Кейеҙ баҫыу.
план-конспект занятия (старшая группа)

Темаһы «Кейеҙ баҫыу. Табын ырыу тамғаһы» мәктәпкәсә әҙерлек төркөмөндә белем биреү эшмәкәрлеге

Төп белем биреү өлкәһе: художестволы-эстетик үҫеш

Интеграция өлкәләре: танып белеү, социаль – коммуникативүҫеш(хәүефһеҙлек, уйын,коммуникация).

Маҡсаттар:

Белем биреү маҡсаттары:

• Кейеҙ баҫыу тураһында балаларҙың мәғлүмәтлелеген нығытыу, системаға һалыу;
• Башҡорт орнаменттары менән таныштырыуҙы дауам итеү, кейеҙҙә башҡорт тамғалары баҫырға өйрәтеү;
• Телмәрҙәрен яңы һүҙҙәр менән байытыу;
• Һорауҙарға тулы һәм аңлайышлы яуап бирергә өйрәтеүҙе дауам итеү.

Үҫеш маҡсаттары:

• Балаларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтереү;
• Ҡул суҡтарының хәрәкәтен үҫтереү;
• Балаларҙа ижади һәләтлелекте һәм үҙаллылыҡты үҫтереү.

Тәрбиәүи маҡсаттар:

Балаларҙа башҡорт халҡының боронғо шөғөлдәренә ихтирам, үҙ-ара дуҫлыҡ, халыҡ ижадына хөрмәт тәрбиәләү.

Һүҙлек эш: тамға, ырғаҡлы әүернә.

Эш алымдары: әңгәмә, уйын «Ҡапма-ҡаршы әйтеш», ырыу тамғаларының иллюстрацияларын күрһәтеү, йомаҡ сисеү, видеоматериал ҡарау, практик эш.

Йыһазландырыу:

Видеоматериал, интерактив таҡта, башҡорт көйө, ноутбук, мнемотаблицалар, алдан баҫылған кейеҙҙәр, ҡара һәм аҡ һарыҡ йөнө, уҡлау, алъяпҡыс, яулыҡтар, тастар, йылы һыу, һалҡын һыу, һабын иҙмәһе, япмалар.

Әҙерлек эше: Һәр ырыуҙың тамғалары менән таныштырыу;

Ойоштороу өлөшө:

Тәрбиәсе: Балалар, мин һеҙгә йомаҡ ҡоям, иғтибар менән тыңлағыҙ:

Йомаҡ:

Башалтай ҙа өҫтөндә,

Быймалар ҙа өҫтөндә,

Өшөтмәйем мин һеҙҙе

Йүгерәм тау өҫтөндә. (һарыҡ)

Уйлап ҡарағыҙ әле… Әйе һарыҡ. Ә ниңә йомаҡта башалтай ҙа өҫтөндә, быймаларҙа өҫтөндә тип әйтелә икән?

Бала: Сөнки һарыҡ йөнөнән ойоҡбаштар, бейәләйҙәр, баш кейеме бәйләйҙәр, быйма баҫалар.

Тәрбиәсе: Тимәк,бөгөн беҙ һеҙҙең менән нимә тураһында һүҙ алып барырбыҙ?

Балалар: Һарыҡ йөнө тураһында.

Тәрбиәсе: Ә тулыһынса әйткәндә, һарыҡ йөнөнән кейеҙ баҫыу тураһында һөйләшеүебеҙҙе дауам итәбеҙ.

Төп өлөш:

Тәрбиәсе: Әлбиттә, һарыҡ йөнө файҙалы икән, уның йөнөн беҙҙең әсәй-өләсәйҙәребеҙ иләп, сиратып, йомғаҡ яһап, беҙгә бейәләй, шарф, ойоҡтар баштар бәйләп кейҙерәләр. Ә һарыҡ йөнөнөң тағы ниндәй файҙаһы бар икән? (Бер баланы саҡырып, мнемотаблица ярҙамында һөйләмдәр төҙөй).

1-се бала:

Иллюстрациялар буйынса һөйләү

1. Һарыҡты көҙ һәм яҙ көнө ҡырҡалар.
2. Һарыҡ беҙгә ит, йөн бирә, һарыҡ йөнө беҙҙе йылыта.
3. Йөндән баҫылған быйма ҡыш көнө аяҡтарҙы өшөтмәй.
4. Аяҡтарға һыуыҡ үтмәһен өсөн онтораҡ һалабыҙ.
5. Кейеҙ баҫҡандар, ул балаҫ урынына ҡулланылған, тирмәне ҡаплағандар, ат өҫтөнә япҡандар.

Тәрбиәсе: Эйе, афарин! Бына һарыҡ йөнөнөң шифаһы ла бар икән. Элегерәк ата-бабаларыбыҙ яра булған урындарға таҙа һарыҡ йөнөн һалғандар, һарыҡ йөнө тиҙ арала бөтәштергән. Ә хәҙер беҙҙең өләсәйҙәребеҙ билдәре ауыртһа, аяҡ, ҡулдарының быуындары ауыртҡан урындарға бәйләйҙәр. Ялан аяҡҡа һарыҡ йөнөнән бәйләнгән ойоҡбаштарҙы кейһәң, аяҡтарҙы йылыта.Ә бына минең өлөсәйем миңә күҙ теймәһен өсөн сәңгелдәгемә йоҡа кейеҙ түшәгән.

Өләсәй инә.

Өләсәй: Һаумыһығыҙ балаларым!

Балалар: Һаумы өләсәй!

Тәрбиәсе: Һаумы өләсәй, әйҙә түрҙән уҙ!

Өләсәй: Бәй, балаларым кейеҙ баҫырға йыйынған бит, ҡана һорашайым әле. Бәләкәстәр, кейеҙ баҫыр өсөн көҙгө һарыҡ йөнөмө, әллә яҙғы йөн кәрәкме?

Балалар: Өләсәй, әлбиттә, көҙгө йөн кәрәк.

Бала: Кейеҙ баҫыу өсөн мотлаҡ көҙгө йөн кәрәк, сөнки уның сайыры күберәк була һәм ул йылыны ныҡ тота.

Бала: Өләсәй, өләсәй, мин дә һеҙгә йомаҡ ҡояйым әле.Йә, яуабын табырһығыҙ микән? Өйрөлдөм, төрөлдөм, түр башына йәйелдем.

Өләсәй: (балаларҙың арҡаһын һөйөп) Кейеҙ, әлбиттә кейеҙ.

Тәрбиәсе: Әйҙәгеҙ әле, кейеҙҙе нисек баҫыу тураһында видеоматериал ҡарап алайыҡ.

Видеоматериал…..

Тәрбиәсе: (Ҡараған материал буйынса бер баланан һорай)

Сөмбөл, кейеҙҙе нисек баҫтыҡ әле? Һөйләп ишеттер?

2-се бала:

1. Һарыҡ йөнөн алдыҡ.
2. Йөндө теттек.
3. Йәйеп һалдыҡ.
4. Һабындың иҙмәһен өҫтөнә һиптек.
5. Йылы һыу ҡойҙоҡ.
6. Уҡлауға ураттыҡ та, тәгәрәттек.
7. Тәгәрәткәндән һуң, кейеҙ әҙер булғас, һалҡын һыуҙа сайҡаттыҡ. Киптереп алдыҡ.

Бала: Апай, ә бына минең өләсәйем эш башлар алдынан, ошолай тип әйтә торған ине, ике кеше күрмәһен, икенсегә етмәһен.

Өләсәй: Эй, балаҡайым, эште мәҡәл әйтеп башлаһаң, эш бәрәкәтле, еренә еткерелеп тамамлана.

Тәрбиәсе: Балалар, беҙ һеҙҙең менән балалар баҡсаһында кейеҙ баҫып боронғо һөнәргә өйрәндек . Арып киткәнһегеҙҙер, әйҙәгеҙ әле уйнап алайыҡ. Йә әле, ҡунаҡтарға үҙебеҙҙең йырыбыҙҙы йырлап ишеттерәйек әле?

Ял минуты: (музыка,балалар ҡапма-ҡаршы тороп әйтешеп алалар)

Малайҙар:

Әйтегеҙ әле, ҡыҙҙар,

Нисек йөндө тетәләр?

Ҡыҙҙар:

Бына шулай, бына шулай,

Бына шулай тетәләр.(хәрәкәт күрһәтәләр)

Ҡыҙҙар:

Әйтегеҙ әле, малайҙар,

Нисек кейеҙ баҫалар?

Малайҙар:

Бына шулай, бына шулай,

Бына шулай баҫалар. (хәрәкәт күрһәтәләр)

Малайҙар:

Әйтегеҙ әле, ҡыҙҙар,

Нисек кейеҙ йыуалар?

Ҡыҙҙар:

Бына шулай, бына шулай,

Бына шулай йыуалар.(хәрәкәт күрһәтәләр)

Тәрбиәсе:

Әйтегеҙ әле, балалар,

Нисек күңел асалар?

Балалар:

Бына шулай, бына шулай,

Бына шулай күңел асалар (хәрәкәт күрһәтәләр).

Практик эш:

Тәрбиәсе:

Балалар, кейеҙ беҙҙең халыҡты йылытҡан да, һауыҡтырған да. Кейеҙ баҫҡан саҡта һәр ырыу, һәр ара үҙенең билдәләрен, күңел йылыһын һалырға тырышҡан. Беҙ һеҙҙең менән һәр ырыу менән танышып киткән инек, ә бөгөн беҙ үҙебеҙҙең ырыуыбыҙ Үҫәргәндең тамғаһын кейеҙҙә баҫабыҙ. Тамға- нимә ул?

Балалар:Тамға – ул билдә була.

Тәрбиәсе: Бына ул тамғалар (бер нисә ырыуҙың тамғаларын күрһәтәм).

Һәр башҡорт ырыуының  үҙ тамғаһы, ҡошо һәм ағасы булған тип һөйләшкән инек. Ә бына Табындарҙың тамғаһын, ағасын, ҡошон әйтеп китегеҙ әле?

Бала Табындарҙың тамғаһы –сумес , ағасы – ҡарағас , ҡошо – ҡарағош, ораны - салауат

Тәрбиәсе: Бөгөн беҙ һеҙҙең менән Табын ырыуының тамғаһын кейеҙҙә баҫабыҙ. Балалар, өҫтәл янына килеп алъяпҡыс, яулыҡ кейеп алығыҙ. (талғын ғына башҡорт көйө уйнай).

Бала: Өләсәй, һеҙ элегерәк кейеҙҙе гел аҡ йөндән генә баҫтығыҙмы?

Өләсәй: Юҡ балаҡайым, кейеҙҙе ҡара йөндән дә баҫҡандар, ләкин аҡ һарыҡ йөнөнә өҫтөнлөктө күберәк бүлгәндәр.

Бала: Ә ниңә?

Өләсәй: Аҡ кейеҙ таҙалыҡты, йылылыҡты, яҡтылыҡты аңлатҡан.

Тәрбиәсе: Өләсәй, ат сабыштары булғанда, батырҙар ат өҫтөнә кейеҙ япҡандар, йәш килендәр ҡәйнә йортона ингәндә, ҡәйнә аҡ кейеҙгә баҫтырып индергән. Иң ҡәҙерле ҡунаҡтарҙы шулай уҡ аҡ кейеҙгә ултыртҡандар.

Бала: Мин дә аҡ кейеҙ тураһында шиғыр беләм, шуны һөйләп күрһәтәйем әле:

Аҡ кейеҙ ул беҙҙең аҡ күңел,

Аҡ кейеҙгә баҫыр тик саф күңел

Аҡ кейеҙ-шәжәрә, ҡот, иман,

Ял иткәндә түшәк һәм иман.

Тәрбиәсе: Һеҙҙең алда тетелгән ҡара һарыҡ йөнө һәм аҡ төҫтә һарыҡ йөнө ята. Иң тәүҙә япмаларзы түшәйбеҙ, унан һуң аҡ йөндө йәйеп һалабыҙ(балалар үҙ аллы эш башҡара), ә хәҙер шул кейеҙ өҫтөнә тамғабыҙҙы –ҡойошҡанды-ырғаҡлы әүернәне матур, тигеҙ итеп һалабыҙ(балаларға ярҙам күрһәтәм).

Тәрбиәсе: Балалар, нимәне һалабыҙ?

Балалар: Беҙҙең тамғабыҙҙы.

Тәрбиәсе: Бына, тамғабыҙ әҙер,өҫтөнә һабындың иҙмәһен һибеп сығайыҡ (балалар эште үҙ-аллы эшләйҙәр).

Ә хәҙер, бер аҙ ғына йылы һыу һибеп, алдығыҙҙа ятҡан уҡлауға уратып тәгәрәтәйек (балалар үҙ эштәрен үҙҙәре башҡара). Нығыраҡ баҫып тәгәрәтәбеҙ.Кейеҙебеҙ әҙер, һалҡын һыуҙа сайҡатып алайыҡ . Кейеҙебеҙҙе киптерергә һалып ҡуяйыҡ. Бына алдығыҙҙа еүеш салфетка ята, шуны менән ҡулдарыбыҙҙы һөртөп алайыҡ.

Йомғаҡлау.

Бөгөн һеҙгә кейеҙ баҫыу нимәһе менән оҡшаны?

Ә кемдең бөгөнгө баҫылған кейеҙе һеҙгә оҡшаны? Ни өсөн?

Беҙ ниндәй ырыуҙан? Ырыуыбыҙ нисек атала? Әйҙәгеҙ бергәләп әйтәйек әле: Табын.

Ырыуыбыҙҙың тамғаһы нисек атала? (Ырыуыбыҙҙың тамғаһы «сумес” тип атала)