Мои публикации
методическая разработка (старшая группа)

Улуг болукке «Шагаа байырлалы».

Сорулгазы: - Тыва улустун хундулээчел, эвилэн-ээлдек, чаагай

Чанчылдарынга уругларны кижизидер.

- национал оюннарнын чамдык хевирлери-биле  таныштырар.

- сагынгыр, тывынгыр болурунга, оюннарга даянып кижизитпишаан, уругнун чугаазын, сос-домаан сайзырадыр

Дерилгези: 1.Залды кидис ог ишти биле дерээн, тыва аъш-чем аймаан, аяктарны ширээ кырынга салган.

2.Уругларнын Шагаа байырлалынга хамаарыштыр чураан чуруктарын делгээн.

Башкарыкчы: Эргим хундулуг ада-ие,келген аалчылар!

Силерни Шагаа байырлалынче чалавышаан, чаа унуп олурар кызыл Дагаа чылы-биле кан-дег кадыкшылды, аас-кежикти база улуг-улуг чедиишкиннерни кузедивис.

Башкы:Аарыг-аржык чагдавазын,

Айыыл-халап таварбазын!

Бурган башкы ыдыктапкаан

Буян-кежик бодаразын!

Бурун тыва ёзу-биле

Мурнувуска сѳгуржуулу!

Башкы:  Шагдан тура дойлаарывыс

Шагаа хуну унуп келди.

Дашкаар унуп, силгиленип,

Даштыг черге сандан салып,

Суттен чажып, отка оргуп,

Чудулгевис сагыылынар.

Амыр-менди чолукпушаан,

Ак чем амзап, йорээл салчыыл.

Алгы дожеп, шанак мунуп,

Артыы дагдан чунгулаалы.

Даалы, кажык, тевек ойнап,

Талалажып кагжыылынар.

Шагнын чаагай эргилдези,

Шагаа биле! Чаа чыл биле!

Ыры: «Шагаа ыры»

Башкы:- Шагаа дээрге Чоон чук улузунун байырлалы. Ол эрги чыл биле чаа чыл солужулгазынын уезинде болур. Делегейнин чыл эргилдези 12 чыл болгаш-ла катаптаттынып, солчуп турары биле, дириг амытаннарнын иштинден тускай шилиттинген 12 дириг амытаннарнын хевирлери кирген. Оларга: куске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван хамааржыр. Ол дириг амытаннарны кижиже чоокшулатырып деннээрге, оларнын аажы-чанында болгаш амыдыралында домей чуулдер  бар болуп турар.

Чижелээрге, бо унер чыл Дагаа чылы.Бо чылды астрологтарнын коруп турары азы  сылдыстарнын сымыраныы биле Дагаа чылдыг  улус  амыдыралга ынак, бодунга хамаарышкан  чуулдерге эмин эртир камныг,ажылдээнде уйгу-чыдын билбес кежээ, бодунун амыдыралын экижидер дээш чуну-даа канчаптарындан ойталавас, алдар-атка ынак, дидим  улус-деп, номнарда бижээн болуп турар.

Ынчангаш бистин болуктун уруглары шулуктерин чылдарга хамаарыштыр чугаалап бээринк орээлинер.

Уе шагнын эргилдези 12 чылдар:

1.Куске чылы 

Хунну баштай корувуткен

Ыдыктыг чыл куске чыл-дыр

Улуг-биче эргилделер

Ужун  база куске баштаан.         (Айдыс)  

2.Ийиги чыл инек чылы 

2-ги чыл Инек чыл-дыр

Ии дадай! Шынгыы чыл-дыр

Эскериичел, каразыычал

Элээн берге амытан-дыр.          (Инга)

3.Пар чыл 

Пар чыл дээрге 3-ку чыл-дыр

База-ла бир онза чыл-дыр

Бараанындан коргунчуг бол

Баары эриг амытан-дыр.           (Дагба-Доржу)

4.Тоолай чыл

Тоолга бо-ла таваржы бээр

Тоолай база чылда кирген

Шагдан бээр-ле чаштар оннуу

Чараш болган амытан ол.             (Лилия)

5.Улу чылы.

Чуртталганын сурукчузу

Чугаа состун шынчы ээзи

Чаагай сеткил кадыкшылдын

Чаяакчызы-Улу  чыл  мен.               (Айрана)

6.Чылан чылы.

Чылда кирген Чылан дээрге

Чыргал оштаан амытан-дыр

Бодалы-даа, угааны-даа

Болбаан чаагай амытан-дыр.       (Демирлаан)

7.Аът чылы.

Тыва кижи аътка ынак

Тынын берген чувези ол

Ынчалза-даа Аът чылы

Ындыг амыр эвес  чыл-дыр.          (Соруктуг)

8.Хой чылы.

Хой дег чаагай сеткилдиг мал

Ховар чыл  мен  боданарам

Хонну биче чаны  кортук

Хоокуй бодум чымчак чыл мен.   (Айшенна)

9.Мечи чылы.

Эргилденин  тоску чылы

Эмин эрттир шимченгир мен

Хамык унуш мечи  чылда

Чегей унер билинер-ле
Чогум улуг херектерни

Мечи чылда чогудупаар.               (Лана)

10.Дагаа  чылы.

Эртежи-ле бодум бо дээш

Эртенинне кыйгы  салыр

Уйгужуга ынак эвес

Улуг ишчи дагаа чыл-дыр

11.Ыт  чылы.

Кижилерде ытка чедер

Кижизиг чан  хирелиг-ле

Ынчангаштын амыр эвес

Ыттын чылда киргеним ол.        (Олесья, Аюуш)

12.Хаван чылы.

Эргилделиг чылдарывыс

Эн-не  солгу Хаван чыл  мен

Кеми-даа чок, багы-даа чок

Кээргенчиг амытан  мен.           (Аня)
Башкы:-Эр-хейлер! Шагаа дээрге чогум чуу байырлал болду уруглар, ону канчаар билип турар бис?

1-ги уруг: Шагаа дээрге Тыва чоннун чаа чылды уткууру, эрги чылды удээр байырлалы-дыр.

Башкарыкчы:-Уруглар дыннарам ыт ээрип тур ,кым чедипкелгени ол мен баргаш киирип экээйн .

(Башкы унгеш Ак-Сал ирей биле кады кирип кээр.Башкарыкчы  Ак-Сал ирей биле амырлажып чолукшуур).

-Амыр-амыр-ла бе, менди-ле бе?

-Амыр-амыр, менди-менди!

(башкарыкчы холун сунуп, адыжын ору корундур бээрге, оон адыжынын кырынга  Ак-сал ирей адыштарын  куду  корундур сунуп чолукшуп мендилежир)

Башкарыкчы:Хундулуг аалчы, бээр дорже эртип олурунар.

(Ак-Сал ирей ширээ чанынга олуруп алыр.Башкарыкчы шайны кудуп сунар.)

Башкарыкчы:Уруглар, бистин аалдын эн хундулуг кижизи Ак-Сал ирей аалдап келген. Силернин кайы-хире угаангыр-сагынгыр болурунарны база коруп келген, ынчангаш морей оюндан ойнаптаалынар. Уругла рболгаш аалчылар 2 ангы кылдыр уступ алыылынар. Оочур езугаар чангыстап национал тыва чемнерни адаар. Хойну адаан  улус ол моорейнин тиилекчилери болур.

 (ада-иелерни кады тургузуп ойнадыр)

Тыва чемнер: ааржы, суттуг шай, хойтпак, божа, саржаг, чокпек, чинге-тараа, ореме, быштак, ижин-хырын, хырбача, манчы, мун, далган ускен быдаа, согажа, соктаан далган (былгаар далган), быжырган далган, боорзак, итпек, курут д о.о.

Башкарыкчы.Дыннадывыс, командалар дыка хой  национал тыва чемнерни ададылар, оларнын аразындан суттуг-шай хундуткелдиг чемнернин бирээзи болуп турар.

Уруглар танцызы: «Аяк-шайым»

Ак-Сал.Четтирдим уругларым амданныг чаагай шайынарны иштим. Чараш танцы-самынарны база кордум. Мындыг чараш байырлал уезинде морей оюнга киришпейн чоруй баарымга багай апаар, ынчангаш мен силерге ам тывызыктардан салыйн.

1-ги морей тывызыктажыыры:

Тывызыым дытта, тоолум дошта.

(диин, балык).

Мыйыстыг - ан эвес,

Салдыг – ашак эвес,

                                                   Сыргалыг – кадай эвес,

                                                   Кудуруктуг – аът эвес,

                                                  Адыр дуюглуг – инек эвес.

                                                                        (ошку).

                                                 Дендии куштуг, девиденчиг уннуг.

                                                                 ( динмирээшкин).

                                           Ог иштинде алдын кадын ойнап-ойнап удуй берди.

( от).

Ала аъдым хыл кажаалыг.

(карак)

Ак ширтек хову шыпты.

(хар).

Тии чок торгум, дизии чок чинчим.

(дээрде сылдыстар.)

Ак-Сал. Кончуг-ла чарт угаанныг толдер-дир. Кым эн кончуг улегер-домактар билир эвес маргыжыптаалынарам.

2-ги моорей: Улегер-домактар чугаалаары.

3-ку моорей :Дурген-чугаалар, узун-тыныш.

4-ку морей: «Кожамыктаары»           (Ада-иелерге)

Танцы: «Аъдым»

Ыры: «Дагааларым»

Ак-Сал ирей:-Уругларынар-даа  эр-хейлер-дир, угаангыр-сагынгыр-даа толдер-дир. Мен ам школада уругларга база аалдап чеддер дээн мен, ынчангаш силерни айдызап-артыжап кааш чорууйн, уругларым.

(болук иштин артыжааш, байырлашкаш чоруптар)

Башкарыкчы: шулук «Артыш».

Арыг агаар ораны боор арга-эзим аяннарын

Ава  бойдус арыг кылдыр артыжап каан, айдызап каан.

Шагдан тура чонувустун сагып келген чанчылы-дыр –

Аарыг-аржык, аза-буктан артыш-биле арыгланыр.

Авыралдыг унуш  айдыс чыттыг артыш

Аарыг-аржык, хирден арыглаптар куштуг.

Бачыт хайны ырадырда, Багай душту чайладырда

Артыжывыс кыпсып алгаш, Артыжанып чалбарыыр бис.

Чаагай чытка шаптаттыргаш, Сагыш сеткил улам сергээр,

Сузуглелин оскунмаза,Сулде кезээ бедик болур.

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение детский сад «Хунчугеш» с.Ишкин Сут-Хольского кожууна

Шагнын чаагай эргилдези,

Шагаа- биле! Чаа чыл-биле!

Улуг болук.

2016-2017 ооредилге чылы.