Мои уроки

«Аат тылы, да5ааЬын ааты хатылыыр оонньуу уруок» аһа5ас уруок былаана.

Тиэмэтэ: «Аат тылы, да5ааһын ааты хатылыыр оонньуу уруок»

Уруок сыала-соруга:

• Үөрэтэр сыала: Аат тылы, да5ааһын ааты чиңэтии
• Иитэр сыала: о5ону чиэһинэй, кырдьыксыт, үтүө майгыга иитии.
• Сайыннарар сыала: бэйэ санаатын сааһылаан этэр дьо5уру сайыннарыы.

Аат тылы үөрэтэммин

Да5ааһыны билэммин

Сахам тылын сайыннарыам

Тылбын-өспүн байытыам

О5олор икки хамаанданан үлэлииллэр. 1-кы хамаанда – аат тылынан ааттаналлар, 2-с хамаанда – да5ааһынынан ааттанар.

II  Чэ, эрэ до5оттоор, билиибитин чиңэтэ түһүөххэ эрэ.

• ААТ ТЫЛ (3 слайд)

- Аат тыл диэн тугуй? Ханнык ыйытыыларга хоруйдууруй?

- Аат тыл арааһа хаһый?

- Аат тыл суолтатын ааттаталаа

- Аат тыл ахсаана хаһый?

- Саха тылыгар хас падеж баарый?

- Аат тыл тардаа бэлиэтин ылынар дуо?

2. ДА5ААЫН ААТ (4 слайд)

- Да5ааһын аат диэн тугуй? Тугу бэлиэтиирий?

- Ханнык киирии да5ааһын ааттары билэ5итий?

- Үөскээбит да5ааһын аат диэн тугуй?

3. Дуоска5а түһүгүнэн ырытыы.  (эппиэтэ 5 слайд)

Саһыл уонна куобах 

• Ребус таайыыта. (эппиэтэ 6 слайд)
• 

 Эппиэтэ: Түргэн, эриэн, хара, сыалаах, эргэ, борон, тэтэркэй, кыра

• «Өйдөөх тииң» (7 слайд)
• Бэриллибит тылларынан тиэкис оңоруу (тиэмэтин таайыы) (карточка)

1 тиэмэ: «Сэрии» кыһыллар, хаар, саллаат, үрүң эписсиэрэ, кыайыы, хара сана

2 тиэмэ: «Айыл5а» күөх, от-мас, кэрэчээн сибэкки, лыахтар, халлаан, сибиэһэй салгын.

• 30 сөк. иһигэр. «Кыайыылаахтар» диэн тылтан элбэх тылы таһаарыы. Элбэх тылы таһаарбыт хамаанда ол хотор. (дуоска5а үлэ) (эппиэтэ 8 слайд)
• Кроссворд таайыы. (Эппиэтэ 9 слайд)
• Хартыынаттан хамаандалар 1 хамаанда – аат тылы, 2 хамаанда – да5ааһын ааты булар. Уочаратынан, ким булбатах ол хотторор. (Хамаанда биир киһини туруорар, бастаан биир хамаанда, онтон иккис хамаанда) (10 слайд)
• Бэриллибит тыллары сааһылааһын. (сөптөөх эппиэт слайд 12)
• Тыллары дуоска5а сөпкө суруйуу. Тыллар олохторун булуу. (инт. дуоска)
• - ырыаЬыт, хомуйуу, Маар Куел, сааскы, мап-манан, илинни.
• Булуу-талыы, кулгаахчааннар, Туймаада, минньигэс, кип-киэн, толоругас.
• Антонимнары булуу.

Баай – дьадаңы

Кырдьык-сымыйа

Туруу-сытыы

Түүн-күнүс

Киирии-тахсыы

Кырдьа5ас – эдэр

Кэлии - барыы

•  Да5ааһын ааты биир уустаах чилиэн оңорон, эдбэх тылы ситимнээн этии оңоруу.

Холобур, биһиги сылаас, итии, ыраас…. Дьиэлээхпит. Төһөнөн элбэх да5ааһын аат баар да оччонон үчүгэй.

III. Рефлексия.  Бу уруоктан: - тугу биллим?

                                      - тугу сөбүлээтим?

                                      - туохха үөрэнним?

IV. Сыана туоруу. 

Аһа5ас уруок сценарийа

Тиэмэтэ: «Кырдьык күннээ5эр сырдык» Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон «Чүөчээски» кэпсээнигэр түмүктүүр аһа5ас уруок.

Уруок хаамыыта.

Тиэмэтэ: «Кырдьык күннээ5эр сырдык» Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон «Чүөчээски» айымньытынан түмүктүүр үлэ.

Уруок сыала-соруга:

• Үөрэтэр сыала: Айымньынан ырытыы, кэпсээн ис хоһоонун чопчу били.
• Иитэр сыала: Айымньы геройун холобурунан о5ону чиэһинэй, кырдьыксыт, үтүө майгыга иитии.
• Сайыннарар сыала: Айымньы уонна литературнай герой туһунан бэйэ санаатын сааһылаан этэр дьо5уру сайыннарыы.

Уруок түһүмэхтэрэ: 

I Тэрээһин чаас. 

II Хатылааһын 

III Айымньыны ырытыы: 

• Чүөчээски уобараһа.
• Проблемнай ырытыы:

-А5а уонна о5о сыһыана

-Дьиэттэн барыы

-Уоруу сор суола

-Кырдьыксыт, чиэһинэй буолуу.

IV Тиэкиһи кытта үлэ (уруһуй көмөтүнэн) 

V Үөрэппити чинэтии. Тест. 

VI Уруок түмүгэ: 

• Рефлексия «Бу уруоктан… тугу биллим, тугу сөбүлээтиим, туохха үөрэнним?»
• Дьиэ5э үлэни биэрии. 
• Аһа5ас уруок былаана. 
•   
• Тиэмэтэ: «Кырдьык күннээ5эр сырдык» Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон «Чүөчээски» айымньытынан түмүктүүр үлэ.
• Уруок сыала-соруга:
• Үөрэтэр сыала: Айымньынан ырытыы, кэпсээн ис хоһоонун чопчу били.
• Иитэр сыала: Айымньы геройун холобурунан о5ону чиэһинэй, кырдьыксыт, үтүө майгыга иитии.
• Сайыннарар сыала: Айымньы уонна литературнай герой туһунан бэйэ санаатын сааһылаан этэр дьо5уру сайыннарыы.
•   
•  
• Уруокпут аата саха өһүн хоһоонуну кытта уонна айымньыны кытта быһаччы сибээстээх. Уруокпутун то5о маннык ааттаабытым буолуой? Ону уруок бүтэһигэр этиэ5им.
• II  Суорун Омоллоон оло5ор, айар үлэтигэр сыһыаннаах билиибитин чиңэтэ таарыйа оонньуу оонньуохпут. «Сыыппаралар тугу кэпсииллэр?»
• (слайда5а сыыппаралар көстөллөр)
• 1906 – Суорун Омоллоон төрөөбүт сыла
• 14 – С.О. төрөөбүт күнэ
• 100-СО 100 сааһын туолла
• 1926 – I майымньытын суруйбута.
• 1936 – «Чүөчээски» айымньы суруллубута.
• 3 – СО 3 музейы төрүттээбитэ.
• 99 – СО 99 сааһыгар өлбүтэ
• III. Аны билигин «Чүөччэски» айымньыны ырытыыга киириэххэ:
•                                     1.Чүөчээски уобараһа.
•  
• 
                 Дьүһүнэ                     майгыта                           дьиэтэ-уота (туттар мала)
• -Чүөчээски дьүһүнэ, сирэйэ-хара5а хайдах буолуо дии саныыгытый? Оңорон көрүң эрэ. Уһун дуу, кылгас, кыра дуу, эмис дуу?
• - Чүөчээски майгыта хайдах буолуо дии саныыгытый? Көрсүө, сэмэй, чиэһинэй, амарах… Истиң иэйэрэ сүрэхтээ5э туохтан көстөрүй?
• - Чүөчээскилээх дьиэлэрэ-уоттара хайдах буолуо дии саныыгытый? Чүөчээски туох туттар маллаа5ый? Ол маллара кими санаталларый?
• - Чүөчээски саамай сөбүлүүр дьарыктара кимнээ5и уонна тугу санаталларый?
• Чүөчээски сыһыана: - Ийэтигэр
•                              - А5атыгар
•                            - Сардаана5а
• - Чүөчээски ийэтигэр хайдах саһыаннаһар этэй? Ону ханнык түгэннэртэн көрөбүтүй? Ийэтин убаастыыр киһи буолла5ына, то5о а5атыгар  (Сылгыһыт Наһаарга) Чүөчээски хана баарын то5о этэр этэй?
• - Оттон а5атыгар сыһыана хайда5ый? Ол эрээри кини син биир а5атын аһынар. Оттон Наһаар Чүөчээскигэ сыһыана хайда5ый? Уолун таптыыр дуо? А5а о5о5о сыһыана хайдах буолуохтаа5ый?
• - Балтыгар Сардаана5а сыһыанын биһиги ханнык түгэннэртэн көрөбүтүй? Отто Чүөчээски балтыгар сыһыана? Эһиги оттон балтыгытын кытта хайдах сыһыаннааххытый?
• 2. Аны проблемнай ырытыыга киирэбит. Ханнык ба5арар айымньы туруорар сыты боппуруостардаах буолар. Ону проблема диэн ааттыыбыт. Оттон «Чүөчээски» айымньыга саамай сыты проблеманан буолар: А5а уонна о5о проблемата.  Кэпсээн бу проблема тула сайдар. Хаһан да бүппэт проблема, онон хас биирдии кэм киһитэ бэйэтэ туспа өйдөөх-санаалаах, туспа толкуйдуур, оло5у атыннык көрөр, сыаналыыр. Онон билигин эһиги санаа5ытын истэбит.
• - Чүөчээски а5атын утары барара сөп дуо? То5о?
• - Эһиги кини оннугар хайдах гыныа этигитий?
• - Оттон а5ата уолун утары барыыта сөп дуо?
• Ол эрээри Чүөчээски а5атын өдүү сатыыр. Оттон а5ата кинини аһатаары уорар. О5олорум тот сырыттыннар диэн кыһаллар. Ол эрээри  - пионер. Оччотоо5у кэмңэ ол улахан суолталаах, күүстээх тыл этэ. Пионер кырдьыксыт, чиэһинэй буолуохтаах.
• 3.Дьиэттэн барыы. 
•         Төрөөбүт-үөскээбит, киһи буолан эрэр дьиэ5иттэн анны өтөрүнэн төннүбэт санааны ылынан, ааны тыастаахтык сабан  тахсанбарыы. Киһи хаһан, то5о итинник санаа5а киирэрэ буолуой?
• - Чүөчээски то5о барбытай?
• - Оттон эһиги оннук гыныа этигит дуо?
• - Эһиги биирдэ эмит дьоңңутагр эппэккэ эрэ ыалга хоно барааччыгыт дуо?
• - Ону дьоңңут туох дииллэрий?
• - Оттон оннук барбыт о5олорго эһиги туох диэххит этэй?
• - Дьиэттэн барыы араастаах: атаах, сүрэ5э суох, киһи быһыытынан бэлэмңэ эрэ юэрт буолбут, кыра да тэппини иннинэн истибэт улахан айдааңңа тиэрдэр, ата5астаммыттыы туттан бэйэтин халбаң санаатын эрэ толорторо сатыыртан уулусса5а ойооччулар эмиэ бааллар. Олор кимнээхтэрий?
• -уоруу сор суола.  Уоруу былыр-былыргыттан билиңңээңңэ диэри ыар анньыы буолар. Онон эһиги хаһан да уорбат буолун. Уоруйах киһини хайдах накаастыылларый, билэ5ит дуо?
• - Сылгыһыт Наһаар то5о үлэлиир сопхуоһун сылыгытн уоран сиэтэ?
• - То5о Чүөчээски үңсэргэ сорунна?
• - Чүөчээски то5о а5атын эрэ, то5о Түүлээх Уллуңа5ы буолбакка буруйдууруй?
• - Киһини эрэйгэ, саакка-суукка, дьон дьүүлүгэр, кэлэйэн киэр хайыһыытыгар, киһинэн аахпат буолалларыгар тиэрдэр ынырык суол турар – уоруйахха.
• - Кырдьыксыт, чиэһинэй буолуу. Бу киһиэхэ саамай үчүгэй хаачыстыбалар буолаллар.
• - Чүөчээскигэ бу хаачыстыбалар бааллар дуо?
• - Кырдьыксыт диэн тылы хайдах өйдүүгүтүй?
• - Кырдьыксыт, чиэһинэй, үчүгэй майгы киһиэхэ наадалаах хаачыстыбалар дуо?
• - То5о наадаларый?
• IV. Тиэкиһи кытта үлэ. Уруһуйдары көрүң уонна тиэкистэн булуң. Бу уруһуйдарга көстөр түгэни кэпсээнтэн булан, тылыгытынан этиң.
• V. Дуоска5а үлэ. Чүөчээски өрүттэрэ: -үчүгэй
•                                                 - куһа5ан
• VI. Үөрэппити чиңэтии. Тест.  Бу 3 эппиэттэн биир сөптөөх эппиэти булан, илиистэргэ суруйуң.
• VII. Рефлексия.  Бу уруоктан: - тугу биллим?
•                                       - тугу сөбүлээтим?
•                                       - туохха үөрэнним?
• VIII. Дьиэ5э үлэ.  «Чүөчээски уол о5о идеала буолуон сөп дуо? То5о?» диэн тема5а суругунан үлэ.

Уруок технологическай картата

Учуутал: Габышева Матрена Гаврильевна

Кылаас: 5

Предмет: саха литературата

Уруок тиэмэтэ: «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин остуоруйа5а – саха норуотун олоҕун көстүүтэ»

Уруок сыаллара: Саха норуотун киэӊник биллэр остуоруйатын нөӊүө саха олоҕун көстүүтүн араара үөрэнии;

-тирэх ыйытыыларга хоруйдатан ис хоһоонун илдьиритиһии.

-Кэрэ кыыс тас көрүӊүн, майгытын-сигилитин, сыһыанын быһаарсыы. Кэрэ өйдөбүлү ырытыһыы

- ааҕар, саӊарар, дьоҕурдарын сайыннарыы

- билиӊӊи олоххо көстүүлэрин остуоруйаҕа сыһыаран быһаарсан иитии-үөрэтии халыыбын таӊыы.

Уруок тиибэ:комбинированнай хатылааһын уруок

Туттуллар тэрил: компьютер, проектор, көрдөрөр-иһитиннэрэр технология, карточкалар, уруһуйдар

Уруоктехнологическайкартата

Учуутал: Васильева Ирина Ивановна

Кылаас: 5

Предмет:сахалитературата

Уруоктиэмэтэ: «БиэсынахтаахБэйбэрикээнэмээхсин остуоруйа5а – норуотуус-уран этиитэ»

Уруоксыаллара:Саха норуотункиэӊникбиллэростуоруйатыннөӊүөноруотуус-уран этиитинбулаүөрэнии;

-тирэхыйытыыларгахоруйдатанисхоһоонунилдьиритиһии.

-Норуотбэргэнтэтиилэринэтиигэтуттуу

- ааҕар, саӊарар, дьоҕурдарынсайыннарыы

- билиӊӊи олоххокөстүүлэриностуоруйаҕасыһыаранбыһаарсаниитии-үөрэтиихалыыбынтаӊыы.

Уруоктиибэ:комбинированнайхатылааһынуруок

Туттуллартэрил: компьютер, проектор, көрдөрөр-иһитиннэрэр технология, карточкалар, уруһуйдар

«Олоңхо төрдө олоххо» уруок сценарийа

6 кылааска «Эрчимэн Бэргэн» олоңхону аа5ыах иннинэ «Олоңхо төрдө олоххо» диэн киирии уруок ыытыахха сөп. Бу уруок о5олор олоңхону чугастык ылыналларыгар, олоңхо иһигэр киириигэ көмө буолар. Кыра о5о бастаан көрдө5үнэ, сонур5аата5ына өйүгэр хаалар, кэнники үөрэтэргэ да чэпчэки буолар.

Тиэмэтэ: «Олоххо төрдө олоххо» олоңхо5о киири уруок.

Уруок сыала-соруга: (1слайд) 

1. Үөрэтэр сыала: Олоңхо саха норуотун киэн туттуута, баайа буоларын өйдөтүү.

2. Иитэр сыала: өй сана баайын хаңатыы, айымньыга көстөр персонажтар тустарынан кэпсэтэн үтүө5э, киһилии сиэргэ-майгыга иитии.

 3. Сайыннарар: о5о кэтээн көрөр, толкуйдуур, истэр, саңарар дьо5урун сайыннарыы.

Уруок хаамыыта: 

• Уруок тиэмэтин уонна сыалын-соругун билиһиннэрии. (2 слайд) 

-Олоңхо саха фольклорун чыпчаала буолар. Олоңхо норуот өйүн-санаатын чыпчаала буоларынан киһини, норуоту иитэр кыа5а ураты күүстээх. Ол иһин да5аны 2005 сыллаахха ЮНЕСКО олоңхону киһи туһунан өлбөт - сүппэт шедевра диэн билиммитэ.

2. Сүрүн чааһа:

Олоңхо өйдөбүлэ. (3,4 слайд) 

        Олоңхо5о – сырдык-хараңа күүрсүүтэ. Киһи модун санаатын, күүһүн-уо5ун, кыа5ын, «айыы айма5ын», араңаччылыыр үрдүк аналын хоһуйуу көстөр.

        Олоңхо – саха оло5у анаарыыта, историята, философията, өркөн өйө.

        Олоңхо кистэлэңэ – кини өлбөт – сүппэт тыыннаах, сырдык идеятыгар, кэрэ форматыгар, баай, уус- уран тылыгар-өһүгэр.

Уус-уран уратыта. (5 слайд) 

Уус-уран тыла, ойуулуур-дьуЬуннуур ньыматын арааЬа: аллитерация, кубулуйбат быЬаарыы (эпитет), тэннээЬин, омуннааЬын, ымпыктаан хоЬуйуу, техтуруйэн этии, ханалытан этии.

Олонхо тылын кубулуйбат халыыптара – олуктар.

Олоңхо тутула (6 слайд) 

• Киириитэ. Бухатыыр төрдө-ууһа, сирэ-дойдута, дьүһүнэ, таңаһа-саба, сэбин-сэбиргэлин хоһуйуу. (6 слайд)
• Төрүөт – абааһы айма5а саба түһэр, кыыһы уорар. (7 слайд)
• Бухатыыр сырыыта-айана, охсуһуута. (8 слайд)
• Охсуһууга кэлин кыайан, айыытын дьонун быһаан, орто дойдуга кэлэр. (9 слайд)
• Кинини уруйдаан айыы дьоно ыһыах ыһаллар. (10 слайд)

Олоңхо суолтата. (11 слайд) 

Олонхо - киЬи кыа5ын, кууЬун – уо5ун, киЬи утуетун, чулуутун уруйдуур айымньы .

Олоңхо – киһиэхэ гимн. Олоңхо киһи чиэһин үрдүктүк тутарга, киһини сыаналыыргы, норуот үгэстэрин, сиэрин-туомун тутуһарга үөрэтэр-иитэр. Норуот олоңхонон ыччаты күүстээх-уохтаах, дьулуурдаах буоларга, сиэргэ-майгыга иитэр.(12 слайд)

Олоңхо уобарастара. (13 слайд) 

Холобур:

-Айыы бухатыырдара: Ньургун Боотур, Үрүң Уолан, Айыы Дьура5астай. (13 слайд)

- Абааһы бухатыырдара: Тимир Ыйыста Хара, Уот Уһутаакы бухатыыр.

- Мифологическай уобарастар: Үрүң Аар Тойон уонна ДЬыл5а Тойон, Аллара дойду баһылыктара, Арсан Дуолай о5онньор, Ада5алаах Ала Буурай эмээхсин.

Дьахталлар уобарастара: Айыы Умсуур уда5ан, Ытык Хахайдаан уда5ан, А5ыс балыс суһуохтаах Айталы Куо, Кылааннаах Кыыс Ньургун бухатыыр уо.д.а. (14 слайд)

Аатырбыт олоңхоһуттар. (15 слайд) 

Абрамов – Кынат, Винокуров И.Н. – Табахыров, Захаров Т.В. – Чээбий,Говоров Д.М.

Олоңхоун чинчийээччилэр.(16 сладй) 

А.Я.Уваровскай, А.Ф.Миддендорф, С.В.Ястремскай, Э.К.Пекарскай

Биллэр олоңхолор. (17 слайд) 

* П.А.Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур»

* Сергей Васильев «Эрчимэн Бэргэн», «Уелэн Хардааччы»

* Куннук Уурастыырап «Нуо5алдьын кугас аттаах тойон Дьа5арыма», «Эрэйдээх буруйдаах Эр со5отох», «Кун Эрили»

* И.Г.Теплоухов «Куруубай хааннаах Кулун Куллурустуур», «Кыыс Дэбилийэ бухатыыр»

Олоңхоһут туһунан этиилэр. 

Олонхосут пользуется традиционной артистической техникой 

Г.У.Эргис

ОлонхоЬут норуот айымньытын толорооччу буоларын быЬыытынан туох-ханнык иннинэ, кини – айааччы уонна утары толорооччу-импровизатор. 

В.А.Илларионов ф.н.д.

Олоңхо сюжеттара. 

        Эһиги билэригт курдук. Олоңхо5о айыы уонна абааһы бииһэ ойууланар. Бу утарыта турар күүстэр. Айыы айма5ын дьоно, күн курдук, сырдык, ыраас санаалаахтар, төрөөбүт төрүт буордарын төлөннөөхтүк таптыыллар, онон кинилэр тыллара-өстөрө, хамсаныылара-имсэниилэрэ үтүөнү үрдэтэр аналлаахтар. Кинилэргэ утары абааһы бииһэ аллара дойду олохтоохторунан, абааһы бухатыырдарынан биллэр. Кинилэр уорара-талыыр кэмэлдьилээхтэр, ордуос, киһиргэс майгылаахтар, онон тыллара-өстөрө, хамсаналларын тэңэ, үтүөнү үтэйэр.

Түмүк. 

 Онон олоңхо эйгэтигэр киирэргэр норуоппут биллэр-көстөр, ытыктанар дьоно-сэргэтэ ыраас санаатынан, ыллыктаах

тылынан көмөлөһүө, суолгун сирдиэ. Олоңхоттон тыл кэрэтин, ууһун-уранын сүрэххэр-быаргар иңэрэн, саастыылаахтаргын, а5а көлүөнэ дьону кытта бодоруһар, до5ордоһор далаһа оңосторгор, оотон бэйэн ыраас санаан ылба5айдык ыпсарыллан, кэрэ санаан хомо5ойдук хоһуллан, санааң хоту сайдан, үрдээн иһэргэр ба5арабын.

Рефлексия. 

- Олоңхо туһунан туох сананы биллигит?

-  Бүгүңңү уруоктан ордук тугу сөбүлээтигит?

- Тугу өссө билиэххитин-көрүөххүтүн ба5ара5ыт?