә тиерлекСабира бында килә. Ҡайһы төндө бергә үткәрәләр… (Ғ. Хәйри.)

1. Нөктәләр урынына тейешле хәреф ҡуйып, һүҙҙәрҙе алфавит тәртибендә яҙығыҙ.

Бол...н, бо...ҙай, тей...н, июн..., июл..., ҡым...ҙ, ҡ...рай, алфав...т, карт...на, өй...рмә, таҫт...мал, й...һан, рак...та, й...уа, ҡо...ш, с...гөлдөр.

2. Июнь, июль һүҙҙәрен ижектәргә бүлеп яҙығыҙ.

Нөктәләр урынына тейешле хәреф ҡуйып, мәҡәлдәрҙе яҙығыҙ.

1. Ағас ...меше менән, кеше ...ше менән таныла.
2. ...гет кешегә ...тмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ.
3. Ялҡау уйлап торғансы, ...гәрле ...шен бөтөргән.
4. Бер башаҡтан ...ҫкерт булмай.

Нөктәләр урынына э йәки е хәрефе ҡуйып, күсереп яҙығыҙ.

1. К...м ...шләмәй, шул ашамай.
2. ...шле к...ше янына ...шһеҙ килһә, эшл...нең эш...н ҡалдырыр.

Башҡорт алфавитында 42 хәреф бар. Алфавитта һәр хәрефтең үҙ урыны һәм үҙ исеме була. Алфавитты уҡығыҙ. Хәрефтәрҙе дөрөҫ әйтергә өйрәнегеҙ.

Аа (а), Бб (бэ), Вв (вэ), Гг (гэ), Ғғ (ғы), Дд (дэ), Ҙҙ (ҙе), Ее (е), Ёё (йо), Жж (жэ), Зз (зэ), Ии (и), Йй (ҡыҫҡа и), Кк (ка), Ҡҡ (ҡы), Лл (эл), Мм (эм), Нн (эн), Ңң (эң), Оо (о), Өө (ө), Пп (пэ), Рр (эр), Сс (эс), Ҫҫ (ҫе), Тт (тэ), Уу (у), Үү (ү), Фф (эф), Хх (ха), Һһ (һа), Цц (цэ), Чч (чэ), Шш (ша), Щщ (ща), ъ (ҡалын айырыу билдәһе), Ыы (ы), ь (нәҙек айырыу билдәһе), Ээ (э), Әә (ә), Юю (йу), Яя (йа).

1. Түбәндәге һүҙҙәрҙең төшөп ҡалған хәрефтәрен әйтегеҙ. Яҙғас, дөрөҫлөгөн һүҙлеккә ҡарап тикшерегеҙ.

Бы...ла, йо...ран, э...керт, ке...әртке, төлк..., ҡу...н, әки...т, күл...әк, ой...ҡ, тей...н.

2. Һуҙынҡы өн-хәрефтәрҙең аҫтына һыҙығыҙ.

1. Һүҙҙәрҙе сағыштырып ҡарағыҙ. Уларҙың ҡайһылары ҡалын, ҡайһылары нәҙек әйтелә? Нәҙек әйтелгәндә һүҙ башында ниндәй хәреф яҙыла? Ул нисә өндө белдерә?

Йылан – елән

Йыуаш – еүеш

Йылым – елем

Йылҡы – елкә

Йырын – ерән

Йыраҡ – ерек

2. Нәҙек әйтелешле һүҙҙәрҙе яҙығыҙ. Уларҙың нисә өндән һәм нисә хәрефтән тороуын әйтегеҙ.
3. Ялғауҙар ҡушып яҙырға (ас ҫтына һыҙылған һүҙҙәргә).

1. Мәҡәлдәрҙе уҡығыҙ, мәғәнәләрен аңлатығыҙ.

1. ...лҡау кеше аш ...нында ат кеүек, эш ...нында ят кеүек.
2. ...ңғыҙ тирәк - өй булмаҫ, ...ңғыҙ таш ҡала булмаҫ.

2. Нөктәләр урынына тейешле хәреф өҫтәп, мәҡәлдәрҙе яҙығыҙ. Һуҙынҡылар аҫтына һыҙығыҙ.

1. Тейешле хәреф өҫтәп һүҙҙәрҙе яҙығыҙ.

Пал...то, ал...бом, апрел..., сентябр..., октябр..., декабр..., кон...ки, июл..., июн... .

2. Һеҙ ниндәй хәреф өҫтәнегеҙ? Ул ни өсөн кәрәк? Ниндәй хәрефтәрҙең өнө юҡ?

1. Түбәндәге һүҙҙәрҙе ҡат-ҡат уҡығыҙ, бер-берегеҙгә диктант итеп яҙҙырығыҙ.

Клуб, штаб, устав, коллектив, лозунг, флаг, завод, отряд.

2. Һүҙ аҙағындағы хәрефтәр аҫтына һыҙығыҙ. Уларҙың өнө нисек ишетелә? Ә ниндәй хәреф яҙыла?
3. Тартынҡыларҙы һанап күрһәтегеҙ.

1. Я  хәрефен һүҙҙең башында, уртаһында, аҙағында килтереп, туғыҙ һүҙ яҙығыҙ.
2. Ике һөйләм төҙөгөҙ, ундағы һүҙ төркөмдәрен (исем, сифат, ҡылым, зат алмаштары) әйтегеҙ.

1. Ниндәй хәрефтәр ике өндө белдерә? Миҫалдар нигеҙендә аңлатығыҙ.
2. Алты һүҙ яҙығыҙ. Уларҙа һуҙынҡыларҙан о өнө генә булһын.

Өлгө. Ҡолон, фото.

3. Ошо һүҙҙәрҙең береһен индереп, баш киҫәктәрҙән генә торған бер һөйләм төҙөгөҙ.

1. Тартынҡыларҙың бер өнөн үҙгәртеп, яңы һүҙҙәр уйлап яҙығыҙ.

Өлгө. Ҡал – ҡар – ҡаш – ҡан – ҡаҡ – ҡап – ҡас – саҡ - ...

2. Тартынҡы өндәрҙе һанарға әҙерләнегеҙ.

1. Уҡығыҙ.

Ойотҡо, окоп, ойоҡ, океан, оҙон, оратор.

2.  О хәрефе ниндәй өндәрҙе белдерә? О өнө тар әйтелгән һүҙҙәрҙе бер бағанаға, киң әйтелгәндәрен икенсе бағанаға яҙығыҙ, үҙегеҙ икешәр миҫал өҫтәгеҙ.
3. Һуҙынҡыларҙы һанап күрһәтегеҙ.

1. Төшөп ҡалған хәрефтәрҙе өҫтәп, һүҙҙәрҙе яҙығыҙ. Һәр һүҙҙә нисә өн һәм нисә хәреф бар?

Ҡо...ш, ҡы...р, ...лбарыҫ, ...рған, ...гән, ...ләк, ...рек, ...герме.

3. Ниндәй хәрефтәр ике өндө белдерә? Аңлатығыҙ.

Һуҙынҡыларҙың бер өнөн үҙгәртеп, яңы һүҙҙәр уйлап яҙығыҙ.

Өлгө. Төн - тун - ...

Бер иш ҡуш тартынҡыларға бөткән һүҙҙәргә ялғауҙар нисек ҡушыла? Миҫалдар ярҙамында аңлатығыҙ.

1. Тәүге хәрефтәрен ҡуйып, һүҙҙәрҙе яҙығыҙ.

...балаҡ, ...ҙлы – көҙлө, ...йлы, ...ҡташ, ...ланбаш, ...ҡын-тирә, ..лғаш, ...ҫтыҡ, ...лҡын, ...лман, ...мғыр, ...нғын, ...уыз.

2. Ҡалын хәрефле һүҙҙәргә һорау ҡуйығыҙ.

1. Уҡығыҙ ҙа яҙып алығыҙ. Ҡалын һуҙынҡылар аҫтына бер, нәҙектәре аҫтына ике һыҙыҡ һыҙығыҙ.

ТЫУҒАН ИЛ.

Ҡиммәт миңә изге Ватанымдың

Һәр бер ҡарыш ере, тупрағы.

Ҡиммәт миңә хатта һәр бер ағастың

Һәр ботағы, һәр бер япрағы.

                         (Ҡ. Даян.)

2. Һуҙынҡы өндәрҙе һанарға әҙерләнегеҙ.

Һүҙҙәрҙе кирегә уҡығыҙ.

Таш – шат                                     әсә -

Таҡ –                                             сәс –

Арыҡ –                                          кәбәк –

Табаҡ –                                         кәрәк -

Һүҙҙәрҙе парлап яҙығыҙ. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙы һанап күрһәтегеҙ.

Хәрефтәр өҫтәп, мәҡәлдәрҙе яҙығыҙ ҙа мәғәнәләрен аңлатығыҙ.

• ...ңғыҙ һандуғас яҙ килтермәҫ.
• ...ңғыҙ ҡарға ...мғыр ...уҙырмаҫ.
• ...ңғыҙ батыр яу ҡайтармаҫ.

Үҙегеҙ өҫтәгән хәреф тураһында нимә әйтә алаһығыҙ?

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Башҡортостандың иң бейек тауы -             ...               .
2. Асылыкүл – Башҡортостандың иң ҙур            ...     .
3. Өфө -                     ...                              иң ҙур ҡалаһы.
4.                ...                    -  Башҡортостандың иң ҙур районы.
5. Ағиҙел – Башҡортостандың иң оҙон              ...                 .

 Һүҙҙәр: күле, Белорет,Ямантау, йылғаһы, Башҡортостандың.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Башҡортостандың иң бейек тауы -             ...               .
2. Асылыкүл – Башҡортостандың иң ҙур            ...     .
3. Өфө -                     ...                              иң ҙур ҡалаһы.
4. ...                    -  Башҡортостандың иң ҙур районы.
5. Ағиҙел – Башҡортостандың иң оҙон              ...                 .

 Һүҙҙәр: күле, Белорет,Ямантау, йылғаһы, Башҡортостандың.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Башҡортостандың иң бейек тауы -             ...               .
2. Асылыкүл – Башҡортостандың иң ҙур            ...     .
3. Өфө -                     ...                              иң ҙур ҡалаһы.
4. ...                    -  Башҡортостандың иң ҙур районы.
5. Ағиҙел – Башҡортостандың иң оҙон              ...                 .

 Һүҙҙәр: күле, Белорет,Ямантау, йылғаһы, Башҡортостандың.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Башҡортостандың иң бейек тауы -             ...               .
2. Асылыкүл – Башҡортостандың иң ҙур            ...     .
3. Өфө -                     ...                              иң ҙур ҡалаһы.
4. ...                    -  Башҡортостандың иң ҙур районы.
5. Ағиҙел – Башҡортостандың иң оҙон              ...                 .

 Һүҙҙәр: күле, Белорет,Ямантау, йылғаһы, Башҡортостандың.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Башҡортостандың иң бейек тауы -             ...               .
2. Асылыкүл – Башҡортостандың иң ҙур            ...     .
3. Өфө -                     ...                              иң ҙур ҡалаһы.
4. ...                    -  Башҡортостандың иң ҙур районы.
5. Ағиҙел – Башҡортостандың иң оҙон              ...                 .

 Һүҙҙәр: күле, Белорет, Ямантау, йылғаһы, Башҡортостандың.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Йөрәктау, Торатау, Шахтау – Башҡортостандағы            ...         .  
2.             ...                             – башҡорт халҡының милли геройы.
3. Ҡурай – башҡорт халҡының милли              ...                       .
4. Ҡариҙел,        ...           , Ағиҙел – Башҡортостандағы йылғалар.
5. Александр            ...             – Советтар Союзы Геройы.

Һүҙҙәр:   музыка ҡоралы, Салауат Юлаев,  Матросов, Һаҡмар,тауҙар.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Йөрәктау, Торатау, Шахтау – Башҡортостандағы            ...         .  
2.          ...                             – башҡорт халҡының милли геройы.
3. Ҡурай – башҡорт халҡының милли              ...                       .
4. Ҡариҙел,        ...           , Ағиҙел – Башҡортостандағы йылғалар.
5. Александр            ...             – Советтар Союзы Геройы.

Һүҙҙәр:   музыка ҡоралы, Салауат Юлаев,  Матросов, Һаҡмар,тауҙар.

 Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Йөрәктау, Торатау, Шахтау – Башҡортостандағы            ...         .  
2. ...                             – башҡорт халҡының милли геройы.
3. Ҡурай – башҡорт халҡының милли              ...                       .
4. Ҡариҙел,        ...           , Ағиҙел – Башҡортостандағы йылғалар.
5. Александр            ...             – Советтар Союзы Геройы.

Һүҙҙәр:   музыка ҡоралы, Салауат Юлаев,  Матросов, Һаҡмар,тауҙар.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Йөрәктау, Торатау, Шахтау – Башҡортостандағы            ...         .  
2.         ...                             – башҡорт халҡының милли геройы.
3. Ҡурай – башҡорт халҡының милли              ...                       .
4. Ҡариҙел,        ...           , Ағиҙел – Башҡортостандағы йылғалар.
5. Александр            ...             – Советтар Союзы Геройы.

Һүҙҙәр:   музыка ҡоралы, Салауат Юлаев,  Матросов, Һаҡмар,тауҙар.

Нөктәләр урынына тейешле һүҙҙәр ҡуйып яҙығыҙ. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе табып, аҫтына һыҙығыҙ.

1. Йөрәктау, Торатау, Шахтау – Башҡортостандағы            ...         .  
2.          ...                             – башҡорт халҡының милли геройы.
3. Ҡурай – башҡорт халҡының милли              ...                       .
4. Ҡариҙел,        ...           , Ағиҙел – Башҡортостандағы йылғалар.
5. Александр            ...             – Советтар Союзы Геройы.

Һүҙҙәр:   музыка ҡоралы, Салауат Юлаев,  Матросов, Һаҡмар,тауҙар.

Йомаҡтарҙы сисегеҙ, киҫәксәләрҙең, теркәүестәрҙең мәғәнәһен билдәләгеҙ.

Берәү һөйләй, икәү тыңлай, тағы икеһе ҡарап тора. Аръяҡта ла йөҙ йылҡы, бирьяҡта ла йөҙ йылҡы, тибешә лә ҡауыша. Бәләкәс кенә яулығымды ауыл аша ташланым. Эйәре үҙендә - атлан да кит. Асыла ла ябыла, һыу буйында табыла. Ҡанаты бар – осмайҙыр, аяғы бар – йөрөмәйҙер, ерҙә тормай, кеше күрмәй, нәфсе шуны теләйҙер. Яр аҫтынан яу уҙа, һөңгөлө лә мылтыҡлы.

Кеше нисә төрлө көлә ала?

(Шатланып, рәхәтләнеп, ирекһеҙҙән, аптырағандан, көтмәгәндә, ҡысҡырып, баҫалҡы, оялсан, иркен, тартынып, һаҡ ҡына, илау ҡатыш, үкенеп, яуыз, үс итеп, үсекләп һ.б.)

Яҙыуҙа сағылдырырға мөмкин булғандарын яҙып күрһәтегеҙ.

Мөнәсәбәт һүҙҙәр һөйләм сағылдырған эш-хәлде белдерергә ярҙам итәме, әллә шул эш-хәлгә ҡарата һөйләүсенең фекерен, баһаһын, мөнәсәбәтен белдерәме? Мөнәсәбәт һүҙҙәргә ҡағиҙә сығарығыҙ.

Бирелгән һүҙҙәрҙе составтары һәм яһалыштары яғынан тикшерегеҙ.

Биҙәкләнеү, биҙәүсе, биҙәкле. Ара, арала, аралаш, аралаштырыу, аралыҡ, аралашайым, аралашайыҡ. Ғәҙәт, ғәҙәти, ғәҙәтенсә, ғәҙәтләнгәсә, ғәҙәтсә. Иртә, иртәнгеһе, иртән, иртәнге, иртәнсәк. Йыйыу, йыйнаҡ, йыйырса, йыйынтыҡ, йыйырсыҡланыу, йыйырсыҡ. Ҡыҙыҡлы, ҡыҙыҡтырыу, ҡыҙыҡтырғыс.

Ымлыҡтарҙан яһалған һүҙҙәрҙе табығыҙ, уларҙың һүҙ төркөмөн һәм ниндәй ымлыҡтан яһалғанын билдәләгеҙ.

Тракторсы шәп-шәп атлап машинаһына менде лә, тырылдай-тырылдай боролоп, ерҙең арғы башына китеп тә барҙы. Һандуғас, турғай, бытбылдыҡ, тартай тауыштары – ҡолағыңды тәҙрә төбөнә һал да төнө буйы тыңла ла ят. Береһе өҙөп-өҙөп сутылдай, икенсеһе бытбылдай, өсөнсөһө тартылдай – бөтәһе лә, бөтәһе лә һайрайҙар улар.

Тасуири уҡығыҙ. Ымлыҡтарҙың мәғәнәһен асыҡлағыҙ.

Эх, әсәй, һиҙгер ҙә, хәстәрле лә һинең йөрәгең. Но-но!.. Ебәр тиҙәр һиңә!.. Юл насар булыу сәбәпле, машина келтер-келтер килә, шәберәк ҡыуһаң, ҡуян шикелле һикерә. – Ниндәй эш бит, ә ниндәй йөрәк, - тип һөйләнде Әхмәдулла бабай, тыныслана алмай.

Йомаҡтарҙы сисегеҙ. Ымлыҡтарҙы табып, мәғәнәһен билдәләгеҙ.

На-а тиһәң – атламай, тр-р тиһәң туҡтамай, бесән һалһаң – ашамай, ҡысҡыра-ҡысҡыра саба, йүгереүҙән бушамай. Баҫыу буйлап юрғалай, үҙе йөрөй тыр ҙа тыр, йә, был нимә, кем әйтер? Әйләнә ул зырылдап, зырылдап та пырылдап. Ашай һалам, төкөрә бойҙай, тауыш бирә тырылдап. Гөрләй-гөрләй эшләй берҙәй, тоғо тулһа, һөрәнләй. Ҡош түгел – пипелдәй. Ҡара ҡош килә ҡалтыр-ҡалтыр, ҡанат аҫты ялтыр-ялтыр. Балаһы илай шар-шор, танау    ҡанай лар-лор. Ялт-йолт итә, ялмап китә. Өйҙә тора, сөйҙә тора, алһаң – ялтырай, таҡһаң – шалтырай. Аяҡтары төп-төҙ генә, тәҙрәһе уның зәңгәр, һөйләп, йырлап ебәрә ул, төймәһен баҫһаң әгәр.

Тасуири уҡығыҙ. Аҫтына һыҙылған һүҙҙәрҙең интонацияһына иғтибар итегеҙ, мәғәнәһен асыҡлағыҙ.

Дәрүиш, бәлки, хаҡ һөйләйҙер, аҡһаҡалдар. Хөкөм сығарырға ашыҡмағыҙ. Ат та малайға өйрәнеп бөткән, күрәһең, бер ниндәй ризаһыҙлыҡ күрһәтмәне. Нурия, әлбиттә, Роберттан көтә ине хат. Киске һауынды тамамлап, моғайын, ҡыҙҙар ял итеп ултыралыр. Бәғиҙә апай аҙ ғына рәнйегән һымаҡ: - Йәнәһе, уныҡы шәп! – тип ҡуйҙы. Хәйер, был яңы урында уның таныштары юҡ әле. Бәлки, илаған булыр инем, атайым иларға өйрәтмәне шул.