НОД
методическая разработка (старшая группа)

БАДЫТКААН:

«Солнышко» уруглар садынын эргелекчизи:

________ Тоспайак Ч. Д.  

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын

«Солнышко» аттыг албан чери

АЖЫК КИЧЭЭЛ:

«Бичии Адыгжыгаштын ужуралдары»

Ыры-хогжумбашкызы:

Тун-оол Д. Р.

Чаа-Хол – 2018

Ортумак болуктун уругларынга (НОД):

«Бичии Адыгжыгаштын ужуралдары»

Сорулгазы:

1. Ооредиглиг сорулгазы: аялганын оожум-дурген хевирлерин ылгап ооредиири, ырыны эгезинден тончузунге чедир дыннап ооредиири, хогжумнуг херекселдин уннун дыннап ооредиири;

2. Кижизидилгелиг сорулгазы: уругларны бот-боттарынга, долгандыр кижилерге хумагалыг, дузааргак болурун база уругну хогжум-аялгага ынак болурун кижизидери;  

3. Сайзырадыыр сорулгазы: уругларнын угаан-медерелин, чугаа-домаан аялга дузазы-биле сайзырадыыры;

4. Словарьлыг ажыл:«Хунчугежим» деп ырыда «тараа», «сагланнаан», «дамырактар» деп состерни уругларга угаап билиндирери.

Кичээлдин чорудуу.

Марш темпилиг аялга адаа-биле уруглар залче кирип келгеш сандайларга олуруп алыр.

Башкы: Кижи таныыр кижизинге ужуражып келгеш баштай чуну канчаар ийик уруглар?

Уруглар: Мендилежиир! Экиилежиир!

Башкы: Шын-дыр! Мен силер-биле ырлап экиилежиир мен. «Экиивенер, уруглар» дээримге уруглар могейер, «Экиивенер, оолдар» дээримге оолдар могейер, «Экиивенер, башкылар» дээримге башкылар бистин-биле мендилежиир.

Ыры-хогжум башкызы фонограмма-биле ырлап Экиилежиир.

«Экиивенер!»

Экиивенер! Экиивенер!

Экиивенер, уруглар!

Экиивенер! Экиивенер!

Экиивенер, оолдар!

Экиивенер! Экиивенер!

Экиивенер, башкылар!

Экиивенер! Экиивенер!

Экии-ве-нер!

Башкы: Уруглар,  тоолдар дыннаарынга ынак силер бе?

Уруглар: Ийе!

Башкы: Ындыг болза, мен силерге «Бичии Адыгжыгаштын ужуралдары» деп хуулгаазын тоолдан чугаалап берейн. Кичээнгейлиг дыннанар  че.

- Бир-ле арга кыдыы ыржык черге бажынчыгаш турган.  Ол бажынчыгашка бичи Адыгжыгаш авазы-биле чурттап турган (стол кырында делгеп каан бортчугештерже башкы айтыыр). А бо стол кырында Адыгжыгашты тып корунерем уруглар (уруглар айтыыр).  Шын-дыр, эр-хейлер! Кым Адыгжыгаш болуксап тур? (бортчугешти 1 оолга кетсип каар).Бир хун кайгамчыктыг хун болган. Ол хун Адыгжыгаштын авазынынын торуттунген хуну. Бичии Адыгжыгаш ону база утпаан. Авазынга белек кылдыр чараш чечектерни сунар деп шиитпирлеп алган.  Адыгжыгаш аргаже орук эдерип чорупкан. Кылаштап чорааш дыка чараш янзы-буру чечектерлиг аргага чедип келген. Авазынга сунар чечектерин шилип тургаш чыып алгаш,  дедир чанар орун тыпайн аза берген. Адыгжыгаш корткаш ыглап эгелээн. Ынчап чааскаан ыглап орда  Чараа-чечен чедип келген. Чараа-чеченнин бортчугежи кайда-дыр уруглар? (уруглар айтыыр). Шын-дыр! (бир уругга кетсип каар).

 - «Канчап бардын Адыгжыгаш?» - деп Чараа-чечен айтырган.

 - «Бо хун авамнын торуттунген хунну. Авамга белек кылдыр чараш чечектер чулуп алгаш,  чарашсынып чорааш  аза бердим. Ам канчап бажынчыгажым тып аар мен» - деп Адыгжыгаш мунгарап чугаалаан.

 - «Ыглава Адыгжыгаш, мен сенээ дузалажыыр мен. Бо дээрге хуулгаазын арга-дыр. Манаа келген амытаннар-ла албан бир-ле кадыкшылдга ажыктыг сула шимчээшкиннер кылыр. Оон башка бо хуулгаазын арга  салбайн баар. Ынчангаш, мээн-биле кады «Чараа-чечен» деп тыныш органнарын сайзырадыыр сула шимчээшкинден  кылыптаалы. Оон сээн чанар оруун тыптып кээр» - деп Чараа-чечен чугаалаан.

Бис база Адыгжыгаш биле Чараа-чеченге дузалажыптар бис бе уруглар?

Уруглар-биле тыныш органнарын сайзырадыыр гимнастика «Чараа-чечен». Думчуу-биле агаарны киир тынгаш аскы-биле «Фрр» деп ун-биле киир тынып алган агаарын ундур тынар.

Адыгжыгаш Чараа-чеченге четтиргенин илереткеш улаштыыр оруун уламчылап чорупкан. Кылаштап чорааш Адыгжыгаш Хунчугешке таваржы бээр. Столда «Хунчугештин» боргу кайы-дыр уруглар? (уруглар айтыыр, бирээзинге кетсип каар)

 - «Экии! Кайнаар бар чыдарын ол Адыгжыгаш? Чулуп алган чечектериннин чаражын аа! Менээ белек кылдыр бээр сен бе?» - деп Хунчугеш чугаалаан.

 - «Экии, Хунчугеш! Мен сенээ чечектеримни  берип шыдавас мен. Бо хун авамнын торуттунген хуну, бо чечектерни авамга белек кылдыр сунар дээш чыып алдым. Ынчалза-даа, сенээ база белээм бар. Мен сенээ «Хунчугежим» деп ырыны белек кылдыр ырлап берейн» - дээн.

Башкы: Хунчугешке ырыдан ырлап бээр бис бе уруглар?

Уруглар: Чаа!

Башкы баштай «Хунчугежим» деп ырыны шулук кылдыр номчуп бээр. Билдинмес состернин утказын тайылбырлап проекторга коргузер. Оон уругларга ырлап бээр. Уруглар столда салып каан «чечектерни», «ховаганнарны», «хунчугештерни», «тараа сывын», «дамыракты» ырынын созуглелинин аайы-биле кодурер.

 - Четтирдим Адыгжыгаш! Дыка-ла чараш ыры-дыр. Менээ чараш ыры ырлап бергенин дээш ооруп тур мен  - дээш Хунчугеш байырлашкан.

Адыгжыгаш оруун уламчылап чорупкан. Бар чыткаш бичии дагаа оолдарынга таваржы бээр. Мында дагаа оолдары кайы-дыр уруглар? (уруглар айтыыр, бортчугештерни кетсип каар).  Дагаа оолдары маргыжып, бир-ле ойнаарак былаашкан кел чытканнар.

 -  Канчап бардынар дагаажыктар? - деп Адыгжыгаш айтырган.

 -  Бо ойнаар хогжум херекселин хунаажып, кайыывыс ойнаар аайын тыпайн маргыжып тур бис – дээн-дир.

Башкы: Бо чуу деп хогжум херексели-дир, билир силер бе уруглар? (уруглар харыылаар).  Бо хогжум херекселинин адын «Бубен» дээр. Бубен дааштыг хогжум херекселдеринге хамааржыыр. Даажын дыннап корунер даан (уругларга аялгаойнап бээр). Ам бээр тогериктей туруп алаш «Бубен» деп хоглуг оюндан ойнаптаалынар.

       Оюн «Бубен». Уруглар тогериктей туруп алыр. Башкы «Бубен» дугайында ырыны ырлап эгелээрге уруглар бубенни чанында турар эжинче дамчыдып эгелээр. Ыры тонуп каарга башкы аялга салыптар. Уруглар башкы-биле денге танцылаар.

Холчугаштар дамчыштыыр,

Хоглуг бубен манна-ла!

Аялганын турарын

Адыш часкап саннаалы

1 – 2 - 3! 1 – 2 – 3!

Кымда бубен барган-дыр?

Дурген шымда, танцыла!

«Ах, вы сени, мои сени» деп ырынын аялгазынга ырлаар.

 - Четтирдивис, Адыгжыгаш! Бисти ойнап, хогледип, бистин чаргывысты чарып каанын дээш – деп  дагаажыктар четтиргенин илереткеш  чорупканнар.

Адыгжыгаш ол кылаштап чорааш аътка таваржы берген. Аъттын бортчугежи кайы-дыр уруглар? (уруглар айтыыр, бир оолга кетсип каар).

 - Кайнаар чедерин ол Адыгжыгаш? – деп аът айтырган.

 - Бо хун авамнын торуттунген хунну. Авамнын сеткилин оортуп чараш чечектерни белек кылдыр сунуп соннээрим ол.

 - Мээн ооргамче олурувут Адыгжыгаш, мен сени бажынчыгажынга саадатпайн чедирип каар мен  – дээн. Адыгжыгаш аътка олурупкан.

     Башкы: «Аъдым» деп самнын шимчээшкиннерин ооренип аалынар уруглар. Мен чуну кылыр мен, мени отуннуп кылыр силер.

      Уруглар тогериктей туруп алгаш «Аъдым» деп танцыны башкы-биле денге  бар танцылаар.

     Ур болбаанда Адыгжыгаштын бажынчыгажы бо коступ келген. Аътка четтиргенин Адыгжыгаш илереткен. Бажын даштында маннап хунзээн авазынга маннап чеде бергеш, Адыгжыгаш чараш чечектерини авазынга белек кылдыр сунган. Авазы оглун куспактааш:

 - Четтирдим, оглум! Дыка-ла чараш, ховар белекти менээ соннедин – дээн.  Адыгжыгаш орукка аза бээрге дузалажып чораан аннарын авазынга чугаалап берген.

Быжыглаашкын:

1. Уруглар,  Адыгжыгашка кымнар дузалашкан? Адап корунерем!
2. Чуу деп ырыны ырладывыс? Ырлаан ырывыс оожум азы дурген, хоглуг азы мунгаранчыг-дыр бе?
3. Чуу деп  танцынын шимчээшкиннерин ооренип алдывыс?

Башкы: Эр-хейлер! Адыгжыгаш-биле байырлашкаш чоруулунар че уруглар.

«Бадыткаан»:

«Солнышко» уруглар садынын эргелекчизи

_________________ Тоспайак Ч. Д.

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун  Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын

«Солнышко» аттыг албан чери

АЖЫК КИЧЭЭЛ

 «ТЫВА ОЮН – САЙЗАНАК»

Ыры-хогжум башкызы:

Тун-оол Д. Р.

Чаа – Хол 2018

Ажык кичээл: «Тыва оюн – сайзанак»

Сорулгазы:

1. Уругларга тыва чараш оюн сайзанакты билиндирип,ойнадып ооредиири, угаадыыры;
2. Уругларнын чогаадыкчы, уран-чечен, тывызык чоруун деткиири;
3. Тыва чаагай чанчылдарны уруглар сагып билир кылдыр кижизидери;
4. Уругларнын ыры-хогжумге сонуургалын куштелдирери.

Кичээлдин чорудуу.

Залдын ортузунда шывыг кырында даштар-биле сайзанакты дерип каастаан. Сайзанактан ырак эвесте Арбай-оолдун оон дерип каастааш пос-биле уругларга козулбес кылдыр шып каар. Сайзанактын чанында кур кажаа салып каан. Залда бичии сай даштарны тарадыыр салгылап каан. «Сайзанак» деп ырынын адаа-биле башкы уруглар-биле залче кирип келгеш сандайларга олуруп алыр.

Башкы: Экии, уруглар! Мен силерге чааскаан эвес, чарашпайлар Чинчи,Шуру, моге оол Арбай-оол-биле аалдап чедип келген бис. «Солнышко» уруглар оргээзинде  чараш чаштар-биле барып ойнаалынарам башкы дээрге келгенивис бо.

Ойнаарактарны сандайларга тургузуп салып алыр.

Башкы (ойнаарактарже коргеш): Арбай-оол, Чинчи, Шуру! Уруглар- биле мендилежип корунерем (ойнаар-кыстар уруглар-биле мендилежиир)

Силернин-биле кады ойнап, хоглээр дээш чедип келдивис, уруглар.

Башкы уругларнын кичээнгейин даштар-биле чыып каастаан сайзанакче угландырар.

Башкы: Оо, уруглар! Корунер даан! Сайзанактын чаражын!Сайзанак деп чуу чувел уруглар, билир силер бе? Сайзанакты чуулер-биле кылып каан-дыр, уруглар?

Башкы: Шын-дыр, эр-хейлер! Сайзанак дээрге бичии уругларнын ойнаар оюнну. Сайзанакты даштар-биле чыып кылып каан. Бистин кырган-аваларывыс, аваларывыс, угбаларывыс бичии чорааш чараш даштарны чыып алгаш, ону огнун иштики дериг херекселдери кылдыр дерип-каастап, бичии-бичии сай даштарны анай, хураган, ошку, хой, инек, аът кылдыр хуулдуруп алгаш ойнаар чорааннар.

Башкы:Бис база сайзанактап ойнап каар бис бе, уруглар? Дуу ол чыдар бичии сай даштарны бээр чыып экелинер, мал-маганнывыс кылдыр хуулдуруп алгаш кажаалап аалылынар!(уруглар залда тарадыыр салгылап каан бичии даштарны сайзанак ог чанынга чыый салып каарлар).

Чинчи, Шуру, Арбай-оол база силернин-биле ойнаксап турар-дыр уруглар.

Башкы уругларга ойнаар-кыстарны тутсуп каар.

Башкы: Уруглар! Тоолдар дыннаарынга ынак силер бе? Мен силерге солун тоолдан чугаалап берейн, кончуг кичээнгейлиг дыннанар че.

Игил аялгазынга башкы тоолду чугаалап эгелээр.

  Шыян ам, эртенгинин эртезинде бурунгунун мурнунда, буга – деге мыйызы буступ – дужуп турар шагда чувен иргин. Аалдан ырак эвес,коктуг-шыктыг черге эжишкилер Шуру биле Чинчи сайзанактап ойнап олурганнар. Сайзанактап ойнап олургаш дыннаарга ырак эвесте чараш аялга дынналып келген. Чинчи тургаш:

 - «Кандыг кончуг чараш аялга боор? Ону кым ойнап турар дээр сен? Тааланчыын, чаражын!» деп уруглар аразында чугаалажып, магадап ханмайн дыннап олурганнар. Чараш аялга улам дынзып, откут дынналып уругларны магадаткан.

Башкы: Чинчи биле Шуру кандыг аялга дыннап турар эвес, бис база кичээнгейлиг дыннап корээлинерем уруглар?!  

Башкы хомус аялгазын салыптар. Уруглар кичээнгейлиг дыннаар.

Башкы: Кандыг аялга дыннадывыс уруглар? Оожум азы дурген-дир бе? Откут азы тунук-тур бе?

Уруглар дыннаан аялгазынын овур-хевирин чугаалаар.

Башкы: Эр-хейлер!

Аялга оожумнап чоруй чиде берген. Эжишкилер ойнап олурда устуу аалдын ус – шевер оглу Арбай-оол аъттыг чедип келген. Аъдындан душкеш уругларнын чанынга чедип келген.

 - «Экии! Сайзанактап ойнап олур силер бе?» - деп Арбай-оол айтырган.

- «Экии, Арбай-оол! Ийе, Чинчи-биле сайзанактап ойнап олур бис.Бистин кылып алган сайзанаавысты сонуургап коруп кор даан» - деп эжишкилер ээрешкен.

 - Ам чаа чараш аялга дыннадывыс, сен ону дыннадын бе?» - деп Шуру Арбай-оолдан айтырган.

 - «Аа! Ачам менээ хомус белекке берген. Ону ойнап ооренип турарым ол дийн» – дээш Арбай-оол хорээнден хомус уштуп экелген.

Башкы: Чаражын корунер даан уруглар! Бо дээрге хомус деп ойнаар хогжум херексели-дир. Хомусту демирден кылыр. А бо дээрге хомустун дылы-дыр. Хомуска аялгаларны бо дылдын дузазы-биле ундуруп ойнаар. Бис база шенеп ойнап корээлинерем урулар?!

Уругларны хомус деп тыва хогжум херексели-биле таныштырар. Башкы хомуска ойнаар. Уруг бурузунге база хомусту ойнап шенедиир.

Башкы: Эр-хейлер, чараштарын!

Чинчитургаш: «Оо, чаражын аа! Дыка-ла хоюг, чараш уннуг хогжум-дур. Бисти база бо чараш хогжум херекселинге ойнап ооредип каар сен аа Арбай-оол?» - деп дилээн.

 - «Ийе, ооредип каар мен» – деп Арбай-оол чопшээрешкен. «Сайзанаанарнын чаражын аа?! Дыка-ла чараш кылдыр кылып алган-дыр силер» - деп Арбай-оол магадап чугаалаан.

 - «Ындыг – дыр бе? «Аргага кирген кижи саат дайнаар, аалга кирген кижи аяк эрии ызырар»дээр болгай. Бистин сайзанаавысче моорлап кирип, шайдан ижип корем Арбай-оол» деп эжишкилер Арбай-оолду сайзанаанче чалаан. «Мындыг чараш сайзанак – огде аалчы болуп кирип келген кижи аян тудуп ырлап бербеске кайыын боор» - деп Арбай-оол чугаалаан. «Шын-дыр ийе, биске ырыдан ырлап бер че» - деп Чинчи чошпээрешкен. «Адыр, «Шайывыс» деп ырыны кады ырлап-тар бис бе, Арбай-оол?» - деп Шуру айтырган. «Ийе ырлаптаалынар! – деп Арбай-оол чопшээрешкен.

Башкы: Уруглар, бис база Чинчи, Шуру, Арбай-оолгакатчып «Шайывыс» деп ырыныкады ырлажып каар бис бе?

Башкы уруглар-биле туруп келгеш «Шайывыс» деп ырыны ырлаар.

Башкы: Эр-хейлер! Дыка чараш кылдыр ырлаар-дыр силер уруглар!

Арбай-оол тургаш: «Чинчи, Шуру! Мээн аалымче бараалынарам че?! Мээн аалымга баргаш хогжум – херекселдери биле ойнаар бис» - деп эжишкилерни чалаан.  Арбай-оол уругларже коргеш: «Силерни база аалымче чалап тур мен уруглар!»

Башкы: Силер хожум – херекселдеринге ойнаарынга ынак силер бе, уруглар? Бис база барып ойнаалынарам! Аъттарывыс мунупкаш Арбай-оолдун аалынче чоруптаалынар!

«Аъдым»деп танцыны уруглар башкы-биле танцылап кууседир. Танцылап каапкаш уруглар сандайларынга олуруп алырлар.

Башкы: Чараштарын! Дыка танцылаар-дыр силер, уруглар!

Башкы Арбай-оолдун аалын шып каан турган посту ап кааптар.

Эжишкилер Арбай-оолдун аалынга кирип келгеш, долгандыр коорге дор бажында, ханада тыва хогжум херексели азып каан турган.

«Оо, чаражын! Бо чуу чувел биске тайылбырлап, айтып берип корем Арбай-оол» - деп Шуру дилээн.

Арбай-оол тургаш: «Бо тыва ойнаар хогжум херексели-дир. Мону бызаанчы деп адаар. Бызаанчыныус-шеверлер ыяштанхевирлеп, чараштап, чазап кылып алыр турганнар. Бызаанчынын бажын аът баштыг кылдыр чазаар. Чуге дээрге хогжумчулер бызаанчыга аът малдын киштээнин отунуп ойнаар.  Бо дээрге ойнаар хылдары-дыр. Ону аъттын кудуруундан кылыр. Бызаанчынын хылдарынга «ча»-билеойнаар.  

Башкы: Бис база Арбай-оолдун хогжум херекселдерин тудуп алгаш, чараш аялгадан ойнап каар бис бе уруглар?

Башкы уругларга дамбыра, конгалар, улеп бээр. «Дошпулуурум» деп аялганы салыптарга уруглар башкызы-биле ойнаар. Ойнап каапкаш уруглар сайзанакты долгандыыр олуруп алырлар.

Башкы: Эр-хейлер! Ёзулуг келир уенин хогжумчулери озуп олурар-дыр!

Шуру тургаш: «Дыка-ла чараш хогжум херекселдери эдилеп чоруур-дыр сен Арбай-оол. Хогжумге ойнаар салымынны кагбайн, ам-даа бурунгаар чуткуп, Тывавыстын адын делегейнин ангы-ангы булуннарынга алдаржыдып чоруурунну кузеп каар-дыр бис» - деп чугаалаан. Арбай-оол тургаш: «Ийе, аялгага ынак сонуургалымны, хогжум херекселдеринге ойнаар салым-чаяннымны черле чидирбес, кагбас мен. Тывамнын толептиг оглу болуп озер мен» - деп чугаалаан. Чинчи: «Чеже олурар бис. Солун оюндан бо уруглар-биле ойнап каар бис бе?»

Башкы: Арбай-оол, Чинчи, Шуру бисти солун оюнче чалап турар-дыр уруглар. Ойнаалынарам че! «Конгулуур» деп тыва чараш оюн ойнаар бис, бээр чыскаалдыр туруп алынар.

Оюн «Конгулуур». Башкы хендирлернин дузазы-биле шывыг кырынга улуг, борбак тогерик кылып алыр. Оюн уезинде ол тогериктен кым-даа унмес. Ол тогериктен уне маннаар кижини оюндан ундур шиидер. Шупту уругларга бичии конгажыгаштар улеп бээр. Башкы карактарын кылын пос-биле шарып алыр. Башкы 3 катап бодун долгандыыр дээскингеш уругларны тып эгелээр. Уруглар конгаларын чайып, башкыдан дезип оожум маннаар. Туттуруп алган уруг башкынын орнун солуп оюнну уламчылаар азы ол уругну шиидер: шулук, ыры, танцы, улегер домак чугаалаар.

Башкы: Эр-хейлер! Дыка-ла аваангыр, кашпагай, чечен – мерген уруглар-дыр силер!

   Шуру тургаш: «Ойнап – хоглеп олурувуста орайтаар деп барды Чинчи. Барып инектеривис саап, ошку – хоювус кажаалап аваларывыска дузалажыыл» - деп чугаалаан.

   «Шын-дыр ийе. Дурген чанаалы! Бис-даа чаныптывыс Арбай-оол» - деп Чинчи чугаалаан.

Башкы уругларже коргеш.

Башкы: Сайзанактап ойнап олурувуста хун ажып орайтаар деп барган-дыр, уруглар. Сайзанаавыс иштин аайлап кааш, Арбай-оол, Чинчи, Шуру-биле байырлашкаш чоруулунар че!

Уруглар башкызы-биле ойнаар-кыстарны сайзанак чанынга олуртуп салып каарлар.

Быжыглаашкын:

1. Сайзанакты чуулер-биле кылыр болду уруглар? (даштар)
2. Демир-биле чуу деп ойнаар хогжум херексели кылыр болду? (хомус)
3. Хомуска кандыг аялга ойнап турду, чугаалап корунерем уруглар? (дурген)
4. Кымнын аалынче аалдап чордувус? (Арбай-оолдун)
5. Кандыг тыва хогжум херексели – биле таныштывыс уруглар? (бызаанчы)

Башкы: Эр – хейлер! Аъттарывыс мунупкаш чоруптаалынар!

Башкы уругларны 2-2 кылдыр тургузуп алыр.

Сайзанактап ойнадывыс,

Чанаалынар, чоруулунар.

Сарыг – ойну мунуп алгаш,

Чарыштырып чанаалынар!

Башкы уруглары – биле орээлден уне бээрлер.