"Мин дойдум - Саха сирэ"
рабочая программа по окружающему миру (подготовительная группа)

Муниципальнай  бюджетнай  оскуолаҕа киириэн иннинээҕи  саастаах  оҕолору

иитэр – үөрэтэр тэрилтэ  Оҕо сайдар киинэ , №82-дээх  “ Мичээр” уһуйаан

________________________________________________________________

Дьокуускай куорат ,ул. Дзержинскай уулуссатын  9/1,  нүөмэрэ: 42-38-41

Педагогическай сэбиэтинэн                             Бигэргэттэ уһуйаан  салайааччыта:

ылылынна :___________                                                             / Трофимова Ю.И/

«____» ____________  2022 с.                            « ____»_______________ 2022 с

«Мин дойдум-Саха сирэ»

 Улахан уонна бэлэмнэнии бөлөх оҕолотугар

төрөөбүт дойдутугар  бэриниилээх буолууга иитэр   куруһуок

 бырагырааммата

                                                                                  Уһуйааччы:Васильева Анна Васильевна

Дьокуускай-2022с.

Быһаарыы сурук

.

Үөрэхтээһин дьайымала улахан уонна бэлэмнэнии бөлөх оҕолоругар нэдиэлэҕэ биирдэ 25-тии мүнүүтэ, ыйга 4-тэ ыытыллар.

      Ханнык баҕарар норуот бэйэтин историятын, үгэстэрин, тылын култууратын өрө тутар, чэбдигирдэр, кэлэр кэскилин түстүүр, оҥорор хамсаныылара, дьайыылара болҕомтоҕо ылыллыах тустаахтар. Билиҥҥи сайдыылаах уопсастыба биир ситиһиитэ – ити буоллаҕа. Онон ханнык баҕарар норуот бэйэтин түһүн толкуйдуура омнуо буолбатах, төттөрүтүн киһи аймах эгэлгэ кэрэтин байытар, ситэри улуу күүскэ киирсии быһыытынан сыаналанар кэмэ кэллэ. Онуоха саха норуота былыр-былыргыттан илдьэ кэлбит олоххо туттуллар үгэстэрин, фольклорун, духовнай баайын оҕоҕо тиэрдэн, кыра киһиэхэ сэҥээриини тардан инникитин мин сахабын, мин дойдум –Саха сирэ диэн киэн тутта этэригэр олук ууруллар.

Үлэ тоҕооһо

     Үйэ үйэни солбуйан сайдыы киэҥ хардыынан, түргэнник киирэн иһэр, онуоха атын улахан омуктар сабыдыаллара эмиэ буккуһан оҕо төрөөбүт тылынан саҥарара, толкуйдуура тутахсыйан инникитин омук быһыытынан сайдыыта сарбыллар куттала үөскүүр. Онуоха оскуола иннинээҕи саастаах оҕоттон саҕалаан киэҥ историялаах, баай тыллаах, үтүө үгэстэрдээх, киэҥ сирдээх- дойдулаах саха омук буоларын өйдөтүү, билиитин    хаҥатан сайыннарыы.

Сыала: улахан уонна бэлэмнэнии бөлөх оҕотугар дойдуга бэриниилээх буолууга иитии.

 Соруктара:

1. Оҕоҕо төрөөбүт дойдутун, олорор куоратын историятын билиһиннэрэн сэҥээриини тардыы, төрөөбүт дойдуга тапталы үөскэтии. Айылҕаны харыстыырга, үлэһит дьону ытыктыырга иитии.

2. Саха норуотун култууратын, үгэстэрин, абыычайдарын билиһиннэрии. Өрөспүүбүлүкэ, куорат олоҕун туһунан билиилэрин байытыы. Норуот быһыытынан майгыбытын арыйыы-үлэһит, сэмэй, аһыныгас, ыалдьытымсах, тулуурдаах.

3. Төрөппүтү кытта ыкса сибээстээхтик үлэлээһин.

Үлэ хаамыыта:

1.  Былаан оҥоруу.

2. “Биһиги олорор дойдубут” –Саха сирин каартатын, тыа сирин олоҕун, саха сирин дьоруойдарын билиһиннэрии.

3. «Тапталлаах куоратым-Дьокуускай»-Дьокуускай куорат историятын, хаһан үөскээбитин,  уулуссаларын билиһиннэрии, билиилэрин хаҥатыы.

4. «Дойдум айылҕата» саха сирин айылҕатын, кыылын-көтөрүн, үөнүн-көйүүрүн билиһиннэрии.

5.   «Саха үгэһэ, абыычайа, олоҕо, култуурата»- өбүгэбит урукку олоҕун, фольклору, уустары билиһиннэрии.

6.  «Өбүгэ оонньуута»- саха норуотун оонньууларын билиһиннэрии.

 Сыл түмүгүнэн оҕо билиэхтээх:

1.Куоратын аатын уонна ханнык өрүс үрдүгэр турарын (Дьокуускай куорат, Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар)

2.Саха сирэ сайдыытыгар улахан дьайыыны оҥрбут айанньыт аатын. (Семен Дежнев)

3. Дьокуускай куорат болуоссаттарын (Площадь Ленина, площадь Орджоникидзе, площадь Дружбы, площадь Павших бойцов, площадь Победы, Комсомольская площадь )

4. Саха сирин куораттарын аатын. (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Верхоянск, Среднеколымск, Томмот, Алдан, Мирный, Нерюнгри, Удачный, Нюрба, Покровск) уонна өрүстэр (Лена, Вилюй, Алдан, Олекма, Колыма, Индигирка)

5. Сорох саха суруйааччыларын ааттарын уонна кинилэр суруйууларыттан(Чаҕылҕан, Эллэй, Суорун Омоллоон, Амма Аччыгыйа, Платон Ламутскай)

6. Хамсаныылаах оонньуу ис хоһоонун уонна быраабылатын.

7. Дьокуускай куорат территориятыгар үүнэр сэдэх мастар, үүнээйилэр (мастар-тополь, осина. Сэппэрээктэр-рябина, черемуха, дөлүһүөн. Тыа, хонуу үүнээйитэ-сардаана, подорожник, пырей, лебеда. Тэллэйдэр-шампиньон, груздь, маҥан тэллэй, поганка. Отоннор- клюква, охта. Эмтээх оттор- тысячалистник, спорыш, кровохлебка, полынь )

6. Кыыллар ааттара? (Үрүҥ эһэ, таба, тайах, саһыл, кырса, бүүчээн. Көтөрдөр-хаххан, үрүҥ курупааскы, улар, хопто, күөрэгэй, хара кыталык, тоҥсоҕой, көҕөн, чыккымай )

7. Саха эпоһа? (олоҥхо)

Сатыахтаах:

• Саха өрөспүүбүлүкэтин уонна Арассыыйа дьаралыгын  арааран билиини.
• Хаартысканан куорат кэрэ миэстэлэрин уонна болуоссаттар уопсастыбаннай тутууларын, памаатынньыктарын көрөн билэри.
• Улууссалар ааттарын киһи толору аатынан (В.Д Губина, Г.И.Чиряева, Е.Ярославского, В.И.Кузьмина) ааттыыры

Төрөппүтү кытары үлэ:

• Консультация «Төрөөбүт дойдуга тапталы иитиигэ төрөппүт оруола », «Олорор куоратыгар тапталы иитиигэ төрөппүт оруола», «Төрөөбүт дойду айылҕатын хайдах билиһиннэриэххэ сөбүй», “Өрөбүлгэ оҕону ханна сырытыннарыахха сөбүй”.
• Папки-передвижки «Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ», «Оҕоҕо олоҥхону билиһиннэрии», «Саха фольклора».
• Төрөппүт кыттыыта –оонньууга, күрэхтэргэ, сыаллаах экскурсияларга.
• Оҕолору кытта бииргэ-сэриигэ кыттыбыт аймахтарын, айылҕа дьикти көстүүлэрин, төрөөбүт дойдутун, куоратын туһунан материал хомуйуу, куруһуокка үөрэппит хоһооннорун, өс хоһооннорун, чабырҕахтарын хатылааһын, саха остуоруйатын кэпсээһин. Таабырын таайсыы.

Сыл устата ыытыллар куруһуок үлэтин былаана.

Үлэ көрүҥнэрэ

-Сэһэргэһии;

-слайданан хаартыскаларынан  көрүү;

-мини музейы оҥоруу, куорат музейын онлайн көрүү;

-оҕолор үлэлэринэн быыстапка;

Туттуллубут литература:

1. Т.И.Никифорова, Л.В.Попова, А.А.Скрябина “Кустук” оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин программата, Дьокуускай 2020-132с (Саха уһуйаана)
2. Научнай салайааччы Ю.И.Трофимова “Алгыстаах алаһа” оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолору сахалыы халандаар хаамыытынан, айылгытынан иитии бырагырааммата /иитээччигэ методическай көмө./
3. Т.В.Платонова, Е.Е.Хохолова “Люби и знай родной край” Якутск 2009. Агенство СIP НБР Саха.
4. А.И.Жерготова, А.В.Васильева, А.Е.Захарова, С.А.Чемезова “Саха оҕотун бастыҥ кинигэтэ” Дьокуускай: Айар, 2022.-64с.
5. С.В.Гоголева, Л.П.Лепчикова, М.Н.Саввина «Хамсаныылаах оонньуулар, эрчиллиилэр» Якутское книжное издательство-1991г.