Мои публикации
методическая разработка

Хөөмей – тыва улустуң ырыларының база бир онзагай хевири.

              Хөөмей – дээрге ырлаарынын база бир тускай хевири, ок боостаа-биле ырлаар аяалга. Хоомей-Тыва  болгаш  торел  азы  чоок кавыда чоннарнын уран-хогжум эртинези. Хоомей дээрге тыва чоннун катаптатынмас кайгамчык онзагай талантылыг уран чуулу дээрзи  шагда-ла билдингир аппарган.Тыва чон шаг-шаандан бээр уран талантызы-биле ховар дээн улустарның бирээзи.          

Бистиң ол уран талантывыс иштинде сыгыт-хөөмей кол черни ээлеп турар.  Өске чоннарның улустуң сонуургалын чедип алган. Хөөмей-сыгытты дыңнаан оске чоннар ооң тааланчыг уян-чаражын магадап ханмас. Чуге магадап ханмас дээрге, чуге дизе сыгыт-хөөмей оске чоннарга бодаарга онзагай  ылгалып турар. Хөөмейни ырлап турар уеде хары угда 2 үнге ырлап турар.  

Бистиң төөгүвүсте  хөөмейни күүседип чораан «алдын» салгалдын соолгу кижилери  Максим Дакпай, Хомушку Идаамчап,  Чулдум Ак-оол, Хунаштаар-оол Ооржак.  Ол ышкаш кайгамчык салым –чаяаныг Хоомейжилеривис, «монгун» салгалдын толээлекчилеринге Олег Куулар, Леонид Ооржак, Геннадий Чаш Кайгал-оол Ховалыг, Конгар-оол ОНДАР, Генадий Тумат ,Монгун-оол Ондар база оон-даа оскелер бар.  Чоорту бөлүктер тургустунуп эгелээн. Амгы уеде оларнын саны көвүдээн: «Тыва» бөлүү, «Хүн-Хүртү», «Эртинелиг Тыва», «Чиргилчин», «Чаңгы – Хая». Оларның соо-биле бичи уруглар бөлүктери база немежип турар.  Кызылдын №9 дугаар школада Игорь Көшкендейниң удуртулгазы-биле «Амырга» болуу, амгы  бистин аравыста чок алдарлыг артизивис Коңгар-оол Ондарнын удуртуп ажыдып кааны бичии чаштарга хоомей болуу РШИде  ажылдап чоруур, база ол ышкаш Конгар-оол Ондар «Хоомейни» бугу делегейде билдингир кылдыр алдаржыдып каан. Сөөлгү уеде кыс уруглар безин сыгыртып ооренип ап турар апарган. Чижээ: Валентина Чулдум бир дугаар сценаже хоомейлеп унген херээжен хоомейжи. ( Франциядан бээр ырлап каапкан), тыва национал оркестирнин хогжумчулери Дамырак Айлан, Шончалай  Ооржак база «Тыва кызы» болуктун удурчукчузу Чодураа Тумат .

   Тыва  хоомейжилер – биле чергелештир даштыкы чоннар база сонуурган ооренип ап турарлар.   Тывада Шон Куирк  Тыва найионал оркестрде ажылдап, тыва чоннун культуразын, дылын  ооренип, игилдеп, хоомейлеп, каргыраалап, сыгыртып чоруур. Амгы уеде «Алаш» ансамбльда ажылдап турар.  

Хоомей, сыгыт чугле тыва чонда бар эвес оске чоннарда база бар.

1. Якуттарда – Хабарга.
2. Моолдарда- Хоомийем.
3. Алдайларда – Шоорарла- Каем
4. Хакастарда – Каем.
5. Калмыктарда – Хайлахом.

Бистин хоомейивис бо чоннарга бодаарга хой –хой хевирлерде ырлап турар. Ол болза Хоомей, Сыгыт, Каргыраа, Борбаннадыр, Эзенгилээр.

 «Сыгыт» - деп хевир «Сыгырар» деп тыва улустун созунден укталган.

Сыгыт кижилернин сагыш сеткилин аян киириип ырлаары.

 «Кагыраа» - деп хевир (теве ажылдыг кижи) «Богбаннат» деп тыва кылыг созунден тургустунган.

«Борбаннадыр» - деп сос чымчак ритмниг кууселде болур.

«Эзенгилээр» - деп сос эзенги деп состен унген. оон хоонунун утказы эзенги даажы илеретинип турар. Аъттыг кижи эзеринге олуруп алгаш, аъдын саяктадыр. Ол уннерни оттунгенинден эзенгилээр хевир тывылган.

           Ынчангаш сыгыт-хоомейни каш-каш ыянзы кылдыр ырлаар кончуг чараш байлак эртиневисти хундулеп чоруулунар. Бо хунде хоомей дыка сайзыраан  - Тыва  хоомей сыгытты хой-хой жанрларда: шиилерде, танцы- самда ажыглап турар.Тыва чоннун чаагай чанчылдарын уран -талантызын улам хогжудуп, ону унелеп, хундулеп, чоргаарланып, ырлап ооренир кузелдиг оолдар, ургуларывысты депкип чоруулунар, хундулуг башкылар!

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение

детский сад «Хунчугеш» Сут-Хольского района Республика Тыва

Тема:  Тыва улустун аас чогаалында «Хоомей»

Музыкальный руководитель:

Ондар.Ч.А

2019ч.