Кичээлдерим
план-конспект занятия (старшая группа)

Орус улустуң тоолу «Репка».

Сорулгазы:

1.Өөредиглиг сорулгазы: уругларга орус улустуң тоолу «Репка» - деп тоолдуң утка, шынарын угаап билиринге өөредир. Салдынган айтырыгларга шын, дидим харыылап өөредир.

 2. Сайзырадылгалыг сорулгазы: сөс курлавырын сайзырадып байыдар.

 3. Кижизидилгелиг сорулгазы: башкының чугаазын дыңнап билиринге кижизидер. Улустуң аас-чогаалынга сонуургалдыг болурунга кижизидип өөредир.

Кичээлдиң дерилгези: тоолдуң  өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ

      Башкы - Экии уруглар.  - Тывызыктан салыйн тывыңарам уруглар.

 -Шуглак чок удуур        -Азыраарга шынчы             - Хензиг биче хирезинде

  Суг чок чунар                Аал кадарар өңнүүм         Хемирбес-ле чеми-даа чок

         (Диис)                              (Ыт)                                                    (Күске)                              

2. Кол кезээ                                                                                           

Башкы - Уруглар бистиң чугаавыстың сайзыраңгай чараш болурунга тоолдар кончуг ужур дузалыг. Тоолдар аңгы-аңгы утка шынарларлыг болур. Оларның утка шынары дыңнакчыларның кичээнгейин хаара тудары-биле аңгы-аңгы хуулгаазын сөстерден эгелээш төндурер.  Чижээ: «Шыяан ам, бир-ле черге азы бир-ле катап…» - деп хуулгаазын сөстер биле эгелээш «оюн оя чигин чире чурттап чоруй барган» - деп сөстер биле төнер. Тоолдуң маадырлары кижилер болгаш дириг амытаннар болур. Тоол салгалдан салгалче дамчып келир. Уруглар, ам мен силерге орус улустуң тоолу «Репканы» чугаалап берейн, а силер кончуг кичээнгейлиг мени дыңнаңар.

  Кижизидикчи башкы тоолдуң чуруктарын көргүзүп тургаш, тоолду уругларга тода билдингир кылдыр чугаалап бээр

 Айтырыгларга харыылар. Башкы уругларже айтырыглар салыр. Уруглар-биле тоолдуң дугайын чугаалажыр.

Башкы - Тоол силерге солун болду бе, уруглар? Чүнү сонуургадыңар?

- Ирей  чүнү тарып алган ийик, уруглар?

- Черниң хөрзүнүнге, хүннүң изиинге, сугнуң чаагайынга репка кайы хире кылдыр өзүп келгенил, уруглар?

- Ирей репказын ажаап алыр дээш, тура тырткаш, канчанганыл?

- Ашак кымны кый дээнил?

- Кырган-ава кымны кый дээнил?

- Уруу чүнү кый дээнил?

- Ыды чүнү кый дээнил?

- Диизи чүнү кый дээнил?

- Күске келгеш, тыртарга репказы канчанганыл?

- Репканы шупту ушта тыртып алгаш, оон  канчанган деп бодап тур силер уруглар?

3. Түңнел кезээ

Оюн  «Кандыг-дыр?»

Сорулгазы: кандыг-дыр? деп айтырыгга уругларны шын харыыладып өөредир.

Оюннуң чорудуу

Тоолда кирип турар маадырларны кандыызын (азы Кандыг?  деп айтырыгга харыылаттырар). Уруглар чуруктан көрүп тургаш база боттарының  үзел бодалы - биле айтырыгга харыылаар.

  Башкы - Тоолда репка кандыг-дыр, уруглар? ( Улуг, чаагай…)

             - Тоолда ашак кандыг-дыр? (Кежээ, эки, угаанныг, кырган…)

             - Кырган-ава кандыг-дыр, уруглар? (Кежээ, угаанныг…)

             - Оглунуң уруу кандыг-дыр, уруглар? (Чараш, чаптанчыг…)

             - Тоолда хаважыгаш кандыг-дыр, уруглар? (Эрестиг, ала…)

              - Диис кандыг-дыр, уруглар? (Чаптанчыг, кежээ, дузааргак…)

             - Күске кандыг-дыр, уруглар? ( Бичии, эки, дузааргак…)

Башкы - Бо тоолдуң утказы болза демнигде шупту ажыл херек бүдүнгүр болурун көргүзүп каан. Бир эвес бистер база тоолда маадырлар ышкаш шупту ындыг эптиг-демниг чоруур болзувусса, кандыг-даа бергелерни ажып эртип шыдаар болур бис. Ынчангаш силер база бот-боттарыңарга дузалажып, дыңнажып чоруңар уруглар.

Кичээл № 2

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: чугааның грамматиктиг тургузуун шын чугаалап өөредир.  Чугаазын тода, аянныг, дыңзыг кылдыр  чугаалап өөредир.

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: уругларның идепкейлиг болгаш сонуургаачал чоруун сайзырадыры-биле шиижиткен оюнну ажыглаар.

3. Кижизидилгелиг сорулгазы: эш-өөрүнүң чугаазын узе кирбейн  төндүр дыңнап  билиринге  кижизидер.

    Кичээлдиң дерилгези:  тоолдуң өңгүр чараш чуруктары, столга тургузуп алгаш ойнаар чуруктар театры.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ

Кижизидикчи башкы тоолдуң чуруктарын уругларга көргүзер.

Башкы - Тывыңарам уруглар, чуу деп тоолдан чуруктар-дыр?

Чуруктарны дес-дараалаштыр салып тургаш, тоолду уругларның боттарынга катап чугааладыр.

2. Кол кезээ

Чуруктар театрын ажыглап тургаш, тоолда бар маадырларның рольдарынга уругларны үзүп алгаш,  тоолду шиижидип ойнаар.

Кижизидикчи башкы. Эрте шагның эктинде элдеп чуве тургулаан дээр. Бир-ле катап кырган ирей репка тарып ап-тыр эвеспе. Черниң хөрзүнүнге, хүннуң изиинге, сугнуң чаагайынга оозу хөлчок улуг кылдыр өзуп үнүп келген иргин. (Ирейниң ролюнда уругну чалаар, ол уруг ирейниң чуруун тудуп алгаш, үнүп келгеш, стол кырынга тургузуп алгаш, чугаалаар).

Ирей. Тарып алган репкам кончуг улуг кылдыр өзүп келип-тир, ажаап алыйн адырам.

Башкы. Ирей-даа чузу боор репказын ажаап алыр дээш, тура тырткаш, чадажып каан. Оон ам канчаар кайгап-харап кырган аваны кыйгырыпкан.

Ирей. Кадай бээр кел, дузалажып көр!

(Кырган–аваның ролюнда уруг чедип кээр)

Бугу болук. Репкадан ирей, ирейден кырган ава туттунгаш, тура тыртып-ла эгелээн. Канчалдыр-даа тыртып кээрге, кара шору болган иргин.

Башкы. Чоп кончуг хоранныг чоор дээш, кырган-ава оглунуң уруун кый дээн.

Кырган-ава. Уруум бээр кел, дузалажып көр!

(Уруунуң ролюнда уруг үнүп кээр)

Бүгү бөлүк. Ам канчаар репкадан ирей, ирейден кырган-ава, кырган-авадан оглунуң уруу туттунгаш, тырткан-тырткан – шимчеш дивээн.

Башкы. Элдептиин але дээш, оглунуң уруу хаважыкты кый дээн.

Уруу. Хаважыгаш бээр кел, дузалажып көр!

(Хаважыктың ролюнда уруг үнүп кээр)

Бүгү бөлүк. Оон чүү боор, репкадан ирей, ирейден кырган-ава, кырган-авадан оглунуң уруу, оглунуң уруундан хаважыгаш туттунгаш, тура тыртып чадап, кара хинчээн көргеннер. Дазылы безин дызырт дивээн иргин.

Башкы. Карак-ла бо, хөктүүн але дээш, хаважыгаш кайгап харап, дииспеекти кый дээн.

Хаважыгаш. Дииспеек бээр кел, дузалажып көр!

(Дииспейниң ролюнда уруг үне халып кээр).

Бүгү бөлүк. Ам-на чүү боор, репкадан ирей, ирейден кырган-ава, кырган-авадан оглунуң уруу, оглунуң уруундан хаважыгаш, хаважыгаштан дииспеек тырткаш турупкан. Харык-шинээ төнүп, кара дери төгүлгүже тыртып келген,  хоржок болган.

Башкы. Чүү деп чоор бо черле адырам дээш, дииспеек дилегзинип туруп-туруп, күскежикти көрүп каан.

Диис. Күскежик бээр кээп биске дузадан кадып көр!

(Күскениң  ролюнда уруг үнүп кээр)

Бүгү бөлүк. Демниг сааскан теве тудуп чиген дээн, ам-на чүү боор, репкадан ирей, ирейден кырган-ава, кырган-авадан уруу, уруундан хаважыгаш, хаважыгаштан дииспеек, дииспеектен күскежик туттунгаш, херлип-херлип тыртып-ла, хенээргедип тыртып-ла турган, канчангаш-ла катап база тыртар дээрге, кайгамчыктыг репка-даа кара черден турлуп чаштай берип-тир оо!

3. Туңнел кезээ

Оюн «Ам бир эвес…»

Сорулгазы: уругларның чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

Башкы. Ам бир эвес күскежик дузалашпаан болза, өскелери репканы тура тыртып алыр дээш, чүнү канчаар деп бодаар силер?

Уругларның үзел-бодалдарын дыңнап, оларны деткиир.

Кичээл № 1 Орус улустуң тоолу «Борбак далган»

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: уругларга орус улустуң тоолу «Борбак далган»-деп тоолдуң утка шынарын угаап билиринге өөредир. Салдынган айтырыгларга шын, дидим харыылап өөредир. Боттарының үзел-бодалдарын илередип билиринге өөредир.

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: сөс курлавырын сайзырадып  байыдар. Уругларның харылзаалыг чугааны шын тургузуп билирин сайзырадыр. Чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

3. Кижизидилгелиг сорулгазы: эш-өөрунуң, башкызының чугаазын үзе кирбейн  төндүр дыңнап  билиринге  кижизидер. Улустуң аас-чогаалынга сонуургалдыг болурунга кижизидер.

Кичээлдиң дерилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ

Башкы - Экии уруглар! Кандыг-кандыг черлик дириг амытаннар билир силер сактып чугаалап көрүңерем, уруглар. Мен силерге бир черлик дириг амытан дугайында тывызыктан салыйн тывыңарам уруглар.

Дүгде кызаш, мында кызаш

Дүгү кызыл, боду кызыл. (Дилги)

- Ам силер черлик дириг амытаннар дугайында тывызыктардан чогаадып көрүңерем, уруглар.

Уруглар боттары черлик дириг амытаннар дугайында тывызыктарны чогаадыр,  уругларның  чогааткан тывызыктарын эштери тывар.

2. Кол кезээ

Тоолдуң өңгүр чараш чуруктарын ажыглап тургаш башкы тоолду уругларга аянныг, тода, билдингир кылдыр номчуп бээр.

 Айтырыгларга харыылар. (Уругларже айтырыглар салыр,  уруглар-биле тоолдуң  дугайын чугаалажыр).

Башкы - Тоол солун болду бе, уруглар? Тоолда чүнү эң-не сонуургадыңар?

- Ирей, кадай борбак далган быжырып алгаш, соңга караанга салып каарга, борбак далган канчанганыл, уруглар?

- Борбак далган орукка чуглуп олурарга, чүү таваржып келгенил?

- Койгун борбак далганны чүү дээнил?

- Борбак далган койгунга чүү деп ырлап бергенил, уруглар?

- Борбак далган койгундан дескеш, чүге таваржып келгенил?

- Бөрүден дескеш, чүге таваржып келгенил, уруглар?

- Адыгдан дескеш, чүге таваржып келгенил?

- Кажар дилгижек борбак далганны канчаар кажарлапкан-дыр, уруглар?

3. Түңнел кезээ

Оюн  «Эки - багай»

Сорулгазы: Тоолда эки, багай маадырларны ылгап билиринге өөредир.

 Башкы - Борбак далган дилгиге ырлап бээр дээш, дилгиниң думчуунуң кырынче үне берген. Бо таварылгада чүү эки, база чүү багайыл?

- Дилгиниң овур-хевирин чугаалап көрүңерем, уруглар.

- Борбак далганның овур-хевирин чугаалап көрүңерем, уруглар.

Тоол эки  төнчүлүг болур кылдыр тоолду өскертир чогаадып көрээлиңерем уруглар.

Башкы уруглар-биле кады тоолдуң төнчүзүн өскертир чогаадыр.

Кичээл № 2

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: чугааның грамматиктиг тургузуун шын чугаалап өөредир.  Диалог чугаага өөредир. Тода, аянныг, дыңзыг кылдыр чугаалаарын деткиир.

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: уругларның идепкейлиг болгаш сонуургаачал чоруун сайзырадыры-биле шиижиткен оюнну ажыглаар.

3. Кижизидилгелиг сорулгазы: эш-өөрүнүң, башкызының чугаазын узе кирбейн  төндүр дыңнап  билиринге  кижизидер.

Кичззлдиң дерилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары, столга тургузуп алгаш ойнаар чуруктар театры.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ

Оюн «Домакты төндүр»

Сорулгазы: Улаштыр домактарны чогааттырып өөредир.

Башкы - «Борбак далган» деп тоолдан үзүндүлер чугаалаарымга, силер ону улаштырып домакты төндүрер силер, уруглар.

- Аңмаар иштин …………………………………………..(ширбип тургаш)

- Борбак далган, борбак далган сени………………………  (чиптейн деп!)

- Мени чиве, көк бөрү, ………………………(сеңээ ырдан ырлап берейн)

- Хаайым кырынга олурупкаш……………….(катап база ырлай каавыдам)

2. Кол кезээ

Башкы - Эрткен кичээливисте өөренген тоолувусту шупту деңге сактып чугаалажып көрээлиңерем, уруглар.

Тоолдуң чуруктарының дузазы-биле тоолду уругларга сактып чугааладыр. (3-4 хире уругну чуруктарның дузазы-биле тоолдадыр, бир эвес уруг  уттуп алыр болза,  эштеринге дузалаштырар)

Тоолда кирип турар маадырларга кылган бөрттерни уругларның баштарынга кедирип алгаш, рольдарынга  үзүп алгаш, тоолду шиижидип ойнаар.

Кижизидикчи башкы. Эрте бурун шагда ирей-кадай улус чурттап чораан чүвең иргин. Бир-ле катап ирей олура, кадайындан дилеп-тир. (Ирей биле кадайның ролюнда уруглар үнүп кээр)

Ирей. Кырган, меңээ борбак далгандан быжырып берем.

Кадай. Далган бар эвес чүнүң-биле быжырар мен.

Ирей. Эх, чөнүкпейим, аңмаардан ширбип, артынчыдан кактазыңза болу-ла бээр ыйнаан.

Башкы. Кырган-даа чүзү боор, аңмаардан ширбип-ширбип ийи адыш далган кактап алгаш, ажыткыны сметанага холааш, борбак далган туткаш, саржагга хаарыпкаш, соодары-биле соңга караанга салып каан. (Борбак далганның ролюнда уруг үнүп кээр) Борбак далганга шак ынчаар чыдары эпчок болган: ол соңгадан дүшкеш, хар овааже чайылгаш, оон сиген кырынче халааш, сиген кырындан орукче чуулгаш, олап дукпуртуланып чоруп-ла каап-тыр эвеспе. Борбак далган орукка чуглуп олурарга, аңаа уткуй койгун халып келген (Койгуннуң ролюнда уруг үнүп кээр).

Койгун. Борбак далган, борбак далган сени чиптейн деп!

Борбак далган. Чок, майышкакпай, мени чиве, харын сеңээ кандыг ырыны ырлап бээримни дыңна даан.

Башкы. Койгун кулаан сүүрертипкеш, дыңнаалай берген. Борбак далган ырлап дүжүрүпкен.

                                                                                                                                   Аңмаар иштин ширбип тургаш,

Артынчылар кактап тургаш,

саржаг-биле холуп тургаш,

Чаза хаарып быжыргаштың,

Соңга орта соодуп каган,

Кырган-ачам, кырган-авам –

Кырганнардан дезип үнген

Борбак далган бодум-дур мен.

Койгун сенден дезе бээрим

Кончуг берге эвес деп бил.

Башкы. Ынча дээш Борбак далган чүгле караш дээн: ону чүгле койгун шала-була көруп четтиккен. Борбак далган борбаңайнып  арга ишти кокпа-биле чуглуп орда, аңаа уткуй бөрү бо-ла чедип келген. (Бөрүнүң рольунда уруг үнүп кээр)

Бөрү. Борбак далган, Борбак далган сени таптыг сыырыптайн!

Борбак далган. Мени чиве, көк бөрү, сеңээ ырдан ырлап берейн.

Аңмаар иштин ширбип тургаш,

Артынчылар кактап тургаш,

саржаг-биле холуп тургаш,

Чаза хаарып быжыргаштың,

Соңга орта соодуп каган,

Кырган-ачам, кырган-авам –

Кырганнардан дезип үнген

Борбак далган бодум-дур мен.

Кок Бору, сенден база,

Коргей-ле сен, дезе бээр мен.

Башкы. Ынча дээш, Борбак далган чугле шимеш дээн: ону чугле бору эскерип чыдып калган. Борбак далган ол-ла ынчап аргалап чоруп олурда, анаа уткуй, адыг  бо кел чыткан. (Адыгнын рольунда уруг унуп кээр)

Адыг. Борбак далган, Борбак далган, сени чиийн деп!

Борбак далган. Машпак, сен мени канчап чиир сен! Ооң орнунга мээң ырым дыңна.

   Аңмаар иштин ширбип тургаш,

Артынчылар кактап тургаш,

саржаг-биле холуп тургаш,

Чаза хаарып быжыргаштың,

Соңга орта соодуп каган,

Кырган-ачам, кырган-авам –

Кырганнардан дезип үнген

Борбак далган бодум-дур мен.

Адыг сенден дезе бээри

Амыр чүве болбазыкпе.

Башкы. Ынча дээш, Борбак далган караңнадыр чуглуп чорупкан, адыг чүгле ооң изин көрүп чыдып калган. Борбак далган ол-ла ынчап борбаңнадып чуглуп чорда, аңаа уткуй дилги бо-ла чедип келген. (Дилгиниң ролюнда уруг үнүп кээр)

Дилги. Экии, Борбак далган! Паа, чаражыңны але, артында-ла долбаналчак!

Башкы. Борбак далган мактаашкынга өөрүп, бодунуң ырызын ырлап эгелээн, а дилги ону дыңнавышаан улам-на чоошкулап олурган.

Аңмаар иштин ширбип тургаш,

Артынчылар кактап тургаш,

Бодум туткан кырганнарга,

Бо-ла койгун, адыг, бөрээ

Алдыртпайн дезип үнген

Борбак далган бодум-дур мен.

А сен база бырашпас сен!

Дилги. Кайгамчык-ла ыры-дыр! Багай-ла чүвем – кырааным-дыр ийин, күжүрүм, дыңнаарым база хирелиг дивес сен бе. Хаайым кырынга олурупкаш, катап база ырлай каавыдам.

Башкы. Борбак далган ооң ырызын мактап турар боорга, аңаа амырааш, дилгиниң хаайынче халый бергеш, ырлап-ла эгелээн.

Борбак далган. Борбак далган бодум-дур мен…

Башкы. А дилги – «хап» дээн соонда сыыра каапкан.

3. Түңнел кезээ

Оюн «Ам  бир эвес…»

Сорулгазы: Уругларның чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

Башкы. Ам бир эвес дилги борбак далганны чивээн болза борбак далган оон канчаар деп бодаар силер уруглар?

Уруглар боттарының бодап турары үзел-бодалдарын илередип чугаалаар.

Башкы - «Борбак далгандан» өске бо тоолга кандыг ат чогаадып болурул уруглар. Тоолга чаа аттан чогаадып көрүңерем.

Уруглар тоолга чаа ат чогаатырар.

Кичээл № 1

Орус улустуң тоолу «Шокар дагаа»

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: уругларга орус улустуң тоолу «Шокар дагаа» - деп тоолдуң утка шынарын угаап билиринге өөредир. Салдынган айтырыгларга шын, дидим харыылап өөредир. Боттарының узел-бодалдарын илередип билиринге өөредир.

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: сөс курлавырын сайзырадып  байыдар. Уругларның харылзаалыг чугааны шын тургузуп билирин сайзырадыр. Чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

3. Кижизидилгелиг сорулгазы: эш-өөрүнүң, башкызының чугаазын үзе кирбейн  төндүр дыңнап  билиринге  кижизидер. Улустуң аас-чогаалынга сонуургалдыг болурунга кижизидер.

 Кичээлдиң дерилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ

Башкы - Тывызыктан салыйн тывыңарам уруглар.

Даңгаар эртен алгырар,

Далаштырып алгырар.

Эртен эрте алгырар,

Эдискилей алгырар. (Дагаа)

- Дагаа дугайында чугаалажып корээлиңерем уруглар. Дагаа азырал куш бе, азы черлик  куш бе, уруглар?

- Чүге азырал куш  деп бодап тур силер, уруглар?

Башкы – Дагааның кижилерге ажык-дузазы кандыгыл, уруглар?

- Силерниң араңарда бажыңнарында дагаа азырап турар улус бар бе?

 2. Кол кезээ

Башкы - Бо кичээлде бистер орус улустуң тоолу «Шокар дагаа» деп тоол-биле таныжар бис уруглар. Баштай мен силерге тоолду тоолдап берейн кончуг кичээнгейлиг дыңнаар силер, уруглар.

Башкы тоолдуң өңгүр чараш чуруктарын уругларга көргүзүп тургаш тоолду уругларга чугаалап бээр.

Оюн  «Кижи бүрүзүнден  чаңгыс домак»

Сорулгазы: Уругларның сөс курлавырын байыдар. Дыңнаан чүүлүн сактып чугаалаарынга өөредир.

  Чуруктарны көрүп тургаш, бир уруг тоолдан бир домакты чугаалаарга, дараазында уруг ол уругнуң чугаазын уламчылап база бир домакты чугаалаар, ынчаар тоолду уруглар боттары тоолдап төндүрер.

Оюн  «Часыдып адаалыңар»

Сорулгазы: Тоолдуң маадырларының аттарынга хевир өскертириниң кожумаан немеп тургаш часыдыр адап өөредир.

 Башкы - Тоолдуң маадырлары силерге тааржыр, сонуурганчыг болду бе? Кажан бистерге кым бир кижи тааржыр азы сонуурганчыг болза бистер ону часыдып, эргеледип адаар бис. Ам ынчангаш тоолдуң маадырларын часыдып, эргеледип адаалыңар уруглар: дагаажыгаш, күскежигеш, чуургажыгаш…

3. Түңнел кезээ

Башкы - Күске халып келбээн болза тоол канчаар төнер деп бодаар силер уруглар?

Уруглар боттарының үзел-бодалдарын чугаалаар.

Кичээл №2

Сорулгазы:

1.     Өөредиглиг сорулгазы: чугааның грамматиктиг тургузуун шын чугаалап өөредир. Харылзаалыг чугаага уругларны өөредир. Тоолду тода, аянныг, дыңзыг кылдыр чугаалап өөредир.

2.     Сайзырадыглыг сорулгазы: уругларның биче моториказын сайзырадыр. Сөс курлавырын сайзырадып байыдар.

3.     Кижизидилгелиг сорулгазы: тоолду кичээнгейлиг, эш-өөрүнүң тоолун төндур дыңнап билир кылдыр кижизидер.

Кичээлдиң дерилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары, салаалар баштарынга кедер тоолдуң маадырларының хевирлери.

Кичээлдиң чорудуу:

1. Организастыг кезээ

Оюн  «Кым мактап шыдаарыл»

Сорулгазы: Тоолдуң маадырларынга хамаарышкан эки сөстерни илередип билир кылдыр өөредир.

   Башкы - Тоолдуң маадырлары силерге тааржыр, сонуурганчыг болду бе? Кажан бистерге кым бир кижи тааржыр азы сонуурганчыг болза бистер ону  мактап чугаалаар болгай бис, уруглар. Ам ынчангаш тоолдуң маадырларынга мактал сөстерден чугаалап көрүңерем,  уруглар.

2. Кол кезээ

  Тоолда кирип турар маадырларның  тускай кылган хевирлерин салаа баштарынга кедип алгаш  ону көргүспүшаан тоолду эгезинден төнчүзүнге чедир уругларга  чаңгыстап тургаш  тоолдадыр.

3. Түңнел кезээ

Оюн  «Ам бир эвес…»

Сорулгазы: уругларны боттарының бодап турары үзел-бодалдарын үндүр чугаалап өөредир.

Башкы - Уруглар, ам бир эвес күске халып келбээн болза тоол канчаар төнер деп бодаар  силер, уруглар?

Тоол  «Анайжыгаш-биле кымыскаяк»

Кичээл №1

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: чугаалаан домаан төндүрүп, херек сөстү  шын шилип  билиринге өөредир. Сөске кожумактарны шын ажыглап  өөредир.

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: уругларның дылының грамматиказын сайзырадыр. Сөс курлавырын байыдар. Домактарны улаштыр чогаадырын сайзырадыр. Угаан-бодалын, чуве утпазын быжыктырар.    

3. Кижизидиглиг сорулгазы: эш-өөрүнүң чугаазын төндүр  дыңнаар кылдыр база  үзе кирбес кылдыр кижизидер.

Кичээлдиң дерилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

Кижизидикчи башкы тоолду уругларга аяныг, тода номчуп бергеш,  уруглар-биле тоолдуң дугайын чугаалажыр.

Башкы - Тоол силерге сонуурганчыг болду бе? Чүнү сонуургадыңар?

-Кымыскаякка аалынче чедип алырынга кым дузалааныл уруглар?

-Ам бир эвес силер, Анайжыгаштың орнунга турган болзуңарза канчаар силер, кымыскаякка дузалажыр силер бе?

-Хураганнарның орнунга турган болзуңарза канчаар силер, эжиңерни шоодуп катыржып-ла үнер силер бе?

- Кымыскаяктың орнунга турган болзуңарза  канчаар  силер? Анайжыгашка база хураганнарга бөрүден маңнажып чоруй баарынга дузалажыр силер бе?

Оюн  «Часыдып адаалыңар»

Сорулгазы: Сөстерге часыдылга кожумактарын шын ажыглап  өөредир.

Башкы - Тоолдуң маадырлары силерге тааржыр, сонуурганчыг болду бе? Кажан бистерге кым бир кижи тааржыр азы сонуурганчыг болза бистер ону часыдып, эргеледип адаар бис. Ам ынчангаш эргеледип адаалыңар:  анайны, хураганны, кымыскаяакты, бөрүнү, дагны, хаяны, аалды, чечекти.

Оюн «Сөстү бодап ал»

Сорулгазы: Уругларның чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

Башкы - Ам мындыг оюнну ойнаалыңар. Кайы бирээңер үнүп келгеш, тоолда бар сөстү бодап алыр, ынчалза-даа ону ыыткыр кылдыр адавас, чүгле ол сөстүң утказын илередир, бистер кандыг сөс бодап алганын тывар бис. Чижээ: ол бичии, үзүк-боолук.

3. Түңнел кезээ

Тоолдуң үзүндүзүнүң чуруун көргеш, ол көргүскен чурукта үзүндү кезээн чугаалаар.

Башкы - Бо тоолда кайы маадырлар эки, база кайылары багайыл?

- Бөрү кандыгыл? Чүге?

- Ам бир эвес бөрү эки хуулгаазын илбичиниң бөрүзү турган болза, ол кандыг турарыл?

Бир эвес бөрү эки турган болза чуге ол анайжыгаштың чанынче союп чоокшулап органыл?

-Анайжыгаш кандыгыл? Чүге?

-Ам бир эвес анайжыгаш эки эвес турган болза тоол канчаар төнүп каар турганыл?

Уругларның  үзел-бодалдарын деткиир.

Кичээл №2

Сорулгазы: 

1. Өөредиглиг сорулгазы: диалог чугаага уругларны өөредир. Тода, аянныг, дыңзыг чугаалаарын деткиир. Угаан-бодалын, чуве утпазын быжыктырар

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: харылзаалыг чугааны билирин сайзырадыр. Уругларның идекпейлиг болгаш сонуургаачал чоруун сайзырадыры-биле шиижиткен оюнну ажыглаар. Уругларның биче моториказын сайзырадыр.

3. Кижизидиглиг сорулгазы: эш-өөрүнүң чугаазын төндүр  дыңнаар кылдыр база  үзе кирбес кылдыр кижизидер.

Кичээлдиң днрилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары, тоол маадырларының ширмага ойнап көргүзер хевирлери.

Кичээлдиң чорудуу:

Тоолдуң чуруктарын уругларга көргүзер.

Башкы – Тывыңарам уруглар чүү  деп тоолдан чуруктар-дыр?

Чуруктарны дес-дараалаштыр салып тургаш тоолду уругларга  сактып  чугааладыр.

- Чүге тоолдуң адын «Анайжыгаш-биле кымыскаяк» деп адааныл?

- Тоолга өске аттан чогаадып тып аалылыңарам уруглар.

Тоолда бар маадырларны рольдарга үстүп алгаш, уругларны ширмага ойнап күүсетирер.

Башкы - Айыраң чайт чечек, чимис частып үнген шыкка анайжыгаш дешкилеп, маңнап турган. Ол дидиредир дешкилеп-дешкилеп бир-ле дыңнаарга, чаржынчыг бичии ыылааш үн дыңналган.

Кымыскаяк. Меңээ дузалап көр, анайжыгаш!

Анайжыгаш. Сен кым сен? Сеңээ чүү херегил?

Кымыскаяк. Мени көрбейн тур сен бе? Бо чечек дөзунде чыдыр мен, кымыскаяк-тыр мен. Будум бирээзи сына берген. Мени аалымга чедирип каап көр. Сеңээ бир шагда дуза чедирерим чадавас.

Башкы - Анайжыгаш ону улуг эргек дег ийи мыйызының аразынга олуртуп алгаш, аалынга чедирип каан. Анайжыгаш оон-на дешкилеп маңнааш, бөзүр-бөзүр хаяларлыг мээсте оъттап чораан хураганнарга чеде берген.

Хураганнар. Чүге мынчаар өөрүп чорууруң ол анайжыгаш?

Анайжыгаш - Мен кымдан-даа артык эш тып алдым!

Хураганнар - Чуу ындыг эш тып алганың ол? Эжиң-биле бисти таныштырып каап көрем.

Анайжыгаш. Мээң эжим кызыл-кымыскаяк-ла болгай. Ол меңээ кезээде дузалап чоруур болду.

Хураганнар. Бэ-э, ха-хаа! Кончуг эш тып алган де, барып-барып, үзүк- боолук кымыскаяк сеңээ кандыг дуза чедирип шыдаар чүвел.

Башкы. Бир-ле хүн анайжыгаш хураганнар чанынга шыкка оъттап чораан. Чазый көк бөрү чангыс анайның барын, ооң чымчак, чылыг эъдин чиксээш, чилбизи хайнып, чараазы төктүп, олче чылбыртыр союп чоокшулап орган. Хөөкүй анайжыгаш бөрүнү көрүп кааш, безин дезип ыңай болур харык чок аппарган. А хураганнар корткаш, бөлдүнүшкеш турупкан. Экизи корген ол душта кызыл-кымыскаяк ону эскерип кааш, бөрүнүң кулааның иштинче кире халааш, бар-ла турган күжү-биле ызыра-ла берген. Бөрү кулааның аарыырынга шыдашпайн, хаайын кыргырадыр ишкирнип, өрү шурагылаан, бажын черге дүрбүп-ле эгелээн. Анайжыгаш болгаш хураганнар ону ажыглап, ам-на маңнажып ыңай болганнар. Шак оон бээр-ле кымыскаяктың күжүнге хураганнар база бүзүрей берген чүвең иргин.

3. Түңнел кезээ

Башкы - Тывызыкты сөстеринден тывыңарам: «Меңээ дузалап көр!» «Чүге мынчаар өөрүп чорууруң ол?»

- Тоолдуң кол маадырларын сактып көрээлиңер уруглар.

- Ам дараазында боттарывыс тоолдан чогаадыылыңар, ында болза бөрү эки, анайжыгаш багай маадырлар кылдыр.

Кичээл № 1

Орус улустуң тоолу «Маша биле адыг»

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: уругларга орус улустуң тоолу «Маша биле адыг»-деп тоолдуң утка-шынарын угаап билиринге өөредир. Салдынган айтырыгларга шын, дидим харыылап өөредир. Боттарының узел-бодалдарын илередип билиринге өөредир.

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: сөс курлавырын сайзырадып  байыдар.  Чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

3. Кижизидилгелиг сорулгазы: эш-өөрүнүң, башкызының чугаазын узе кирбейн  төндүр дыңнап  билиринге  кижизидер. Улустуң аас-чогаалынга сонуургалдыг болурунга кижизидер.

 Кичээлдиң дерилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

  Кижизидикчи башкы тоолду уругларга аяныг, тода номчуп бээр. Уруглар- биле тоолдуң дугайын чугаалажыр.

Башкы - Тоол силерге сонуурганчыг болду бе? Чүнү сонуургадыңар?

- Маша аалынче канчап чедип келгенил, уруглар?

-Ам бир эвес силер, Машаның орнунга турган болзуңарза канчаар силер, уруглар?

- Ам бир эвес силер, Машаның эштериниң орнунга турган болзуңарза канчаар силер, уруглар?

          - Адыгның орнунга турган болзуңарза канчаар силер?

Сула-шимчээшкин  «Мажаалай»

Мажаалайның шыраан көр

Бажың тудуп ажылдап тур.

Балды-биле ток-ток-ток

Хирээ-биле хир-хир-хир

Оюн  «Домакты төндүр»

Сорулгазы: Уругларның сөс курлавырын байыдар. Дыңнаан чүүлүн сактып чугаалаарынга өөредир.

  Чуруктарны көргүзүп тургаш, башкы тоолдан бир домакты чугаалаарга,  уруглар ол домакты немей төндүрүп чугаалаар, ынчаар тоолду башкы биле уруглар боттары тоолдап төндүрер.

Оюн  «Эки-багай»

Сорулгазы: Тоолда  эки болгаш багай маадырларны ылгап билиринге өөредир.

Башкы – Тоолда кайы маадырлар эки база кайы маадырларны багай деп бодап тур силер, уруглар? Чүге?

Кичээл №2

Сорулгазы: 

1. Өөредиглиг сорулгазы: диалог чугаага уругларны өөредир. Тода, аянныг, дыңзыг чугаалаарын деткиир. Угаан-бодалын, чуве утпазын быжыктырар

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: харылзаалыг чугааны билирин сайзырадыр. Уругларның идекпейлиг болгаш сонуургаачал чоруун сайзырадыры-биле шиижиткен оюнну ажыглаар. Уругларның биче моториказын сайзырадыр.

3. Кижизидиглиг сорулгазы: эш-өөрүнүң чугаазын төндүр  дыңнаар кылдыр база  үзе кирбес кылдыр кижизидер.

Кичээлдиң днрилгези: тоолдуң өңгүр чараш чуруктары, тоол маадырларының ширмага ойнап көргүзер хевирлери.

Кичээлдиң чорудуу:

Тоолдуң чуруктарын уругларга көргүзер.

Башкы – Тывыңарам уруглар, чүү  деп тоолдан чуруктар-дыр?

Чуруктарны дес-дараалаштыр салып тургаш тоолду сактып  чугааладыр.

- Чүге тоолдуң адын «Маша биле адыг» деп адааныл?

- Тоолга өске аттан чогаадып тып алыылыңарам уруглар.

Тоолда бар маадырларны рольдарга үстүп алгаш, уругларны ширмага ойнап күүсеттирер.

Оюн «Сөстү бодап ал»

Сорулгазы: Уругларның чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.

Башкы - Ам мындыг оюнну ойнаалыңар. Кайы бирээңер үнүп келгеш, тоолда бар сөстү бодап алыр, ынчалза-даа ону ыыткыр кылдыр адавас, чүгле ол сөстүң утказын илередир, бистер кандыг сөс бодап алганын тывар бис. Чижээ: ол чараш, угаанныг, кажар, кежээ. (Маша)

Кичээл № 1

«Тоол оранынче аян-чорук»

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: уругларның өөренип эрткен тоолдар-биле холбашкан билиглерин быжыглаар, делгемчидип байлакшыдар

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: чугаазын, сагынгыр-тывынгыр болгаш чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.   

3. Кижизидилгелиг сорулгазы:  Улустуң аас-чогаалынга сонуургалдыг болурунга кижизидер.

 Кичээлдиң дерилгези: өөренип эрткен тоолдарының өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

1.     Организастыг кезээ.

Башкы кичээлдиң темазын болгаш сорулгазын дыңнаткаш, кичээлдиң чурумун болгаш негелделерин тайылбырлап бээр.

Башкы – Бо хүн бистер тоол оранынче аян-чорук кылыр бис, уруглар. Ынаар баарда хөй станциялар эртер бис, ол станцияларны эрттерде баштай станцияларның аттарын шын тыпкаш оон дараазында станцияже эрттер бис, уруглар.

Уруглар шупту шууштур туттунчуп алгаш поезд өтүнүп музыка аайы-биле чоруптар.

2.     Кол кезээ

Бирги станция – «Репка»

Башкы «Репка» деп тоолдуң үзүндүзүн чугаалаарга, уруглар ол тоолдуң

адын тывар.

Башкы – Карак-ла бо, хөктүүн але дээш, хаважыгаш кайгап-харап, дииспеекти кый дээн.

 - Чүү деп тоолдан үзүндү-дүр тып көрүңерем уруглар?

 - Бирги станцияның адын чүү дззр-дир, уруглар?

Уруглар – Репка.

Башкы –  Эр-хейлер, кончуг эки тыптыңар, ам аян-чоруувусту уламчылап чоруптаалыңар уруглар.

Ийиги станция – «Борбак далган»

Башкы «Борбак далган» деп тоолдуң чуруктарын уругларга көргүзер.

Башкы – Чүү деп тоолдуң чуруктары-дыр? Бо станцияның адын чүү дээр-дир, уруглар?

Уруглар – Борбак далган.

Yшкү станция – «Маша биле адыг»

Башкы «Маша биле адыг» деп тоолдуң үзүндүзүн чугаалаарга, уруглар ол тоолдуң адын тывар.

Дөрткү станция – «Шокар дагаа»

Башкы уругларже тывызык салыр.

Эртен эрте алгырар, эдискилей алгырар

Даңгаар эртен алгырар, далаштырып алгырар. (Дагаа)

Башкы – Дагаа дугайында чүү деп тоол өөренген ийик бис уруглар?

Уруглар – «Шокар дагаа»

Башкы – Ынчангаш бо станцияның адын чүү дээр-дир, уруглар?

Уруглар – «Шокар дагаа»

Бешки станция – «Кымыскаяк биле анайжыгаш»

Башкы «Кымыскаяк биле анайжыгаш» деп тоолдуң маадырларын адаарга уруглар тоолдуң адын тывар.

Башкы – Чүү деп тоолдуң маадырлары-дыр тывар силер уруглар: кымыскаяк, бөрү, анайжыгаш, хураганнар.

Уруглар – «Анайжыгаш биле кымыскаяк»

3.Түңнел кезээ

Башкы – Эр-хейлер уруглар,  шупту станцияларның аттарын шын тыпкан дээш, силерге «Маша биле адыг» деп тоолдуң кол маадыры Машенька деп бичии уруг белекчигештер чорудупкан-дыр уруглар.

Башкы уруг бүрүзүнге сылдысчыгаштар үлеп бээр

Кичээл № 2

«Мээң ынак маадырым»

Сорулгазы:

1. Өөредиглиг сорулгазы: уругларның өөренип эрткен тоолдар-биле холбашкан билиглерин быжыглаар, делгемчидип байлакшыдар

2. Сайзырадыглыг сорулгазы: чугаазын, сагынгыр-тывынгыр болгаш чогаадыкчы чоруун сайзырадыр.  Биче моториказын сайзырадыр.

3. Кижизидилгелиг сорулгазы:  Улустуң аас-чогаалынга сонуургалдыг болурунга кижизидер.

 Кичээлдиң дерилгези: өөренип эрткен тоолдарының өңгүр чараш чуруктары.

Кичээлдиң чорудуу:

3.     Организастыг кезээ.

Башкы кичээлдиң темазын болгаш сорулгазын дыңнаткаш, кичээлдиң чурумун болгаш негелделерин тайылбырлап бээр.

Оюн «Айтырыгларга харыыла»

Сорулгазы: Уругларны айтырыгларга харыылап өөредир.

1.     Улуг, биче маадырлары дөгерези шууштур тургулапкаш, эмеглежип тырткаш тура соп чадаан. Күзүн быжар чүү боор ол?

Харыызы: Репка.

2.     Кончуг чаагай сметананы холуп тургаш быжыргаш, сооп чытсын дээш, соңга караанга салып каарга, черже душкеш, улаштыр чуглуп чорупкан. Чүү ийик?

Харыызы: Борбак далган.

3.     Арга кыдыында бажың бар. А ол бажыңда адыг чурттап турар.  – Чүү деп тоол-дур?

Харыызы: «Маша биле адыг» деп   орус улустуң тоолу.                                                                                                                 

      2. Кол кезээ                                                                                                                                                                                                                                                                                                   Уругларга өөренген беш тоолунуң иштинде боттарының сагыш-сеткилинге эң-не таарышкан маадырларны чурудар.

3. Түңнел кезээ

Чуруп алганы маадырлары уругларга чүге тааржыр болганын айтырар, ооң дугайында кыска чугааны уруг бүрүзүнге тургустурар.