Чугаа сайзырадылгазы "Чеди чузун малымайны"
план-конспект занятия по развитию речи (старшая группа)

Кичээлдиң кезектери

Башкының ажыл-чорудулгазы

Уругларның ажыл-чорудулгазы

Чедип алыр түңнелдери

Киирилде кезээ (психологтуг белеткел)

- Экии, уруглар! Мени Монгуш Айлана дээр. Мен Солчур сумузунуң «Сайзанак» уруглар садында тыва дыл башкызы мен. Силерден дуза дилеп келдим, чүге дээрге «Ном кылыр» - деп даалганы меңээ берген, а кандыг ном кылырын чугаалаваан, а чүгле мындыг чүүл берген. (Кажыкты көргүзер)

- Бо чүү чүвел?

- Кажык. Шын-дыр.

- Кажык каяа турарыл?

- Ийе, шын. Кажык дээрге бода азы шээр малдың будунда чода биле майык кезээнге чоруур бичии сөөк болур. Ол дээрге-ле аът, инек, хой, өшкү болур. (Слайд 1)

- Черде чыдар чадыгларга олуруп алыылыңар!  

Башкы-биле харылзааны тудар, кичээнгейлиг дыӊнаар.

Башкыныӊ айтырыгларынга делгереӊгей харыыны бээр.

Дылын

сайзырадыр.

Бодалды шын

илередир,

чугаалаан,

дыӊнаан чүүлүн

ыяк сайгарар

деп чаӊчылдарны шиӊгээдип алыр.

Өөредилге хевирлээринге туружу (мотивация)

- А ном деп чүү чүвел  ынчаш, уруглар?

- Ном дугайында кым чүнү билирил, чугаалап көрүңерем.

- Ийе, шын бодап турар силер. Ном дээрге эң-не үнелиг эт, билиглерниң үнер дөзү. Долгандыр турар бойдус, делегей дугайында хөй-хөй билиглерни кижи номнардан билип алыр. Эки өөрениринге ном номчууру дузалаар. Ындыг ийик бе, уруглар? Ийе, ынчангаш, номга ынак болур.

Башкы-биле харылзааны тудар, кичээнгейлиг дыӊнаар, кичээлге белен болур.

Башкының удуртулгазы-биле айтырыгларга харыылап, бодалын илередир, түңнелди үндүрер.

Айтырыгларга харыылап тургаш, номнуң ажыктыын туңнеп алыр.

Катаптаашкын

(чаа

теманы

шиңгээттиреринге

белеткел)

- Кажык силерге төрээн черивис - Өвүр кожууннуң дугайында көргузуксеп турар. Көрээлиңерем, чаа.

- Бо чүү чүвел, уруглар? Кым чүү деп бодап тур? (Слайд 2. Ховунуң чуруун экранга көргүзер)

- Шын-дыр, бо дээрге хову-тур. Ынчаарга, Өвүрде чүү бар болуп турары ол?

- А бо чүү чүвел? (Слайд 3. Оьт-сиген чуруун экранга көргүзер)

- Ынчаарга, Өвүрде чүү бар-дыр?

- Бо чурукта кым-дыр? (Слайд 4. Башкының чуруун экранга көргүзер)

- Шын-дыр! Ынчаарга, Өвүрде кымнар барыл?

- А бо чурукта кым-дыр? (Слайд 5. Эмчиниң чуруун экранга көргүзер) Ынчаарга Өвүрде кымнар бар-дыр?

- Бо кымыл, кым билирил? (Слайд 6. Малчынның чуруун экранга көргүзер) 

- Ийе, шупту деңге адап көрээлиңерем - малчын.

- Чүге малчын деп бодап тур силер ынчаш?

- Тыва малчыннар кандыг дириг амытаннар азырап турарыл?

- Шын харыылап тур силер, эр-хейлер!

(Кажыкты өөрү октаар)

- Ой, кажыктың амыраарын! Ном чүү чүвениң дугайында болуру билдине бергенинге амырап тур боор. Ном болза тыва малчын кижиниң азырап малдарының дугайында болур.

Өөренген билиглеринге даянып, Өвүр кожууннуң дугайында чуруктар дузазы-биле чугаалаар.

Башкыныӊ айтырыгларынга делгереӊгей харыыны бээр.

Өвүр кожууннуң дугайында бодунуӊ билиин

делгемчидип,база чаа билиглерни шиңгээдир.

Чаа тема тайылбыры

- Чүү деп азырал дириг амытаннар тудуп турар бис, кым билирил? Аттаарын адап көруңерем, уруглар.

- Азырал дириг амыттанарны билириңер кончуг эки-дир! Ол дээрге хой, өшкү, аът, инек, теве, сарлык, иви - шупту каттышкаш, чеди чүзүн азырал малдарны азырап чоруур бис. Шупту деңге адаалыңар: хой, өшкү, аът, инек, теве, сарлык, иви - чеди чүзүн малымайны.

- Номну кылырда биске чүү херегил, уруглар? Оон ыңай?

- Чеди чүзүн малдың дугайында номну кылырда азырал дириг амытаннарны эки билир ужурлуг бис, ындыг аа?

- Боданып көрээлиңерем, номну кылырда чүүден эгелеп алыр улус боор бис?

- Сактып келдим, мээн төрелим бар, ол малчын кижи. Долгааш, айтырыптаалыңар, уруглар. (Төрелинче долгаар)

- Алло. Экии! Меңээ болгаш мээң уругларымга малчын кижиниң азырап чоруур чеди чузун малының дугайында чугаалап бээр силер бе? Аа, видеочугааны чорудуптар болдуңар де, чаа. Манаар бис.

(Слайд 7. Малчын төрелиниң видеочугаазын экранга көргүзер)…

- Билдингир болду бе, уруглар? Солун-дыр бе?

Өөренген, билир чуулдеринге хамаарыштыр башкының айтырыгларынга шын харыыны

бээрин оралдажыр.

Башкының

тайылбырындан болгаш

эштериниң

харыыларындан херек медээни

шиңгээдип

алыр.

Бодунуң

бодалын

илередип

билири, түӊнелдерни үндүрери.

Быжыглаашкын

- Тургаш, чымчак олбуктарны чаңгыс черже чыыпкаш, кажыктың биске белеткеп кааны чүүлүн көрээлиңерем! Кажык бисти бир черже кыйгырып туру, дүрген соондан бараалыңар!

- Оо, солунун бо черниң! Сандайларже олуруңар, уруглар.

- Бо чуу деп амытаныл? Бо амытан чуу чиир, кым билирил? Кайда чурттап турар амытаныл? Ону азыраарга кижиге ажыктыг чүүлү чүү деп бодаар силер?

(Чеди малдың дугайында карточкалар дузазы-биле уруглардан айтырып, кыска тайылбырны бээр:

Хой - шээр малга хамааржыр. Хойнуң төлүн хураган дээр. Хойнуң ажыы улуг: дүгүн, эъдин, кежин, сүдүн ажыглаар.

Инек - мыйыстыг бода малга хамааржыр. Инектиң төлүн бызаа дээр. Инектиң эъдин, сүдүн ап, кежин база ажыглаар бис.

Аът - чылгы малга хамааржыр. Ол тыва кижиниң идегелдиг чөленгиижи, чуге дизе ону мунуп алгаш мал кадарар, аңнаар, чүък чүдүдрер, чарышка мунар чораан. Аъттың эъдин, сүдүн алыр. Аъттың төлүн кулун дээр, а кыс аътты бе дээр.

Өшку - алыс боду шимченгир, хая-даш кырлаар мал.  Өшкүнүң эъдин чиир, сүдүн ижер, кежин ажыглаар. Өшкүнүң төлүн анай дээр.

Сарлык - даг болгаш тайга черниң малы. Сарлыктың бажы инектии дег, улуг мыйыстарлыг, кудуруу узун, салбагар, дүгүнүң элбээ кончуг, дөңмек чедир халайып бада берген болур. Сарлыктың эъдин чиир, сүдүн ижер, кежинден идик-хеп, херекселдер кылыр. Сарлыктың төлүн бызаа дээр.

Теве элзенниг болгаш хараганныг черге чурттаар. Тевениң ажыы улуг: улуг чүък чүдүрер, мунуп ажыглаар болгаш эъдин, сүдүн, дүгүн алыр. Тевениң кол чиир чеми - хараган. Сугну ижип алгаш каш-даа хондур тоовас, изиг черге шыдамык. Чаа төрүттүнген теве төлүн бодаган дээр.

Иви -  кончуг бедик, харлыг тайгалыг черниң малы. Ивиниң сүдү хоюг, ооң сүдүнден быштак кылыр, эъдин чиир. Ивиниң төлүн анай дээр).

- Кажык бисти ам бир өске черже кыйгырып тур, уруглар. Көруңер даан, биске солун чүнү белеткеп кааны ол?  

- Чуруктарны кезектерден чыып тургузар ышкажыл. Кылыптар бис бе? Кымда чуу деп амытанның чуруу тургустунуп келди?

- Эр-хейлер!

Карточкаларда чуруктарны долузу-биле сайгарып харыылаар.

Кичээлдиӊ темазын чуруктар-биле бадыткаар.

Логиктиг

боданыышкынын

сайзырадыр.

Дылын сайзырадыр.

Сула шимчээшкин

- Кажык-биле кады ойнаптаалынар, уруглар.

- Бо талакы столда улуг азырал дириг амытаннар бар, а бо талазында оларның оолдары бар. Кижи бүрүзү халып чорткаш, улуг малдарның оолдарын чанынче экелгеш, чуу деп адаарын чугаалаар. Оюннуң дүрүмү билдинди бе, уруглар?

- Эр-хейлер!

Кадыын камгалап, ажыл үезинде дыштанып алыр.

Бодунуң кадыынче кичээнгейни салыр.

Азырал дириг амыттаннарның оолдарын шын адап билир.

Туңнел

- Көруңер даан, номнуң арыннары бо ышкажыл! Ында көргүскен азырал дириг амытаннарның дүгүн тыпкаш, азырал амытанывыстын кырынче салыптаалыңар.

- Эр-хейлер!

(Кажыкты өөрү октаар)

- Кажыктын амырап турарын! «Чеди чүзүн малымайны» - деп номну кылып алганывыс бо ышкажыл. (Номнуң арыннарын ажыдып көргүзер) 

- Номну кылырынга чүү  чүве силерге берге болду?

- Номнуң адын чүү деп адаар ийик?

- Кичээл силерге солун болду бе, уруглар?  

- Чараш кичээлге киржилгеңер дээш база меңээ дузалажып номну кылчып бергениңер дээш силерге бо оюнну бөлүүңерге эштериңер-биле кады ойнаар кылдыр белекке берип тур мен. Байырлыг, уруглар!

Айтырыгларга долу, делгереӊгей, бадыткалдарлыг харыыларны бээр.

Эштериниң

харыызын

дыӊнап

тургаш,

бодунуң

билииниң

чедер-четпестерин тодарадыр.

Айтырыгларга харыылап тургаш,

Бергедээшкиннерни тодарадыр.

Кичээлге өөренген чүүлүн шын

түңнеп, медереп билип алыр.