Консультации для родителей (законных представителей)
консультация по теме

«Белек»  уруглар  албан  чери

Белдир-Арыг   суур  Тес-Хем  кожуун

                                                             Ортумак  болуктун  башкылары:

                               Бодаалай  К. К.

                          Сырат  А. В.

«Кижи  болуру  чажындан

Аът  болуру  кулунундан».

         Уругларны  кижизидери – бистин  амыдыралывыстын  эн  чугула  кезээ  болур. Ог – булеге  чаш  уруг  торуттунуп  келген  хунунден  эгелээш, кижизидилге  эгелээр. Ада – ие  ажы – толун  кижизиг  болурун  чедип  алырда, борта  боданыр  апаар. Сураглыг  педагог  А.С. Макаренко  мынчаар  чугалаан: «Шын  кижизидилге – бистин  аас – кежиктиг  кырган  назыныыс, багай  кижизидилге – бистин  келир  уеде  човуланывыс, караавыс чажы, оске  улустун  болгаш  бугу  чурттун  мурнунга  бистин  буруувус болур».

          Кижизидилгени  чедиишкинниг  чорудары  ада – иенин уругларынга ынакшылындан, оларнын  куш – ажылгыр, кежээ кижилер  болурундан  ангыда, тускай  педагогиктиг  билиглерни  чедип  алыры негеттинип  турар. Кижизидилгенин  база бир негелдези – уругларнын аажы – чанында, сагылга – чурумунда  эки чуулдерни  эскерери, ону  ажыглаары болур. Оон ангыда  уругларнын  хар – назынынын  аайы – биле оларнын  аажы – чанынын  оскерилгелерин  эскерип  коору  кончуг  чугула. Озуп  орар  бичии  кижи  бурузу – ле  тускай  аажы – чанныг болу бээри таварылга  эвес.

            Бир – ле  катап  садыгга  4  харлыг  оолдуг  херээжен  кижи  кирип келген. Оглу делгеп  каан ойнаарактарже  коргеш, авазын  «садып бер» деп  туруп  берген. А  кажан  авазы   акшазын  чогун чугааларга, оол  авазынын арнынче соккулап, часкагылап  эгелээн. Авазы  бажын  чайгаш, мынча  дээн: «Туразындаазын  моон, адазы олчаан».

           Оларны  ада – иелер  болганчок – ла  мынчаар  тайылбырлаар: «Торуттуннеринден – не  ындыг  тол»  азы  «Мени  дозээн  дийин, мен  бичиимде  ындыг турган мен»  азы  «Бо  оолдун  адазын  дозээн  деп  чувезин, шуут ол  олчаан».

           А  уругну  кижизидип  турарынче  синнигип  коор  болза, оон  ындыг  аажы – чанынын  чылдагааннарын   коруп  болур. Хамык  ужур  оон  амыдыралын  организаастаарында.

          Уруг  белен  тура – соруктуг  бооп  торуттунуп  келбес, оон  тура – соруу   чоорту   кандыг – бир  сорулганы  чедип  алыр дээш,

бергелерни  ажып   келгенинин  туннелинде  хевирлеттинер. Сугже  кирбейн  чыткаш, эштип  ооренип  шыдавазы  ышкаш, кижи  амыдыралын  дургузунда  шынгыы  бергелерни  ашпайн  чорааш, куштуг  тура – соруктуг  болу  бербес. Бичии  уруг  азы  оол школага  оорени  берген  дижик. Чаа  амыдырал  оон  тура – соруунун  куштуг   болурунга  кандыг  чаа  немелделер  немээрил?

           Бирги  классчы  сонга  оттур  уругларнын  ойнап  турарын  коргеш, ойнаксаазы  кели бээр. Ынчалза – даа  ол  классче  киргеш, парта  артынга  олурар  ужурлуг.  Кичээл эгелей  бергенде, башкызы айтырыг  салган,  а  оон  харыызын  уруг  каш – даа  катап дынзыдыр  адаптар  часкан, ынчалза – даа  ыытавайн, башкызы  ону айтыргыжеге  чедир, манап  олурар.

           Ооредилгеге  уругнун  тура – соруктуг  болурун  чугле  оон  негээр  эвес, харын  тура – соруктун  тодаргай  сорулгалыы, чувени  боду  кылып  билири, кызымаа, шиитпирлии  дээн  ышкаш, ол  шынарларын  сайзырадырынга  улуг  аргаларны  берип  турар. Ада – иелер  ол  аргаларны ажыглап, ооредилгеге  улуг  кичээнгейни   салып,  сагыш  човап  турарын  уругларга  илередир  ужурлуг.

           Бир  эвес  ог – буленин  иштинде  улуг  кижилер  уругнун  школада  чуну  канчап   турарын  айтырбас, уругнун  кичээлдеринге  таарымчалыг  байдалды  тургузуп  бербес болза, школачы  оон  ооредилгези  ындыг – ла   чугулаэвес  херек – тир  деп  дораан – на билип  каар.

          «Кижи  бодун  бичии – даа  тиилээрге, оон  кужу  дыка  немежир» - деп, А.М.Горький  бижээн. Мону  билип  алыры – биле  4  класстын  оореникчизи  Машанын  тура – соруун  канчаар  быжыктырганын  корээлинер. Маша  улустун  хеймер, чассыг  уруу. Ол  чуну  эккел, сат  дээн болдур, ада – иези  оон  аайындан  эртпес, чуу  дээнин  садып, тып  бээр  турган. Оон  иези  ада – иелерге  номчаан  лекцияларны  дыннап  эгелээш, уруун тура – соруктуг болурунга  чедир  кижизитпейн  турарын  билип  каан. Оон  чоорту  нарыыдап  олурар  хемчеглерни  ап  эгелээн.

              Тура – соруктун  кужу  колдуунда – ла  хулээп  алдынган  шиитпирлернин  боттанылгазындан, кууселдезинден  эгелээр. Шиитпир   куусеттинмээн   таварылга бурузу – ле  тура – сорукка, даттын  демирни  уреп  чий  бергени  ышкаш, багай  салдарны халдадыр.Уругларны  кижизидеринге  бот  кижизидилге  чугула рольду  ойнаар. Элээди  уругларга  бодун кижизидер  кузел медерелдии – биле  тыптып  кээр.  Олар  бот  кижизиделгенин  дузазы – биле  боттарынын  куштуг  тура – соруктуг  кылдыр кижизидиксээр  апаар.

                Ада – иелернин  уругларнын  тура – соруун  кижизидеринге  чамдык  ниити  дурумнерни  сагыыры чугула.:

           1. Оореникчи  оскен  тудум, кылып турар  ажылын  нарыыдадыр, негелделерни  ында – хаая эвес, а  ургулчу сагыыр.

            2. Ог - буленин  болгаш школанын негелделери  чангыс аай болурун  чедип алыр.

             3. Тура – соруктун  кижизидилгезин  чоорту  бот –кижизидилге – биле   холбаар. Бот – кижизидилге  элээди  болгаш улгады  берген  уругларнын  кижизидилгезинге      улуг  рольду ойнаар.

               4. Ада – иелер боттары  эки улегер  бооп  шыдаар  болза, оларнын соглээн состери – биле  ажыл –херээ дуушкек болза, чугле  ынчан уругларнын  кижизидилгезинге  дузалаар.