Үсеш ноктасы.Точка роста

Пояснительная записка

Настоящая рабочая программа разработана для углубления знаний воспитанников по родному языку и литературе  в рамках часов кружковой деятельности. Программа реализуется в кружке  «Научный потенциал» с воспитанниками 7,10 классов и  рассчитана на 68 часов.              Основной вид работы – организация познавательной, творческой и проектно-исследовательской деятельности по родному языку и литературе. Актуальность программы обусловлена введением в федеральные государственные стандарты общего образования понятия «исследовательская и проектная деятельность». Так, во ФГОС для основной школы сказано, что «Основная образовательная программа основного общего образования должна содержать программу развития универсальных учебных действий, включающую формирование компетенций обучающихся в области использования информационно-коммуникационных технологий, учебно-исследовательской и проектной деятельности».

Цель программы - проектирование индивидуального маршрута восполнения проблемных зон в изучении родного языка и литературы и формирование у обучающихся основ исследовательской и проектной деятельности и навыков разработки, реализации и общественной презентации обучающимися результатов исследования, учебного проекта по родному языку на основе регионального компонента.

Задачи программы – развивать познавательный интерес к родному языку и литературе;  закрепить  и расширить  учебный  материал  познания в области родного языка и литературы; способствовать появлению у подростков интереса к научному исследованию; способствовать развитию когнитивных способностей, умения вести дискуссию, отстаивать свою точку зрения; способствовать развитию творческих способностей; воспитывать самостоятельность, ответственность, умение адекватно оценить свою работу и работу сверстников, работать в команде; развивать навык групповой работы с получением совместного результата; повысить  мотивацию к участию в викторинах, познавательных играх, предметных неделях, олимпиадах, внешкольных интеллектуально-творческих проектах; использовать  различные средства для демонстрации достижений участников программы в интеллектуально-творческих проектах, научно-практических конференциях, фестивалях, конкурсах  (сайт, стенгазета).

Планируемые результаты

Предметные результаты

- Систематизация, углубление, закрепление знаний, полученных учащимися на уроках родного языка и литературы (типы речи;  письмо; тезис;  реферат; теория стихосложения; изобразительные средства и.т.д)

 - углубленное изучение творчества писателей, участвовавших в Великой Отечественной войне и местных поэтов;

-  развитие навыков устной и письменной речи (выполнение  творческих  работ: стихи, сочинения, статьи, доклады, исследовательские работы)

- развитие умения вести проектную работу, защищать её перед аудиторией;

- ознакомление с материалами национально-регионального компонента, проведение поисковых работ;

- результативное участие в различных конкурсах, научно-практических конференциях и олимпиадах по предмету.

Личностные универсальные учебные действия:

- положительное отношение к познавательной, проектно-исследовательской деятельности по родному языку;

- широкая мотивационная основа исследовательской деятельности, включающая социальные, учебно-познавательные и внешние мотивы;

- интерес к новому содержанию и новым способам познания;

-  ориентация на понимание причин успеха по родному языку и литературе, в исследовательской деятельности, в том числе на самоанализ и самоконтроль результата, на анализ соответствия результатов требованиям конкретной задачи, понимание предложений и оценок учителя, взрослых, товарищей, родителей.

Обучающийся получит возможность для формирования:

- внутренней позиции обучающегося на уровне понимания необходимости дальнейшего изучения родного языка, творческой, проектно- исследовательской деятельности, выраженного в преобладании познавательных мотивов и предпочтении социального способа оценки деятельности;

- выраженной познавательной мотивации;

- устойчивого интереса к новым способам познания;

-  адекватного понимания причин успешности/не успешности исследовательской деятельности;

- морального сознания, способности к решению моральных проблем на основе учета позиций партнеров в общении, устойчивого следования в поведении моральным нормам и этическим требованиям.

Регулятивные универсальные учебные действия.

Обучающийся научится:

- принимать и сохранять учебную задачу;

- учитывать выделенные учителем ориентиры действия;

- планировать свои действия;

- осуществлять итоговый и пошаговый контроль;

- адекватно воспринимать оценку учителя;

- различать способ и результат действия;

-  вносить коррективы в действия на основе  их оценки и учета сделанных ошибок;

- выполнять учебные действия в материале, речи, в уме.

Обучающийся получит возможность научиться:

- проявлять познавательную инициативу в области родного языка и литературы;

- самостоятельно учитывать выделенные учителем ориентиры действия в незнакомом материале;

- преобразовывать практическую задачу в познавательную;

- самостоятельно находить варианты решения познавательной задачи.

Познавательные универсальные учебные действия.

Обучающийся научится:

- осуществлять поиск нужной информации для выполнения учебного исследования с использованием учебной и дополнительной литературы в открытом информационном пространстве, в т.ч. контролируемом пространстве Интернет;

- использовать знаки, символы, модели, схемы для решения познавательных задач и представления их результатов;

- высказываться в устной и письменной формах;

- ориентироваться на разные способы решения познавательных исследовательских задач;

- владеть основами смыслового чтения текста;

- анализировать объекты, выделять главное;

- осуществлять синтез (целое из частей);

- проводить сравнение, классификацию по разным критериям;

- устанавливать причинно-следственные связи, аналогии;

- обобщать (выделять класс объектов по какому-либо признаку);

- оперировать такими понятиями, как проблема, гипотеза, наблюдение, эксперимент, умозаключение, вывод и т.п.;

- видеть проблемы, ставить вопросы, выдвигать гипотезы, планировать и проводить наблюдения и эксперименты, высказывать суждения, делать умозаключения и выводы, аргументировать (защищать) свои идеи и т.п.

Обучающийся получит возможность научиться:

- осуществлять расширенный поиск информации в соответствии с исследовательской задачей с использованием ресурсов библиотек и сети Интернет;

-  фиксировать информацию с помощью инструментов ИКТ;

- осознанно и произвольно строить сообщения в устной и письменной форме;

-  строить логическое рассуждение,  включающее установление причинно-следственных связей;

- оперировать такими понятиями как явление, причина, следствие,  событие,  зависимость, различие, сходство, общность, совместимость, несовместимость, возможность, невозможность и др.;

-  использованию  исследовательских методов  обучения в основном учебном процессе и повседневной практике.

Коммуникативные универсальные учебные действия.

Обучающийся научится:

- допускать существование различных точек зрения;

- учитывать разные мнения, стремиться к координации;

- формулировать собственное мнение и позицию;

- договариваться, приходить к общему решению;

- соблюдать корректность в высказываниях;

- задавать вопросы по существу;

- использовать речь для регуляции своего действия;

- контролировать действия партнера;

- владеть монологической и диалогической формами речи на родном языке.

Обучающийся получит возможность научиться:

- учитывать разные мнения и обосновывать свою позицию;

- аргументировать свою позицию и координировать ее с   позицией   партнеров   при   выработке   общего  решения в совместной деятельности;

-  с   учетом   целей   коммуникации   достаточно   полно и точно передавать партнеру необходимую информацию как ориентир для построения действия;

- допускать возможность существования у людей разных точек зрения, в том числе не совпадающих с его собственной, и учитывать позицию партнера в общении и взаимодействии;

- осуществлять взаимный контроль и оказывать партнерам в сотрудничестве необходимую взаимопомощь;

-  адекватно использовать речь на родном языке для планирования и регуляции своей деятельности.

Этапы реализации программы

В каждую тему включено теоретическое занятие, раскрывающее предметные результаты по родному языку и литературе и основные методологические положения исследовательской и проектной деятельности. Каждое занятие посвящено определённому этапу реализации исследовательской и проектной деятельности. Важное значение уделяется развитию устной и письменной речи обучающих, расширению культурного кругозора учащихся при включении межпредметного и регионального материала, их знакомству с жизнью и деятельностью татарских писателей,  поэтов и известных людей, прославивших наш район или Татарстан на весь мир.  

Во вторую часть каждой темы включено практическое занятие по выполнению проектной или творческой работы. Выполнение проекта проходит в командах при делении учебной группы на части в соответствии с интересами учащихся, а творческие работы выполняются индивидуально. Целевым образовательным результатом на практическом уровне является       проектная компетентность, творческий продукт  обучающегося.  Уровень сформированности проектной компетентности определяется по качеству разработанного и подготовленного к  презентации  «эскиза»  проекта.  

На заключительном этапе планируется публичная защита творческих и проектно-исследовательских работ в школе и вне школы:

  - проведение презентации творческих, исследовательских и проектных работ;

- проведение викторин, круглых столов;

-проведение мероприятий по сценарию (проектный продукт)

 -участие в научно-практических конференциях;

 - в творческих конкурсах, фестивалях;

- на предметных олимпиадах и интеллектуальных марафонах.

Формы подведения итогов реализации программы

∙ Фронтальная и индивидуальная проверка выполненной творческой и проектно-исследовательской  работы.

 ∙ Устные выступления по подготовленным проектам и презентация своей работы в школе

 ∙ Участие и защита своей работы в районных и республиканских НПК, творческих конкурсах и фестивалях

Содержание программы. Программаның эчтәлеге

1нче тема. “Шушы яктан, шушы туфрактан без”/Родной край. ( 4 сәгать)

Кереш   дәрес. Тәтеш шәһәре тарихы турында мәгълүмат. Тикшеренү-эзләнү эше/ Введение. История родного города. Практическая работа по теме.

2 нче тема. “Атамалар ни сөйли?”/ ”О чем нам говорят названия городов и сел?”

(2 сәгать)

Тәтеш атамасының килеп чыгышы. Ономастика, топонимия төшенчәләре. Иҗади эшләр һәм аларның төрләре. Сочинение, хат язу үзенчәлекләре һәм аны язуга төп таләпләр. Иҗади эш язу/  Происхождение название города Тетюши и сел района. Выполнение творческих работ по теме.

3 нче тема. Туган шәһәремнең күренекле шәхесләре / Известные люди моего края

(8 сәгать)

Г.Х. Камай. Тормышы һәм фәнни эшчәнлеге. Бертуган Яхъя һәм Гали Халит- танылган якташларыбыз. Гали Халит- әдәбият галиме, Яхъя Халит- танылган тәрҗемәче.

Фәнни текстларның жанрлары, үзенчәлекләре. Доклад. Реферат. Тезис. Фәнни-эзләнү эше. Тыңлаучылар каршында чыгыш ясау һәм тыңлау этикеты/ Теоретические и практические занятия по известным личностям родного края: Г.Халит, Я.Халит, Г.Камай.

4 нче тема. “Иҗат итү-зур бәхет”/ Проба пера.( 8 сәгать)

М.Мозаффария.Тормышы һәм күпкырлы эшчәнлеге. М.Сөендекле. Тормыш һәм иҗат юлы. Җирле шагыйрьләр иҗаты буенча эзләнү эше.

Шигырь теориясе.Шигырьдә ритм, рифма, строфа. Сурәтләү чаралары. Шигъри сөйләм. Әзер рифмалар буенча шигырь язу күнегүләре.

Эшлекле уен:“Ш.Галиев - шифалы шигырьләр остасы”/ Изучение жизни и творчества просветителей родного края ( М.Мозаффария, М.Сөендекле). Повторение теоретического материала по теме ритм, строфа, средства выразительности речи. Практические занятия по стихосложению по готовым рифмам. Деловая игра «Ш.Галиев - мастер «лечебных»  стихов»

5 нче тема. “Һәйкәлләр ни сөйли?”/ О чём говорят памятники? (7  сәгать)

Нәрсә ул проект эше? Проект эшенең структурасы, төрләре. “Гаиләмнең сугыш хатирәсе” мини проектын башкару.

Мәктәбебез В.А.Хапаев исемен йөртә. Аның тормыш юлы һәм хәрби эшчәнлеге.

М.Җәлил һәм аның көрәштәшләренең сугышчан һәм иҗат юлы.“Моабит дәфтәрләре” циклы. “Җәлилчеләр”  темасына проект эше башкару һәм яклау.

Якташларыбыз – Советлар Союзы Геройлары ( 8 Герой), Бөек Ватан сугышы  ветераннары турында материаллар туплау, проект эшләре башкару, сочинениеләр һәм шигырьләр язу./ Ознакомление с жизнью и военной деятельностью генерал-майора В.А.Хапаева. Проведение проектных работ по творчеству М.Джалиля и его соратников. Выполнение творческих работ по землякам-героям Советского Союза.

6 нчы тема. Йомгаклау/ Подведение итогов. (3 сәгать)

“Иҗат”чыларның  йомгаклау утырышы. Газета чыгару. Иҗади эшләрне анализлау, редакцияләү һәм мәкалә рәвешендә газетада урнаштыру/ Итоговое занятие. Анализ практических работ. Выпуск виртуальной газеты по итогам года.

Тематическое планирование

Тематик планлаштыру

Кулланылган әдәбият

1. Абдрәхимова Я.Х. Татар теленнән бәйләнешле сөйләм үстерү дәресләре. 8-11 сыйныфлар. – Казан: Мәгариф, 2005.
2. Внеурочная деятельность: содержание и технологии реализации: Методическое пособие / науч. ред. И.В. Муштавинская и Т.С. Кузнецова. – Санкт- Петербург: КАРО, 2016.– 256
3. Гайнуллин М. Өмет йолдызлары. – Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1988. –  66-68 б.
4.   Гәрәева Н.Г., Максимов Н.В. “Тел – белемнең ачкычы”. – Казан: “Мәгариф”, 2005.
5. Голуб Г. Б., Перелыгина Е. А., Чуракова О. В. Метод проектов – технология компетентностно-ориентированного образования: методическое пособие для педагогов - руководителей проектов учащихся основной школы / Под ред. проф. Е.Я. Когана. - Самара: Издательство «Учебная литература», Издательский дом «Федоров». 2012. - 176 с.
6. Голуб Г. Б., Перелыгина Е. А., Чуракова О. В. Основы проектной деятельности школьника методическое пособие по преподаванию курса  (с использованием тетрадей на печатной основе)  / Под ред. проф. Е.Я. Когана. - Самара: Издательство «Учебная литература», Издательский дом «Федоров». 2006. -224с.                                             
7. Гребенкина JI.K., Анциперова Н.С. Технология управленческой деятельности заместителя директора школы. - М.: Центр «Педагогический поиск», 2000.
8. Гулевич И.И.  Проектирование внеурочной деятельности // Методист.

– №2, - 2013. – С.16-22.

9. Лебедева С.А., Тарасов С.В., Викторов Ю.М. Экспериментальная и инновационная деятельность // Научно-практический журнал «Завуч», 2000. № 2. С. 103-112.
10. Леонтович А.В. Исследовательская деятельность учащихся. Сборник статей. - М.: Издание МГДД(Ю)Т, 2003.
11.   Маннурова М. Батырлар җыры. – Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1980.
12.  Мостафин Р. Җәлил эзләре буйлап. –  Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1968.
13. Пиявский С.А. Критерии оценки исследовательских работ учащихся // Дополнительное образование, 2001. № 1. С. 10-20.
14. Савенков А.И. Путь в неизведанное. Развитие исследовательских способностей школьников: Методическое пособие для школьных психологов. - М.: Г
15.  Саттаров Г.Ф. “Атамалар дөньясына сәяхәт”. –  Казан, 1992.
16.  Саттаров Г.Ф. “Мәктәптә туган як ономастикасы”. – Казан, 1984.
17.  Сафиуллина Ф.С. һ.б. Хикмәтле дә, бизәкле дә туган тел. – Казан: Мәгариф, 1998.
18. Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле. – Казан: “Мәгариф”, 2002.
19.  Сәлимҗанова Ф. С. Татарстан республиксының Тау ягы: региональ антропотопонимика. – Казан: Ихлас, 2009.
20. 14. Сәмигуллин Г.Х., Баһавиев И.И. Мәктәптә фәнни тикшеренүләр белән идарә итү. II китап. Яр Чаллы, ИНПО. – 2004.
21. 15. Татар теле һәм әдәбият укытучысына ярдәмгә: ФДББС турында белешмәлек һәм терәк схемалар: методик ярдәмлек / төзүчеләр: А.Х. Мөхәммәтҗанова, Р.Б. Камаева, – Казан: ТРМҮИ, 2015. – 68.
22. Хәтер.Татарстан Республикасы, Казан, Хәтер китабы нәшрияты,1996.
23. Хуҗиәхмәтов Ә.Н. “Мәгьрифәт йолдызлыгы”. – Казан, Мәгариф, 2002 ел.
24.  Чекмарев П.А. “Иделдә шәһәрчек бар”. – Казан, 2004.
25.  Җирле шагыйрьләрнең шигырь җыентыклары.
26.  “Сабантуй”, “Татарстан яшьләре 1. Абдрәхимова Я.Х. Татар теленнән бәйләнешле сөйләм үстерү дәресләре. 8-11 сыйныфлар. – Казан: Мәгариф, 2005.

Әдәби-музыкаль кичә “Туган телем – моңлы Тукай теле”\  “Язык Тукая- мой язык”.

Алып баручы:      Хөрмәтле кунаклар, укучылар, укытучылар! Бөек татар шагыйре Габдулла  Тукайның  тууына 135 елга багышланган  бәйрәм тантанасын башлап җибәрәбез.

Ведущий: Здравствуйте, дорогие ребята,  уважаемые учителя! 135лет назад, 26 апреля 1886 года родился великий татарский поэт Г. Тукай. Сегодня мы с вами собрались на праздник, посвященный юбилейной дате поэта.

Алып баручы:                  

 Илдә кояш, җирдә кояш

Тукай көне канат җәйгән.

Бәйрәм бүген, бәйрәм бүген

Тукай көне бездә бәйрәм.

Ведущий: В этот праздничный день хочется вспомнить, что кроме родного тат. языка великий поэт знал еще 4 языка:  русский, арабский, персидский, турецкий. Всего за неполные 8 лет творческой жизни Габдулла Тукай написал 9 поэм, более 400 стихотворений, а также 350 рассказов, очерков и воспоминаний. Песня,  написанная на его стихи «Туган тел» стала гимном татарскому языку. 

Туган тел көе яңгырый. (Включается музыка “И туган тел”, читают под муз.

О, язык, родной, певучий!

 О, родительская речь!  

Что еще на свете знал я,

Что сумел я уберечь!

О, язык мой, мы навечно

Неразлучные друзья.

 С детства стала мне понятна

 Радость и печаль твоя!

1. Нинди таныш моңлы кɵй бу? (Зар

Тукай җыры «Туган тел».

Истǝн бер дǝ чыкмый торган

Халык кɵе «Туган тел».

1. И туган тел, и матур тел, (Ильназ

Əткǝм-ǝнкǝмнең теле! –

Бу юлларны ишеткǝндǝ

Җырлый татар кʏңеле.

2. Тʏзеп булмый, тыңлаганда(З)

Шундый таныш бу кɵйне,

Кʏтǝрелǝ татар моңы,

Урап алып бар җирне.

3. Татар гимны яңгырый бит, (Иль.)

Басып җырлыйк, ǝйдǝле!

Кʏрсеннǝр башка иллǝр дǝ

Безнең баш имǝгǝнне!

4. Чɵнки җыр – моң исǝн булса, (Ильназ)

Халык ʏлемсез була.

Ə Тукайның «Туган теле»

Моны дǝлиллǝп тора.

Музыка продолжается, дети поют “Туган тел”, все участники встают.

Барысы да басып «Туган телне» җырлыйлар.

Ведущий: Г. Тукай призывал нас любить Родину, родной язык, свой народ. Он говорил, что татарский народ найдет свое счастье только на земле своих отцов, в единстве с русским народом.

С народом России мы песни певали

Есть общее в нашем быту и морали.

Вовеки нельзя нашу дружбу разбить.

Нанизаны мы на единую нить.

1. Родной язык – божественное чудо.   (Камилла
   Он нас не предавал и не предаст.
   И в бедах он к нам бесконечно чуток,
   И в радостях не покидает нас.
   
   И так надежно искреннее слово,
   Когда в душе не остается сил.
   Родной язык – как оголенный провод,
   Что всех славян навек объединил.
   
   И свет добра, что согревает сердце,
   Не мыслим без мелодий языка.
   Пока мы вместе – этот мир бессмертен
   И дружба наша тоже на века.

Краснов В. Чуваш  шагыйре Мих. Сениэльнең шигырен 2 телдә укый.

Синең туган көнне

Халкым бәйрәм итә.

Ишетәмсең Тукай

Чуаш сәлам әйтә.

Родной язык, родная речь,     Саша Большаков 
Он с детства рядом с нами,
Он в нежном шепоте листвы,
В словах отца и мамы.

Он в сказках, песнях и стихах,  
В присяге он и в гимне
И без родного языка
Любой народ погибнет.

Г.Владимир      Мари шагыйре Макс Майнның шигерен 2 телдә сөйли.                

Кая гына барып йөрсәм дә мин

Искә алам Тукай җырларын

Кардәш халкым минем-татар халкым.

Сагынам Кушлавычын, Кырлаен.

Родной язык - он самый главный,       Иван К.
В нем есть любовь, забота, мать.
Родное слово вспоминая,
Мы возвращаем время в спять

Родная речь - так ранит душу,  
Когда один в чужой стране.
И так бодрит, когда стоишь ты,
На родной своей земле 

Алып баручы:        

          Тукайлы  ил – Татарстан,

         Моң – җырлы ил – Татарстан.

         Бүген бездә Тукай көне,

         Бәйрәм итә Татарстан.

Танец мальчиков.

“

Алып баручы:                                    

Уртак Ватан тарихында эзле иттең син безне;

Мәңге-мәңге тап кунмаслык , көзге иттең син безне.

Сәнгатебез күкләрендә - Кояшыбыз, Аебыз.

                  Бар җиһанга күренерлек Ту-ка-е-быз”   (бергә: Ту-ка –е-быз)

Без-татарлар!                         Ильсаф

Татар исемен без

Горур йөртә торган бер халык,

Без-татарлар!

Шулай диеп белә

Безне бөтен дөнья, бар халык.

Без-татарлар!                        

Шушы исем белән

Җирдә яшәү үзе бер бәхет.

Без-татарлар!

Яшибез без җирдә

Бар халыклар белән гөрләшеп.

Ведущий . К сожалению, жизненный путь поэта очень короткий. Но за свои 27 лет Тукай оставил своему народу богатейшее наследие. Тукай почитаем во многих городах и странах. Его произведения переведены на многие языки. Его именем названы площади, улицы,  станции метро во многих городах Татарстана, а воздвигнуты памятники в Казани, Москве, С-Петербурге, Челябинске, Стамбуле.  

Алып баручы:

Тукай исән.

 Җыры күңелләрдә,

Яшәсәк тә үзен күрмичә.

Тукай килә моңлы сазын уйнап,

 Шагыйрьләргә тынгы бирмичә.

 Җыр “Туган телем”

(Никита, Алия, Азалия, Зарина, Самира, Камилла)

Татарстаным- Ватаным. Квест- уен

(Класстан тыш уку дәресе\дәрестән тыш чараТАССР оешуның 100 еллыгына багышлана, 7 нче сыйныф)

Максат:

Метапредмет нәтиҗәләре: ТАССР тарихы турында булган белемнәрне билгеле бер системага салу, киңәйтү,  төркемнәрдәге эшчәнлекне планлаштыра белү, эзлекле  һәм логик фикер йөртү, мөстәкыйль рәвештә карарлар кабул итә белү,диалогик һәм монологик сөйләм телен үстерү,  Интернет- ресурсларын файдалы куллану, проект эшчәнлеге тәҗрибәсен яклау;

Шәхескә кагылышлы нәтиҗәләр: туган ягыбызны, туган телебезне ярату,  аның тарихына, мәдәниятенә  горурлык  хисе, Ватаныбызны саклау, аның турында кызыксынучанлыкны арттыру, уен барышында бер-береңә  карата ихтирам хисе тәрбияләү.

Эшчәнлек юнәлеше:  гомумиинтеллектуаль;

Формасы: туган якны өйрәнүчеләр клубы

Җиһаз: презентация, интерактив такта, документкамера,  Татарстанның тарихын,  шәһәрләрен, мәдәниятын, сәнгатен, сәнәгатен, күренекле язучы-шагыйрь, галимнәрен яктырткан рәсемнәр стенды, “Татарстан Республикасы тарихы”н яктырткан китаплар күргәзмәсе, төрле төсле карточкалар, сандык, маршрут бите, музыка, проект яклау өчен “Татарстан” темасына конверттагы төрле  рәсемнәр, ТАССРның 100 еллыгы логотибы төшкән магнитлар.

Дәрес \ чара барышы.

I.   Оештыру өлеше.

Укучылар төркемнәрдә укытучыны каршы алалар.  Укытучы исәнләшкәннән соң утырышалар.

-Укытучы.  Исәнмесез, укучылар. Без сезнең  белән “Иҗат аланына”җыелдык. Бүгенге эшчәнлекне квест- уен формасында оештырырбыз. Укучылар, квест- нәрсә ул?

Укучылар. Билгеле бер маршрут буенча нәрсәне булса да эзләү яки ниндидер биремнәрне үтәү.

Укытучы. Әйе,  бик  дөрес. Ә сез уенга әзерме?

Минем кулымда яшел, ак, кызыл тасмалар. Үзегезгә ошаган тасманы сайлап алыгыз әле. (укучыларның кулларында тасмалар)

-Укучылар, әйтегез әле бу тасмалардагы төсләр нәрсәне хәтерләтә?(Татарстан флагын, гербын). Без нәрсә турында сөйләшербез?

Укучылар. Туган ягыбыз- Татарстан турында сөйләшербез.

Квест уенда без төркемнәргә бүленергә тиеш Ничек бүленербез?(тасмаларның төсләренә карап)

-Әйе, бик дөрес. Кызыллар, Аклар, Яшелләр командасы буларак, эзләнү эшебезне башларбыз.

Квест уен билгеле бер маршрут бите нигезендә оештырылырга тиеш. Бу клубта маршрут бите  кайда яшеренде икән? Күзләр белән эзләп табыгыз әле(Такта янында 100 саны язылган төргәк)

• Укучылар, ачыгыз әле төргәкне. Әйе, чыннан да бу маршрут бите.Ә  ни өчен 100 саны язылды икән?Быел- 2020 нче елның 27 нче маенда ТАССР оешуга 100 ел.
• Бик дөрес, димәк бүгенге чарада сез нишләрсез, чарага максат куеп карагыз әле.(ТАССРтарихына багышланган төрле биремнәне төркемнәрдә үтәрбез)
• Ә уен ахырында безне күчтәнәч көтә? Сез бу күчтәнәчне табарга әзерме?
• Игтибар командалар, сез биремнәрне үтәгәндә игтибарлы булырга тиеш. Һәр дөрес биремгә  фишкалар (рәсемнәр)  биреләчәк.Ә хәзер  командалар урыннарга утырышабыз.

II.  Терәк белемнәрне хәтердә яңарту. Ковертларны алабыз. Анда киселгән фото, куар код бирелгән. Бу шәһәр турында мәглүматны 2 минут эчендә  интернеттан куллана алырсыз. Сезгә бу фотоны танырга һәм бирелгән сорауларга җавап бирергәт кирәк. Төркемнәрдә эшләнәндә бер- берегезгә игтибарлы, ихтирамлы булуыгыз сорала. Башладык.

1 төркемгә бирем. Казан Кремле.

Сораулар: Ул нинди таштан салынган?

Нинди елга ярында урнашкан?

Анда тагын нәрсәләр бар?

Юнеско Бөтендөня исемлегенә кертелгәнме?

2 төркемгә бирем. Болгар шәһәре.

Бу шәһәр нинди ?

Борынгы заманда анда кемнәр яшәгән дип уйлыйсың?

Бүгенге көндә монда нинди бина һәр кешене үзенә җәлеп итә?

Коръән китабы бу шәһәр белән ничек бәйле?

3 төркемгә бирем.Биләр шәһәре.

Риваять буенча, бу шәһәрне монголларда  саклап калу өчен ничә кыз кирмән төзегән?(40)

 “Изгеләр чишмәсе” кайда  ага?(тау астында)

Тау өстендәге теләкләр ташына менү өчен, ничә баскыч менәргә кирәк?(444)

Бу шәһәрдә “Кыйссаи Йосыф” поэмасын язган шагыйрь яшәгән.Ул кем?

• Вакыт тәмам. Әйдәгез, сәгать йөреше тәртибендә җавап бирәбез. Дөрес җавапларга фишкалар таратыла.
• Әйе, сез бик дөрес җавап бирдегез. Бүгенге көндә Казан Кремле, Болган, Биләр шәһәрләре үзләренең тарихы, матурлыклары белән кунакларны үзләренә җәлеп итеп тора. Сез булдырдыгыз. Афәрин!
• Икенче стания.  “Тарих - саннарда » Дөрес җавапларга, фишкалар бирелеп бара.

Татарстан турында җөмләләр бирелгән, ә саннары  төшеп калган. Әйдәгез,  аларны урыннарына урнаштырабыз.(Смарт тактада бирем)  Кул күтәреп җавап бирәбез һәм тиешле урынга күчереп куябыз.

Татарстанның мәйданы: 68,0 мең. кв. км

Татарстанның башкаласы Казан  2005 нче елда 1000 еллыгын билгеләп үтте.

Татарстанда 21 шәһәр, 43 район  бар.  

Республикабызда 4 зур елга ага: Идел, Кама, Нократ, Агыйдел.

Халык саны: якынча 4  млн кеше.

Республикада 115 милләт вәкиле дус һәм тату булып яши.

Укытучы.Афәрин,булдырдыгыз.

Укучылар. “Татарстанның шәһәрләрен беләсеңме?” Бу станциядә сезгә кроссворд чишәргә кирәк. Сораулары Татарстанның табигате, шәһәрләре турында булыр. Ачкыч сүзне сез табарсыз. Сезгә 1 минут вакыт бирелә.

1.Казандагы җәяүлеләр урамы ничек атала? (Бауман)

2.Чит илләрдә дә аның шигырәрен укыйлар. Танылган шагыйрнең туган ягы да, Казанда урнашкан парк атамасы да.(Кырлай)

3. Әлмәт  шәһәрендә кара алтын чыгаралар. Ул нәрсә?

(нефть).

4. “Восток” сәгат заводы кайда урнашкан? (Чистай)

5.КамАЗ автомобилен кайсы шәһәр җитештерә?(Яр Чаллы)

6 Бөек рус рәссамы И.Шишкин кайсы шәһәрдә туган? (Алабуга)

7. Буа шәһәрендә чөгендердән җитештерелә торган баллы азык-төлек. Ул нәрсә?

8. Кукмарада  җитештерелүче җылы аяк киеме. Ул нәрсә? (итек)

9.Татар халык әкияте атамасы да, Казанда урнашкан  боз аренасы да. Ул ничек атала? (Ак бүре)

10 Бу манара беренче татар ханбикәсе исемен йөртә. Ул кем булган? (Сөембикә)

- Вакыт тәмам. Ачкыч сүзләрне әйтегез. Нинди сүз килеп чыкты?

-Булдыргансыз!

-Ә хәзер бирем. Бу шигырьләрне төркемнәрдә   шатлык һәм горурлык интонациясе белән укып күрсәтегез әле.

Укучылар. Әйдәгез!

Укытучы. Афәрин. Әйдәгез,  шигырьләрне  рэп итеп җырлап карыйк.

- Укучылар.(җырлыйлар)

Укытучы. Кул чабыйк әле, ничек матур җырладыгыз. 

IV. Белемнәрне билгеле бер системага салу, гомумиләштерү.

Юлыбызны дәвам итәбез.Киләсе  тукталыш. Кунакка рәхим итегез.Күз алдына китерегез- сез экскурсоводлар. Кунакка килгән туристларны Татарстан  белән таныштырасыз. Моның өчен конвертта бирелгән рәсемнәрне кулланып, проект эше эшләрбез.  Өстәлдә яткан конвертларны алдык.  Сез  кунакларны ТАССРның 100 еллыгына кунакка чакырырсыз. Стенд рәсемнәренә дә игътибар итегез. Тукталышларда алган белемнәрне дә кулланып,эшегезне  киңәшләшеп  башкарырсыз. 2 -3укучы проектыгызны тәкъдим итәр.  Башладык. (Документкамера аркылы проектны карау һәм   яклау). ТАССР оешуның 100 еллыгын азсызыклап китү.

Укытучы. Сездән чын экскурсоводлар чыга икән бит. Кул чабып алыйк әле. Әйтегез  әле, һәрбер турист  истәлеккә нәрсәләр  китәргә мөмкин.

Укучылар. Сувенирлар , һ.б истәлекле бүләкләр

Укытучы. Менә сандыкны ачар вакыт җитте.Монда нәрсә яшеренде икән?

 Укучылар. Сувенирлар- мангит, значок, чынаяк, блокнот һ.б.

Укытучы. Әйдәгез,  карыйбыз. Бу кечкенә генә бүләкләр бүгенге чарабызның истәлеге булып калыр дигән теләктә калам.(ТАССРның 100 еллыгы логотибы төшкән магникларны тарату)

V.   Рефлексия.Укытучы.  Тактада   өч дәрәҗәле баскыч бирелгән. Бүгенге чарада алган белемнәргә таянып, сез  Татарстан турында кайларда чыгыш ясый алыр идегез?

1.Сыйныф, 2.Мәктәп күләмендә 3.Район, шәһәр, республика күләмендә.

Укытучы. Укучылар,  мин сезнең актив булуыгызга бик шат.Үз-үзегезгә ышанычыгызны беркайчан да югалтмагыз. Һәрвакыт шундый актив, ачык булыгыз дигән теләктә калам.

 Җавапларыгыз өчен сезгә  бик зур рәхмәт.

Шуның белән чарабыз тәмам. Сау булыгыз.

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы

ДББУ «Тәтеш кадет-интернат мәктәбе»

Туган (татар) теленнән дәрестән тыш эшчәнлек 

АВТОРЛЫК ПРОГРАММАСЫ

«ИҖАТ АЛАНЫ»

7-10 сыйныфлар

2025 - 2026 уку елы

Аңлатма язуы

Барлык укыту фәннәреннән белем стандартлары булдыру-мәгариф системасын яңартуда мөһим мәсьәләләрнең берсе. Монда төп үзенчәлек шунда: алар мәгарифнең федераль һәм милли-төбәк компонентларын үз эченә ала. Федераль компонент белем эчтәлегенең барлык мәктәпләр өчен мәҗбүри буган  инвариант өлешен тәшкил итә.

Милли-төбәк компоненты халык һәм милләт үзенчәлеген, аларның мәдәниятен һәм рухи дөньясын, телен һәм тарихын,табигый-географик мохитен чагылдырган укыту материалын эченә берләштерә.

Укыту программасының милли-төбәк компоненты “Татарстан Республикасы  халыклары телләре турында”гы Законны тормышка ашыруда бик зур педагогик чара булып тора. Ул Закон Татарстан халыкларының телләрен саклау һәм һәръяклап үстерүне, җәмгыятьнең социаль-икътисади,рухи-әхлакый үсүендә һәр милләтнең иҗади көчен,гореф-гадәтләрен һәм игелекле традицияләрен тулысынча файдалануны күздә тота. Билгеле, кайсы төбәктә яшәвенә карамастан, һәр укучыга табигатьнең һәм халыкның бу үзенчәлекләрен белүе зарур. Ләкин үзе яши торган төбәкнең үзенчәлекләрен, традицияләрен, мәдәниятен, тарихын укучы аеруча яхшы белергә тиеш. Туган илгә, Ватанга мәхәббәт Кече Ватаннан башлана бит.

Безнең мәктәбебездә гражданлык һәм патриотик тәрбия бирү – төп юнәлеш булып тора. Татар теле һәм әдәбияты дәресләре икенче дәүләт теле буларак рус группаларында укытыла. Моны истә тотып, 2019 елдан башлап, туган телебезне милли-төбәк компоненты белән бәйләп өйрәнүгә җитди игътибар  бирә башладык. Районыбыз һәм шәһәребез тарихын, гореф-гадәтләрне, туган төбәгебездән чыккан күренекле кешеләрнең тормыш юлларын өйрәнеп аларны мәктәп музеена тупладык.Эшне мавыктыргыч итеп оештыру максатыннан эзләнү-тикшеренү эшләре, сочинение, реферат, доклад һәм тезислар  язу, чыгышлар ясау, шигырь язу  кебек иҗади эшләр  алып бардык. Төрле конкурсларда, бәйрәмнәрдә, бәйгеләрдә, конференцияләрдә катнаштык.Өч еллык эшнең нәтиҗәсен күреп,татар балалары белән эшләү өчен “Иҗат”түгәрәге  авторлык программасы төзелде. Аның эчтәлеге мәктәптә татар теле һәм  әдәбиятын укыту буенча төп курс программасына өстәмә буларак тәкъдим ителә. Программаның актуальлеге – укучыларда  татар теле, туган як тарихыһәм әдәбияты буенча белемнәрен ныгыту, системалаштыру  кирәклеге һәм куелган максат, бурычлардан тора.

“Иҗат”түгәрәге укучыларның иҗади сәләтләрен ачу һәм үстерүне күздә

тота. Программа нигезендәге эшчәнлек дәресләрдән соң уздырыла.Анда балаларның татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә алган белемнәре ныгытыла, фән белән кызыксынулары үстерелә, олимпиадаларга, конкурсларга һәм бәйгеләргә әзерлек эшләре милли-төбәк компоненты белән бәйләп  алып барыла. 2024-2025 уку елында, Бөек Җиңүнең 80 еллыгын билгеләп үтүне истә тотып, түгәрәк утырышларында  Бөек Ватан сугышында катнашкан татар язучылары һәм шагыйрьләре иҗатын тирәнрәк өйрәнү, герой-якташларыбыз турында өстәмә материаллар туплау, эзләнү эшләре алып бару һәм үзебезнең иҗади эшләребездә аларны урынлы куллану күздә тотыла.Шулай итеп, укучыларның мөстәкыйль күзәтү һәм эзләнүчәнлек осталыкларын үстерү мөһим урын алып тора. Түгәрәк утырышлары вакытында укучыларны әдәби иҗатка этәрүче,аларның иҗади сәләтләрен үстерергә булышучы алымнар төп урынны алып торырга тиеш:

• теоретик материалны проблемалы тәкъдим итү;
• проект методы;
• укучылар эшчәнлегенә үзара бәя бирү;
• эзләнү эшчәнлегенең нәтиҗәләре турында сөйләү, башкаларга тәкъдим
  итү;

Программаның билгеләнеше:

“Иҗат” түгәрәге программасы укучыларның яшь үзнчәлекләрен, материалның катлаулылыгын һәм 8,9,10  рус сыйныфларында укучы татар балаларына, татар теле һәм әдәбияты программаларын исәпкә алып,
20 сәгатькә төзелде.

Программаның максаты:

• укучыларның иҗади сәләтләрен һәръяклап  ачу һәм үстерү;
• милли-төбәк компоненты материаллары белән танышу,эзләнү эшләре алып бару;
• Бөек Ватан сугышында булган язучыларыбызның иҗатын тирәнрәк өйрәнү;
• татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә алган белемнәрне, сөйләм телен һәм язу күнекмәләрен ныгыту һәм үстерү;
• иҗат эше белән шөгыльләнү (шигырь, сочинение, мәкалә, доклад, реферат, эзләнү эшләре язу), аудитория алдында яклый белергә өйрәнү һәм төрле бәйгеләрдә катнашу;
• укучыларда эзләнү-тикшеренү, материалны системага салу күнекмәләре формалаштыру;
• туган телен, Ватанын яратучы, милләте белән горурланучы шәхес тәрбияләү.

Төп бурычлар:

- укучыларның иҗади сәләтләрен һәръяклап  ачу һәм үстерү өчен реаль         шартлар булдыру;

-укучыларныңтатар теле һәм әдәбияты белән кызыксынуларын үстерү;

-укучыларның дәресләрдә алган белемнәрен системага салу,тирәнәйтү, ныгыту;

-укучыларның сөйләм телен, фикерләү сәләтен үстерү, аларны фәнни һәм иҗади эзләнү эшенә җәлеп итү, һәрьяклап камилләшүгә омтылыш уяту.

Түгәрәк утырышларының төп эш формалары:

- эзләнү – тикшеренү, проект эшләре алып бару;

- иҗади язма эшләр үтәү һәм яклау;

- кинофильмнар, спектакльләр карау;

- китапханә һәм  музейларга экскурсияләр оештыру.

Кулланылган технологияләр:

• информацион-коммуникатив технология;
• хезмәттәшлек технологиясе;
• креатив технология;
• иҗади үсеш  технологиясе.

Көтелгән нәтиҗәләр:

“Иҗат аланы” түгәрәгендә  шөгыльләнгән бала:

- туган як тарихы, татар теле  һәм әдәбият буенча белемнәрен арттыра;

-эзләнү, тикшеренү, проект эшләре алып бара һәм туплаган  материалны анализларга, системалаштырырга, гомумиләштерергә, нәтиҗәләр ясарга өйрәнә;

- фәнни-тикшеренү, эзләнү һәм проект эшләрен конференцияләрдә, конкурсларда яклау күнекмәләрен үстерә;

- үзендә патриотизм, туган якка мәхәббәт хисе тәрбияли;

- туган төбәгенең тарихына, әдәбиятына  бәйле  күренекле шәхесләре белән горурлана.

Программаның эчтәлеге

1нче тема. “Шушы яктан, шушы туфрактан без”/Родной край. ( 15 сәгать)

Кереш   дәрес. Тәтеш шәһәре тарихы турында мәгълүмат. Тикшеренү-эзләнү эше/

Введение. История родного города. Введение в проектную, исследовательскую деятельность.  Виды проектов. Исследовательская работа по теме.

2 нче тема. “Атамалар ни сөйли?”/ ”О чем нам говорят названия городов и сел?”

(10 сәгать)

Тәтеш атамасының килеп чыгышы. Ономастика, топонимия төшенчәләре. Иҗади эшләр һәм аларның төрләре. Сочинение, хат язу үзенчәлекләре һәм аны язуга төп таләпләр. Иҗади эш язу/  Происхождение название города Тетюши и сел района. Выполнение творческих работ по теме. Этапы проекта, исследования.  

3 нче тема. Туган шәһәремнең күренекле шәхесләре / Известные люди моего края

(33 сәгать)

Г.Х. Камай. Тормышы һәм фәнни эшчәнлеге. Бертуган Яхъя һәм Гали Халит- танылган якташларыбыз. Гали Халит- әдәбият галиме, Яхъя Халит- танылган тәрҗемәче.

Фәнни текстларның жанрлары, үзенчәлекләре. Проект-эзләнү эшләрен планлаштыру, алып бару. Тыңлаучылар каршында чыгыш ясау һәм тыңлау этикеты/

Теоретические и практические занятия по изучению творчества известных личностей родного края: Г.Халит, Я.Халит, Г.Камай, М.Сөндекле, М.Мозаффария, М.Куприянов. Планирование и проведение проектно-исследовательских работ по теме. Поиск информации и ее обработка. Реализация проекта, исследования. Подготовка к публичной защите.

4 нче тема. “Иҗат итү-зур бәхет”/ Проба пера.( 23 сәгать)

М.Мозаффария.Тормышы һәм күпкырлы эшчәнлеге. М.Сөендекле. Тормыш һәм иҗат юлы. Җирле шагыйрьләр иҗаты буенча эзләнү эше.

Шигырь теориясе.Шигырьдә ритм, рифма, строфа. Сурәтләү чаралары. Шигъри сөйләм. Әзер рифмалар буенча шигырь язу күнегүләре.

Эшлекле уен:“Ш.Галиев - шифалы шигырьләр остасы”/ Изучение жизни и творчества просветителей родного края ( М.Мозаффария, М.Сөендекле).

Повторение теоретического материала по теме ритм, строфа, средства выразительности речи. Практические занятия по стихосложению по готовым рифмам. Защита творческих проектов.  Деловая игра «Ш.Галиев - мастер «лечебных» стихов».

5 нче тема. “Һәйкәлләр ни сөйли?”/ О чём говорят памятники? (21  сәгать)

Нәрсә ул проект эше? Проект эшенең структурасы, төрләре. “Гаиләмнең сугыш хатирәсе” мини проектын башкару.

Мәктәбебез В.А.Хапаев исемен йөртә. Аның тормыш юлы һәм хәрби эшчәнлеге.

М.Җәлил һәм аның көрәштәшләренең сугышчан һәм иҗат юлы.“Моабит дәфтәрләре” циклы. “Җәлилчеләр”  темасына проект эше башкару һәм яклау.

Якташларыбыз – Советлар Союзы Геройлары (8 Герой), Бөек Ватан сугышы  ветераннары турында материаллар туплау, проект эшләре башкару, сочинениеләр һәм шигырьләр язу./ Ознакомление с жизнью и военной деятельностью генерал-майора В.А.Хапаева. Проведение проектных работ по творчеству М.Джалиля и его соратников. Выполнение творческих проектов о бывших учащихся нашей школы, участвующих в СВО. Презентация проекта, исследования.

6 нчы тема. Йомгаклау/ Подведение итогов. (6 сәгать)

“Иҗат”чыларның  йомгаклау утырышы. Газета чыгару. Иҗади эшләрне анализлау, редакцияләү һәм мәкалә рәвешендә газетада урнаштыру/ Итоговое занятие. Анализ практических работ. Требования к оформлению проектных и исследовательских работ. Выпуск виртуальной газеты или видеоролика по итогам учебного года.

Тематик планлаштыру

Использованная литература. Кулланылган әдәбият

1. Абдрәхимова Я.Х. Татар теленнән бәйләнешле сөйләм үстерү дәресләре. 8-11 сыйныфлар. – Казан: Мәгариф, 2005.
2. Внеурочная деятельность: содержание и технологии реализации: Методическое пособие / науч. ред. И.В. Муштавинская и Т.С. Кузнецова. – Санкт- Петербург: КАРО, 2016.– 256.
3. Голуб Г. Б., Перелыгина Е. А., Чуракова О. В. Метод проектов – технология компетентностно-ориентированного образования: методическое пособие для педагогов - руководителей проектов учащихся основной школы / Под ред. проф. Е.Я. Когана. - Самара: Издательство «Учебная литература», Издательский дом «Федоров». 2012. - 176 с.
4. Гулевич И.И.  Проектирование внеурочной деятельности // Методист. – №2, - 2013. – С.16-22.
5. Леонтович А.В. Исследовательская деятельность учащихся. Сборник статей. - М.: Издание МГДД(Ю)Т, 2003.
6. Пиявский С.А. Критерии оценки исследовательских работ учащихся // Дополнительное образование, 2001. № 1. С. 10-20.
7. Саттаров Г.Ф. “Атамалар дөньясына сәяхәт”. –  Казан, 1992.
8.  Саттаров Г.Ф. “Мәктәптә туган як ономастикасы”. – Казан, 1984.
9.  Сафиуллина Ф.С. һ.б. Хикмәтле дә, бизәкле дә туган тел. – Казан: Мәгариф, 1998.
10. Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле. – Казан: “Мәгариф”, 2002.
11. Сәлимҗанова Ф. С. Татарстан республиксының Тау ягы: региональ антропотопонимика. – Казан: Ихлас, 2009.
12.  Сәмигуллин Г.Х., Баһавиев И.И. Мәктәптә фәнни тикшеренүләр белән идарә итү. II китап. Яр Чаллы, ИНПО. – 2004.
13. Татар теле һәм әдәбият укытучысына ярдәмгә: ФДББС турында белешмәлек һәм терәк схемалар: методик ярдәмлек / төзүчеләр: А.Х. Мөхәммәтҗанова, Р.Б. Камаева, – Казан: ТРМҮИ, 2015. – 68.
14. Хәтер.Татарстан Республикасы, Казан, Хәтер китабы нәшрияты,1996.
15. Хуҗиәхмәтов Ә.Н. “Мәгьрифәт йолдызлыгы”. – Казан, Мәгариф, 2002 ел.
16. Чекмарев П.А. “Есть на Волге городок”. – Казань, 2004.
17. Җирле шагыйрьләрнең шигырь җыентыклары.