Темэр: «Си Адыгееу сигупс».
план-конспект занятия по развитию речи (старшая группа)

                      Темэр: «Си Адыгееу сигупс».

 

Пшъэрылъыр:  

- Зыщыпсэухэрэ республикэм ехьыл1агъэу нахьыбэу, нахь куоу ягъэш1эгъэн;

- Адыгэ республикэм и быракъ, игерб нэ1уасэ фэш1ыгъэнхэр;

- Лъэпкъ зэфэшъхьафэу Адыгеем щыпсэухэрэм азыфагу зэгуры1оныгъэ илъын зэрэфаер агурыгъэ1он;

-Сабыйхэм адыгабзэр ш1у алъэгъунэу, зэрагъэш1энэу ык1и зыщамыгъэгъупшэнэу я1огъэныр;

-Ягулъытэ хэгъэхъогъэныр;

-Бзэм ихэгъэхъон 1оф дэш1эгъэныр.

 

       Нэрылъэгъу IэпэIэгъур: проекторыр,экраныр,  Адыгэ Республикэм и Герб, и  Къэралыгъо быракъ. 

 

                   Занятиер зэрэк1ощтыр:

 

 

К1элэп1ур: - Шъуимафэ ш1у!

                     К1алэхэр, непэ хьак1эхэр къытфэк1уагъэх, сэлам фабэ ятэжъугъэх.

К1алэхэр: Шъуимафэ ш1ух.

К1элэп1ур: Джы, пхъэнт1эк1у ц1ык1умэ шъуакъытет1ысхь.

 

Родинэр

 

Родинэр мары

Тэ тиунэшху.

Родинэр мары 

Тэ тищагушху.

Родинэр дахэ,

Родинэр ины.

Зэк1эми родинэр тэ зэдытый.

 

Сыда мы усэр зыфэгъэхьыгъэр?

 

К1алэхэр: Родинэр ары.

К1элэп1ур: Сыда родинэк1э тызаджэрэр?

К1алэхэр: Тиурам, тиун, тикъал.

К1элэп1ур: Сыда родинэр къызщежьэрэр?

                      Сабый къэхъугъак1эм и Родинэр ян, иунагъу.

                      Сабыим хахъо къэси и Родини  нахь ины мэхъу.

                      Родинэр ц1ыфыр зыщыпсэурэ ч1ып1эр ары. 

                      Дунаим   къэралыгъо зэфэшъхьафэу тетыр бэ. 

                      Зэк1эми яхэгъэгу аш1одах, хэти ихэгъэгу иродин. 

Тэ тиродинэр тихэгъэгушхоу тызщыпсэурэр ары.

 

К1элэп1ур: К1алэхэр тихэгъэгушхоу тызщыпсэурэм ыц1э хэта къысэзы1ощтыр?

 

К1алэхэр: Россия

К1элэп1ур: Россием икъэлэ шъхьа1э сыда ыц1эр?

К1алэхэр:  Москва

К1элэп1ур: Тэрэз, тихэгъэгушхоу тызщыпсэурэр- Россиер ары. 

Россиер ины, ц1ыф лъэпкъыбэхэри щэпсэух. Россием республикэ зэфэшъхьафыбэ хахьэ. Тэ тиреспубликэ зэу ахэмэ ащыщ.

 

К1элэп1ур:  Адэ хэты къыси1ощта тиреспубликэ ыц1эр?

К1алэхэр:  Адыгея

К1элэп1ур:  Тэрэз Адыгея, адыгэ хэку.

Адыгэ республикэк1э зык1еджагъэхэр, мы ч1ып1эм адыгэхэр бэ дэдэ ш1агъэу щэпсэухэшъ ары.

 

К1элэп1ур:  Адыгея зыт1ок1э къыубытырэр бэ. Ащ ич1ыгухэр дахэх, баих, ахэмэ мафэ къэси нахь заушъомбгъу, идэхагъи хэхъо зэпыт.Тиреспубликэ идэхагъэ нэр п1эпехы, ч1ып1э дахэу и1эр бэ: къушъхьэлъагэхэр, псыхъо чъэрыхэр, гъоч1эгъы зэфэшъхафыхэр, мэзы дахэхэр ык1и нэмык1хэри. 

 

К1элэп1ур:Гъэпсэфып1э ч1ып1э дэхабэ тихэку и1, ахэмэ зэу ащыщ- Лэгъо- Накъэ ык1и Гъузэрыплъ.  Мыхэмэ зыщагъэпсэфынхэу хэгъэгу чыжьэхэм къарэк1ыхэшъ ц1ыфхэр бэу къа1кох. Мы ч1ып1эхэр лъэшэу зыщыдахэр к1ымафэр ары. Осым ухэтэу 1ажэмэ уарысэу уджэгуныр тхъагъо. Шъори  мы ч1ып1эхэм шъуащы1агъэн фае. Идэхагъи  шъулъэгъугъэ. 

 

К1элэп1ур: Адыгэ республикэм имафэ  бжыхьэ мазэм хэтэгъэунэфык1ы.    Чъэпыогъум 5 ар тэгъэмэфэк1ы.  Гъэбэжъур зыщыхъоеу, пк1ышъхьэ мышъхьэр зыщыбэм ар тефэ.

 

К1элэп1ур: Тиреспубликэ къалэ шъхьа1э и1. Хэт ыш1эра  ащ ыц1эр?

К1алэхэр:  Мыекъуапэ

К1элэп1ур: Тэрэз. Мыекъуапэ  къэлэ  дах, къабзэ, гу1этып1. Илъэс къэс нахь к1эрак1э мэхъу .

Унак1эхэр дахэхэу даш1ыхьэх, тучанхэр бэу къызэ1уахых.  

Къалэр къэзгъэдахэрэмэ ащыщых филармониер, мэщытыр, университетхэр, псыкъиутх зэфэшъхьафхэр, нэмык1хэри.

 

К1элэп1ур: Шъо мы къалэ дахэм зэк1эхэми шъущэпсэу. Иурамхэм къащышъок1уахьы. Ижь къабзэ къэшъощэ.

 

К1элэп1ур: К1алэхэр тиреспубликэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр щэпсэух. Ахэр нэгъоихэр, урысхэр,тэтархэр,  адыгэхэр, абдзахэхэр, армянхэр ык1и нэмык1хэри.  

Хэтрэ ц1ыф лъэпкъи  анахь лъап1эу, пыт1ап1эу и1эр ыбз ары.

Ар ыбзэк1э мэгущы1э, мэгупшысэ, еджэ.

 Лъэпкъ зэфэшъхьафэу дунаим тетмэ бзэм уакъыхегъэщы. 

- Бзэ зимы1эм лъэпкъ и1эп.

- Ныдэлъфыбзэр- лъэпкъыбз. 

 

К1элэп1ур: К1алэхэр  сыд  фэдэ бза тэ тызэрэгущы1эрэр?

К1алэхэр:  Адыгабзэ

К1элэп1ур:  Тэ тиныдэлъфыбзэу ным къыт1уилъхьагъэр- адыгабзэр ары.

Адыгабзэр- гущы1эхэмк1и шъуашэхэмк1и бай. Угу ихъык1и, гупшысэу  уи1и къырип1отык1ынк1и бзэ дах. Уадыгэмэ адыгабзэ пш1эн фае.

Ныдэлъыбзэр о къыхэпхынэу щытэп: ар уянэ ыбз,уятэ ыбз, узыщыщ ц1ыф лъэпкъым ыбз.

 

Усак1оу Нэхэе Руслъан, къызэри1уагъэм фэдэу:

 

- Убзэ зыпш1ок1одырэм, уянэ пш1ок1одыгъ,

Ар къызгурымы1орэм ыпсэ аритыгъ….

 

К1алэхэр, тыдэ тыщы1эми тыбзэ тщыгъупшэ хъущтэп.

 

К1элэп1ур:  Тилъэпкъ лъэшэу къэзгъэдахэрэмэ ащыщ адыгэ шъуашэр. Шъуашэм бзылъфыгъэри хъулъфыгъэри  къегъэк1эрак1э. Шъуашэм уахещэ ык1и укъыхещыжьы. Бзылъфыгъэмэ я1эдэбныгъэ ядэхагъэ къегъэлъагъо, хъулъфыгъэмэ ял1эблэнагъэ къегъэлъагъо адыгэ шъуашэм.

 

 

К1элэп1ур: К1алэхэр джы физминуткэ ц1ык1у тш1ыщт.

 

Физминуткэр

 

Тэ тэк1о, тэк1о,тэк1о,

Чъыгы жьаум ты1ук1агъ.

Тэ тыт1ыси тыщысыгъ.

Ащ ыужы тежьэжьыгъ.

 

Тэ тэк1о, тэк1о, тэк1о

Тэ мыжъошхо къэдгъотыгъ.

Телъэбакъошъ, тылъэк1уат, 

Тапэ тапэ едгъэхъугъ.

 

 К1элэп1ур: Хэтрэ хэгъэгуи раш1эжьэу быракъ, герб ык1и гимн я1. Ахэмэ символхэмк1э яджэх.Тэри тиреспубликэ быракъ гъэнэфагъэ и1. 

 

Быракъым джыри зы ц1э и1, нып ра1о.  Адыгэ ныпым имафэ  мэлылъфэгъум и 25 рэм хэтэгъэунэфык1ы.  Бэрэ пэмылъэу ар хэдгъэунэфык1ыщт.

 

               Быракъ.

Адыгэ быракъыр сыгу къэ1эт

Тыдэ сыщы1эми сынэ ук1эт

Адыгэ быракъыр сыгу уилъ зэпыт

Сыкъэбгъэк1эжьэу сашъхьагъы уит.

 

К1алэхэр, сыд фэда тибыракъ ышъор?

 

К1алэхэр: Уцышъо.

К1элэп1ур: Тэрэз, уцышъом хэш1ык1ыгъ.  Адэ сыда быракъым тешъулъагъорэр?

 

К1алэхэр: Жъуагъохэр, щабзэхэр.

К1элэп1ур:- Тэрэз!. Быракъым дышъашъо зи1э жъогъо пш1ык1ут1у тет. Ахэмэ ач1эгъ зэблэдзыгъэхэу щэбзащэу щы теш1ыхьагъ. Адыгэмэ мамыр гухэлъ щэхъу зэрямы1эр ащ къеушыхьаты. 

 

Жъуагъо пш1ык1ут1ум- лъэпкъ пчъагъэу исхэр ары къыгъэлъагъорэр.

Щэбзищым- адыгэ л1экъолъэшищэу исыгъэхэр, ахэр ялъэшыгъэк1и, ябаиныгъэк1и, зэрэзэкъотыгъэхэр къыре1отык1ы.  

 

К1элэп1ур: Адыгэ хэкум игерб дахэу зэгъэфагъэ. Ащи быракъым фэдэу, пкъыгъоу хахьэрэм пэпчъ мэхьанэ гъэнэфагъэ и1. Герб хъураем ышъхьагъкIэ къыщежьэу къекIокIырэ лентэм зы бгъумкIэ адыгабзэкIэ «Адыгэ Республик» адырабгъумкIи урысыбзэкIи тетхагъ. Ахэмэ азфагу, гербым ышъхьагъ, жъуагъо тет. 

Гербым ыбгъухэмкIэ нахь лъхъанчэу коцышъхьэхэр, натрыфышъхьэхэр, чъыгаем, ланчъэм  ятхьапэхэр тешIыхьагъэх. Ахэр гъэбэжъум, мылъкум, байныгъэм янэшан.

Гербым ыгузэгу нарт эпосым илIыхъужъ цIэрыIоу Саусэрыкъо и   Тхъожъые тесэу, Кавказ къушъхьэ шыгум итэу, мэшIотхъуабзэр зыпихырэ пхъэцIакIэр къыхьыжьэу сурэт ит. Мыщ л1ыхъужъыныгъэу зэрихьагъэм пае гербым ыгузэгу ит. 

Шыум ышъхьагъ тыгъэу къыкъок1ырэм инэбзыйхэр зытыридзэрэ жъогъо пш1ык1утыр, къушъхьэхэр, ч1ыналъэр, хыорыр еолъагъох. Ахэмэ ач1эгъ мыхьамелэр зытелъ 1анэр ч1эт. Ар щыгъу- п1астэк1э адыгэ лъэпкъыр зэрэхьалэлым инэшан.  

Бжъэкъошхохэр зытет  былымышъхьэу 1анэм ч1этым тилъэпкъ былымхъуным сыдигъуи зэрэпылъыр хегъэунэфык1ы.

Гербым адыгэ шъолъырыр зэрэбаир, лъэпкъым культурэ гъэнэфагъэ зэри1эр къыбгуры1онэу гъэпсыгъэ.

 

К1элэп1ур: Джы к1алэхэр непэ  тэри адыгэ быракъ  шъозгъэсш1ы сш1оигъу.  Мы тхьапэ уцышъохэр къышъостынхэшъ тэри быракъ тэжъугъэш1.  Быракъым изэрэщыт джыри зэ шъукъеплъ.

Жъуагъоу тетхэр къэтэжъугъэлъыт.  Ахэр ышъхьагъык1э тетэжъугъэгъапк1эх.  Ахэмэ ач1эгъы щабзищыр тетгъэпк1эщт.

К1элэп1ур: Шъук1элэдэгъу. Дахэу быракъхэр къэшъуш1ыгъэх.

 

 

Зэфэхьысыжь.

 

К1элэп1ур:  К1алэхэр сыда непэ тызтегущы1агъэр?

К1алэхэр: Адыгэ республикэр ары.

К1элэп1ур:  Ащ сыда икъалэ шъхьа1э ыц1эр?

 К1алэхэр:   Мыекъуапэ.

К1элэп1ур:  Сыда анахьэу непэ шъугу рихьыгъэр?

К1элэп1ур: К1алэхэр тыдэ шъущы1эми шъуихэгъэгу зыщышъумыгъэгъупш, шъубзэ ч1энагъэ шъумыш1. Шъуадыгэ к1элэц1ык1ух, республикэу шъузэрысыр шъуиунэу, ным фэдэу ш1у шъулъэгъу. 

К1элэп1ур: К1алэхэр непэ лъэшэу сыжъугъэрэзагъ. Тхьэм шъуегъэпсау.