Тыва борт
план-конспект занятия по художественной литературе (средняя группа)

Тыва борт дугайында кичээл

Скачать:

ВложениеРазмер
Файл tyva_dylga_tyva_bort_dep_kicheel.docx17.47 КБ

Предварительный просмотр:

Ортумак болукке тыва дылга ажык кичээл.

Тема: «Тыва борт»

          Сорулгалары:          

Ооредир: уругларны кижинин  хун буруде кедер хеви боордан ангыда, каастанылганын, албан езузунун, эрге – дужаал  ылгавырын  коргузеринин, хунду-чергенин болгаш сузуглелдин  хеви болур тыва борт –биле таныштырар.

Сайзырадыр: уругларнын боданыр чоруун, чувени сактып алырын сайзырадыр; перфокарталарнын дузазы-биле уругларнын салаа-сайгыдын сайзырадыр.

Кижизидер: тыва национал идик хевинге ынак,  оларга камныг болурунга кижизидер.

Билиглер адырынын холушкаа:  «Чугаа сайзырадылгазы», «Билигни шингээдирин сайзырадыры», «Уран чуул, эстетиктиг сайзырал», «Ниитилелге харылзажырын сайзырадыры».

Херек чуулдери: компьютер, проектор, ойнаар-кыстар, карандаштар, перфокарталар, саазындан кылган тыва борттер.

Кичээлдин чорудуу.

I-ги кезээ.  Организастыг кезээ.

Уругларны орээлче киирип алыр. Уруглар – биле мендилежир.

Экии, ургулар. Мени Кара-Сал Ай-Кат Мергеновна дээр. Мен Чыргакы деп суурда  «Чинчилер» деп  уруглар  садынын  силер ышкаш бичии чаштарынын башкызы-дыр мен уруглар. Силер кайы хире чараш, угааннныг, томаанныг, башкынарнын чугаазын дыннаар эвес силер,  коор дээш чедип  келдим.  Шын олуруп алыр. Ооргазы дорт, буттарын кожа салыр.

- Мен силерге тывызык ыдар мен. Тывар силер шуве уруглар.

Оваадайны он кижи кодурду (борт).

Слайд №1 (борттун чуруу)

Эжик соктай бээр.  Бокту-кириш биле Бора-Шээлей  кирип кээр (ойнаар-           кыстар)

Уруглар-биле мендилежир.

Башкы: Экии! Силер кымнар силер? Кайыын ундунер? Кайнаар углап бар чор силер?

           Бокту-Кириш: Экии башкы, Экии уруглар!

Бора-Шээлей дунмалыг,

Бокту-Кириш мен дир мен.

Сагынгырлар, тывынгырлар  саадиинде,

Тыва чоннун тоолдарындан келдивис.

Башкы: Бора-Кириш Бора-Шээлей дунмазын эдертип алгаш,   силернин садиинерде тыва улустун тоолундан келген шээй уруглар.

- А силер тыва тоолдар билир силер бе, оларны дыннаан силер бе уруглар?

Уруглар: Уругларнын харыылары.

Башкы: Тыва тоолдардан адап корунерем уруглар?

Уруглар: Уругларнын харыылары.

Башкы: А Бокту-Кириш биле Бора-Шээлейни корунер даан  чаражын. Олар кандыг хеп  кедип алгаш келген-дир.

Уруглар: уругларнын харыылары.

Башкы: Эр хейлер.  А Бокту-Кириш биле Бора-Шээлейнин  борттерин коруп корунер даан уруглар. Оларнын борттери бистин кедип турар борттеривистен конгус ангы. Чуге ону кедип алганнары ол, кырында баглап каан дыка чараш чузу чувел? Оларнын дугайында чугаалажып корээлинерем уруглар.

II- ги кезээ. Тыва борттун дугайында уругларга  беседа (слайдынын дузазы-биле).

Борт – кижинин хун буруде кедер хеви.  Оон ангыда, каастанылганын, албан езузунун, эрге – дужаал  ылгавырын  коргузеринин, хунду-чергенин болгаш сузуглелдин база хеви болур.

Тывалар шаг-шаандан тура 6 кожуун турган. Ынчангай тыва борттернин 6 талазын 6 кожуунга тураскааткан. Ол алды талазынын кырынга 6 тайжыны кылагар хорагайлар – биле каастап кылып чораан. Ол хорагайларда челээштин 7 ангы ону шупту бар. Борттун эн-не кырында от-козун коргускен кызыл дошка бар. Бойдуста шупту чуве 2 эжеш. Ынчангаш борт 2 ийлиг.

Тывалар бортте кижинин сулде-чергези, хей-аъды синген, ынчангаш ону ору баштандыр салбас, чуге дизе хей-аъды «ужуга» бээр деп сузуглээр.
Тыва кижинин сагылга-ужурларында бир онзагай чуул бар. Ол болза кандыг-даа эрге-дужаалдыг эргетен кижинин боргун уштуп езулал кылыр чанчылдан эртпези, албан сагыыры.

Ынчангаш тыва борт – тыва чоннун шаг-тоогуден эдилеп чорааны национал хеви, оон бурунгу культуразынын бир кезии болур.

III Словарьлыг ажыл.

Дошка –

Хорагай –

Сула шимчээшкин.

Тыва улустун «Челер-ой» ырызынга танцы шимчээшкиннери.

Башкы: Ам шупту тура халчып келгеш,бо чараш  тыва борттерни кедипкеш танцылаалынарам уруглар.

IV –ку кезээ. Быжыглаашкын.

          Силернин мурнунарда салып каан перфокарталар бар. Ол перфокарталарда янзы    – буру борттер чуруп каан.  Бистин ам чаа чугаалашканывыс  тыва борт база ол борттернин аразында бар. Борттер аразындан тыва борту тып алган кижи тыва боттун дужунда  тогерикти оннептер.

          V-ки кезээ. Туннел кезээ.

         Башкы: Богун бис чунун дугайында чугаалаштывыс?

          - Кичээл солун болду бе?

          Башкы уругларны мактаар.

        Кичээливис моон – биле доозулган. Эки кичээлдээнинер дээш четирдим уруглар.


По теме: методические разработки, презентации и конспекты

Тыва улустун аас чогаалында тыва дылдын ажык болгаш ажык эвес уннери

«А» деп унге         Дурген чугааАалашса аалашсынАнай хураган аалашсынАнай хураган аалааштынАваларын тып эмзин...

"Тыва хевим - чоргааралым!" деп тыва национал хеп корулдези

Уруглар садынга тыва национал хеп корулдезин эртиреринин чорудуу кижизидикчи башкыларга ужур-дузалыг....

Программа кружка "Торээн Тывам" разработана на основе программы "Торээн Тывам" автор Л.Х.Ооржак, А.А.Монгуш

Өөредилге адырында школа назыны четпээн уруглар албан черлеринге тыва чугаа сайзырадырының айтырыгларыКандыг-даа язы-сөөк кижиге төрээн дылы чонунуң амыдырал-чуртталгазын, ёзу-чаңчылдарын, аас чогаалы...

Тема: «Тыва национал хеп: борт, идик».

Тема: «Тыва национал хеп: борт, идик».Сорулгазы: Уругларга тыва улустун национал идик-хеви: борт болгаш идии-биле уругларны  таныштырар.Ооредиглиг сорулга: Уругларга национал тыва бор...

Тыва улустун аас чогаалында тыва дылдын ажык болгаш ажык эвес уннери

Тыва улустун аас чогаалында тыва дылдын ажык болгаш ажык эвес уннери...

Тыва чемим- тыва далган

Школага белеткел бөлукке тыва дыл кичээли...