Тыва улустун тоолу "Инек-Сокпа".
материал (подготовительная группа)
5-7 харлыг школа назынычетпээн уругларга театыржыткан коргузуг.
Скачать:
| Вложение | Размер |
|---|---|
| 21.21 КБ |
Предварительный просмотр:
Тыва улустун тоолу «Инек-Сокпа»
5-7 харлыг школа назыны четпээн уругларга театыржыткан коргузуг
Тургузукчузу : Оксана Кашпык-оол
Киржикчилери:
Тоолчулар (2), Инек-Сокпа (Угу), Шокар Торга, Хек, Ус-кушкаш, Хараачыгайлар, Хамнаарактар, Шартылаалар, Шергилер.
Тыва Каргыраа аялгазы дынналып келир.
Тоолчу: Шыян-ам. Инек сокпа чоруп тур. Бир-ле чылыг ыржым эртен бора-талга таалап удумзурап олурган. Калбак ногаан эзимден шокар Торга ужуп унуп келгеш, чоогунда дытты торугайндыр соктай-ла берген. Инек-Сокпа сырбаш кынгаш, отту хонуп келген. Долгандыр коргулээрге шокар Торга дыт соктап олурган. Инек-Сокпанын хорадаанындан чулчургайы чымыгайнып келген.Торга соксаардан туржук, харын мырынай чанында будукта кээп олурупкаш, демгизинден улам дааштыг торугайындыр соктай берген, удуур арга-даа чок. Инек-Сокпа угдегер чалгыннарын шагжок далдырады силгигилеп, эде олургаш чугаалаан.
Инек-Сокпа: -Чуну канчап олурарын ол?
Торга: -Чемнеп чип олур мен, бо дыт бо чылын шымбай-ла дужуттуг болган-дыр.
Инек-Сокпа: -Оске черден чем тыпас сен бе, ыяавыла мени дувуреткенин херээ чул? (хорадап айтырган)
Торга: -Мен сенээ шаптыктап чуну канчалдым?- (деп, Торга чинге-тараа дег карактары-биле элдепсинип орумней коруп айтырган).
Инек-Сокпа: Удуур чыргалымны бербейн тур сен, моон доп-дораан чору! (Угу бар шаа-биле кылыктанып алгырган).
Торга: --«Сени-даа, уйгу хавын» (шокар Торга ногаан арганын ханызынче ужуп кире берген. Инек-Сокпа катап-ла олуглендир удуй берген олурунда, кулаанда бир-ле чуве уюкталдыр алгырган. Оттуп кээрге, устунде будукта Хек кукугайнып олурган(Хек уну эдип турар).
Инек-Сокпа: -Мээн дыжым уреп, мени удутпайн мында чуге кукугайнып олур сен, мелегей сойлук. Ам бо дораан моон чорт дидир мен.
Хек: -Хе-хе-хе (тоор туржук каттырып каар болган)
Инек-Сокпа: -Моон чоруп кор, оршээп кор Хекчигежим. (эптеп-чоптеп)
Хек: -Дамырак суглар шылырткайныр, ыяш-даштын бурулери, оът-сиген хуннун алдын херелдеринге кылынайндыр чайнап турда, канчап удуурул. Хамык аннарнын, куштарнын курт-кымыскаяктарнын ажыл-чымыш дээш олут-дыш чок турганын корбес сен бе. Бедик черден оларга аян тудуп ырлап тур мен, моон чорбас мен (тоор-даа ужур чок болган).
Хектин ырызы «Дамырак» (Хек «Дамырак» деп ыры ырлап кууседир)
Тоолчу: Инек-Сокпа оон дезип чорткаш, чиндин ногаан ээрем кырында бора-талга олурупкаш, удумзурап эгелей берген. Ур болбаанда сылдырт-салдырт дээн дааштан катап оттуп келген.Инек-Сокпа кылыктыг шангыр карактарын хере коруп кээрге, салаа бажы дег Ус-Кушкаш уя тудуп орган. Ус-Кушкаш долдаш-далдаш ужуга каап, талдар бажы дамчып теректерни эргий ушкулааш, хоюг, чымчак мочурга ховенин эккеп-ле турар болган. Мырынай-ла ээремнин кырынче халайган салбак будуктун бажында Ус-Кушкаштын белен чыгыы апарган борбак чараш уязын Инек-Сокпа даа магадап кайгап олуруп-тур.
Инек-Сокпа: Ус-Кушкаштын уйгу-чыдын чок иштенип турар деп чувезин, а мээн чогенчиимни (ыяткаш ужуп ынай-ла болган).
Тоолчу:Инек-Сокпа ол-ла ушкаш, бизен хая тиинге шагжок олура душкен иргин. Анаа олурарга, ырак делгем ховуларэргилдир коступ кээр, хун херелин холегелээр чуве чок, магалыг болган.
Инек-Сокпа: Манаа чуу-даа келбес, ам-на шолээн черни тыптым. Ам-на мага-хандыр дыштанып удуур –дур мен. (удуп каар).
Тоолчу: Бизен хаяаларнын тиглеринде ордулар туткан хайлыг хараачыгайларнын сыйылаан унунден база-ла удуур аргажок апарган.
Хараачыгайлар танцылап унуп келирлер ( Хараачыгайлар танцылаар)
(Инек-Сокпа ховуларже ужуп кирген).
Хамнаарактар, шартылаалар, шергилер кире маннажып келгеш, ырлажып эгелээрлер.
Ыры «Бистин Тыва» (Хамнаарактар, Шартылаалар, Шергилер).
Инек-Сокпа:-Бо-даа хей чуве-дир, бо шартылаалар- шергилер менээ дыш бербес дир.
Тоолчу: Инек-Сокпа каяа даа ужуп чедерге бугу-ле дириг амытаннар шаа-биле шимчеп, ходелген, ыржым-шолээн чер арнттырбас, шимээргээн турар бооп-тур.
Торга,Хек,Ус-Кушкаш (уязындан унуп кээр) «Алдын-Тыва» деп аялганын уделгези-биле сценаны долгандыр ужуп, танцылап чоруп турарлар. Ирнек-Сокпа оларнын аразында ужуп чоруп турар.
Тоолчу: Шыдажып чадааш, эргиде удуп чанчыккан дыдынга келгеш, хунзедир ынай-бээр ужуп хунзээнинден шаа тонгеш, кандыг-даа дааш дыннавайн, шыгырт удуп калган иргин.
Тааланчыг душ коруп удуп олура, соок-чывардан оттуп келген. Чыварлыг даажы
Инек-Сокпа: Эргек бажы дег Ус-Кушкаш безин эрези кайгамчык-дыр. Ам-на уядан тудуп ап корейн. Тудуп эгелээр дээрге, чээрген-даа, чоок-даа, мочурга ховени-даа, малгаш-даа чок, долгандыр дун шыва ап келген, ам канчаар хоокуй боор мен. Дээрде сан-тун чок сылдыстарнын караа безин чараш эвес, соок, каржы апарып тур.
Соок чыварнын уреринге шыдашпайн, дыттын бир чартыынга чалгаазын арай боорда базып, ажытталдыр олуруп аар.
Хат танцызы («Хову черде» деп аялгага танцылаарлар)
Тоолчу: Инек-Сокпа дан адарын манап чадап, думчуу шаккыгайнып, бугу боду сиригайнып, пат-ла бооп олурган. Чидиг ак шолбан шагжок кылдыр чивенейнип туруп-туруп, ам-на чоорту имистелип оже берип-тир. Чалбыраашталган кызыл-хаяа хуннун херелдерин ур-ле эрттирбейн, кожегелеп алган турар болган. Ам-на хуннун монгуннелчек чырык херелдери арай боорда дээрни чоорту шыва ап келген соонда, дээрбек хуннун эрии бизен чалымнын арттындан чылып унуп кээп-тир.
Инек-Сокпа( чалгыннарын силгигилээш каттырыпкан): Хе-Хе-Хе!
Тоолчу: Хун-даа хоореп, чылыын харам чокка топ бере берген.
Хун унуп кээрге маадырлар шупту сценаже унуп келгеш чартык ай кылдыр туруптарлар. Инек-Сокпа ортузунче унуп келир. (Маадырлар Алдын-Тыва деп аялганын адаа-биле унерлер).
Торга: Инек-Сокпа, бистер сээн оннуктерин-дир бис. Демниг сааскан теве тудуп чиир дээр болгай. Сенээ бистер уя тудуп бээр дээш чедип келдивис. (Хараачыгайлар, хамнаарактар, шартылаалар, шергилер база шупту маадырлар Инек-Сокпаны долгандыр маннажыпкаш катап чартык ай кылдыр туруптарлар, ол уеде ортузунга холчок чараш уя коступ келир).
Инек-Сокпа: Четтирдим оннуктерим. Чывар сооктан мени камгалап калдынар, ам-на донмас дыр мен.
Хек: Бодун дыжын бодавайн, эштиг оорлуг, ажылчын кежээ чору Инек-Сокпа.
Кушкаштар: Биче чалгаа улуг чалгаага чедирер.
Ус-Кушкаш: Олутта олча чок, чыдында чыргал чок.
Тоолчу: Ол хунден эгелеп Инек-Сокпа даа оннуктерлиг болуп, чылыг, чараш уялыг апарып-дыр оо. Ажыл-иш кижини каастаар. Демнигде куштуг, тепкииштигде быжыг деп тыва улустун улегер домактарынын ханы утказынын херечизи бо-дур оннуктер!
Маадырлар сцена мурнунче унуп могеерлер.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Шагаа - тыва улустун чаа чыл байырлалы!
Тыва чоннун чаагай чанчылдары. Шагаа - тыва улустун чаа чыл байырлалы....

Хоомей - тыва улустун ырыларынын база бир онзагай хевири
Хоомей - тыва улустун ырыларынын база бир онзагай хевири....

Тыва улустун аас чогаалында тыва дылдын ажык болгаш ажык эвес уннери
«А» деп унге Дурген чугааАалашса аалашсынАнай хураган аалашсынАнай хураган аалааштынАваларын тып эмзин...

Тыва улустун аас чогаалы: Дурген чугаа
Дүрген-чугаа аас чогаалыныӊ бурун үеден дамчып келген жанры. Оларныӊ кижизидикчи үнези кайгамчык улуг. Шын, тода чугаалап өөреринге, сөстерниӊ аӊгы-аӊгы утказын билип алырынга, сөс, чугаа аяны шиӊгээд...

Тыва улустун чаагай чанчылдарынга даянып алгаш садик назылыг улуг болуктун уругларны долгандыр турар хурээлелге таныштырып ажыглаар чижек программазы
Аннотация В данной работе дана авторская программа по использованию элементы народной педагогики, ознакомить детей с окружающим миром через приобщение тувинскими народными трад...
- Мне нравится (1)

