Сурхури
учебно-методический материал по музыке (старшая группа)

Ҫитрӗ кӗтнӗ Сурхури!

Аслă ушкăнри ачасемпе ирттермелли Сурхури уявӗ

Тӗллевсем: чăваш халăх йăли-йӗркине хисеплеме тата юратма вӗрентесси. Сурхури уявӗпе паллаштарасси. Ачасен пуплевне аталантарасси.

Задачăсем: ачасене халăх уявӗсене явăҫтарасси, вӗсен музыка пултарулăхне тупса палăртасси, халăх культурипе паллаштарасси.

Умӗнхи ӗҫ:  чăваш халăхӗн Сурхури уявӗ тата йăли-йӗрки ҫинчен  (юмăҫ яни, лашасемпе чупни) каласа парасси, ырсунăмсем, юрăсем, ташăсем вӗренесси, тупмалли юмахсен тупсăмӗсене тупасси, хускану вăййисем ирттересси.

Кӳртĕм ĕç: воспитателĕн малтанах ачасене чăваш вăййисене тата халăх сăнавӗсене вĕрентмелле.

Словарь ӗҫӗ: Сурхури, йăва.

Вăйă йӗрки

Залра ӗлӗкхи йывăҫ ҫуртсем лараҫҫӗ, чăваш тӗррипе илемлетнӗ алшăллисем ҫакăнса тăраҫҫӗ.

Ертсе пыракан: Сурхури — авалхи чăваш уявĕ. Ĕлĕкрех ăна кун вăрăмланма пуçласан ирттернĕ. Сурхурие ытларах яш-кĕрĕм, ача-пăча хутшăннă. Сурхури ирттерме ятарласа пĕр киле пуçтарăннă. Килтен-киле пуçтарнă апат-çимĕçрен, сăраран, тĕрлĕ апатран сĕтелçи майланă. Ача-пăча килрен-киле çӳренӗ, урайне ăшаланă пăрçа сапнă. Тарават хуçасем вĕсене тутлă çимĕçпе сăйланă. Каçхине пĕтĕм çамрăк улаха пухăннă, юмăҫ янă.

Зала икӗ ача кӗреҫҫӗ.

1-мӗш ача: Сурхури, Сурхури,

                     Ҫитрӗ кӗтнӗ Сурхури!

2-мӗш ача: Хирӗҫ тухса илтӗр-и,

                     Хапха уҫса хутăр-и?

Ытти ачасем тухаҫҫӗ.

3-мӗш ача: Ачасем, эсир ăҫта каятăр?

4-мӗш ача: Сурхури ҫитрӗ! Вăйă выляма каятпăр!

5-мӗш ача: Урам тăрăх каятпăр,

                     Килрен-киле ҫӳретпӗр.

6-мӗш ача: Атьăр, тухăр, ачасем,

                    Урам тăрăх кайăпăр.

                     Килрен-киле ҫӳрӗпӗр

                     Салат-хăмла пухăпăр.

                     Сурхури тӗк Сурхури,

                     Чаплă пултăр Сурхури!

Чăвашла кӗвӗ янăрать. Ачасем пӗрремӗш ҫурт патне пыраҫҫӗ. Пӳрт умӗнче хӗрарăм ларать.

Кил хуҫи хӗрарăмӗ: Сурхури ачисем ҫитрӗҫ пуль-ха? Хирӗҫ тухса пăхам-ха?

Ачасем юрласа килеҫҫӗ.

Ачасем: Сурхури, Кӗркури!

                Ваҫҫа арăмӗ Варвари.

                Пире пăрҫа памасан,

                Пире пăрҫа памасан,

                Ана ҫинчи пăрҫине

                Тăрна ҫисе ятăр-и?

Эпир Сурхури ачисем. Сывлăх сунатпăр.

Кил хуҫи хӗрарăмӗ: Хаклă хăнасем, иртӗр малалла. 

7-мӗш ача: Эпир сире телей сунатпăр! (Урайне пăрҫа сапать).

8-мӗш ача: Тырри пултăр! (Урайне тырă сапать).

9-мӗш ача: Укҫи пултăр! (Урайне укҫа сапать).

Кил хуҫи хӗрарăмӗ: Ҫапла пултăр! Маттур, ачасем.  Тупмалли юмахсен тупсăмне пӗлетӗр-и эсир?

Алăсăр, урасăр кӗпер хурать (Сивӗ). 

Тулта купа, пӳрте шыв (Юр).

Шывра ҫуралать, шывран хăрать (Пăр). 

Вĕçет-чĕнмест, выртать - чĕнмест,

Вилсен-шавлать, чарăнма пĕлмест (Юр çуни, ирĕлсе шыв пулни, юхни.).

Ертсе пыракан: «Пиҫиххи пăрахмалла» вăййа выляр-и?

Ачасем: Выляр.

1-мӗш ача: Эпӗ пиҫиххи пăрахаканӗ пулатăп. Кукленсе ларăр, хыҫалалла ан пăхăр.

Эп утатăп хурланса,

Хам юлташа шыраса,

 Утсан-утсан чупатăп,

Пиҫиххи пăрахса хăваратăп.

2-мӗш ача: Кӗтерук, сан хыҫра пиҫиххи выртать. Пӗлеймерӗн. Кӗтерука мӗн тутарар?

Ачасем: Ташă ташлаттарар!

«Линькка-линькка»  кӗвӗ янăрать. Ачасем пӗрле ташлаҫҫӗ.

Вăййа темиҫе хут выляҫҫӗ. Ачасем юрлаҫҫӗ, сăвă калаҫҫӗ.

Кил хуҫи хӗрарăмӗ: Маттурсем. Эсир хӗлле ҫинчен халăх сăнавӗсене пӗлетӗр-и?

1-мӗш ача: Пӗлӗтсем ҫиле хирӗҫ шусан – юр ҫăвасса.

2-мӗш ача: Пӗлӗтсем аялтан шусан – сивӗтессе.

3-мӗш ача: Хĕл сивĕ пулсан çу питĕ шăрăх пулать.

4-мӗш ача: Ула кураксемпе чанасем тӳпере явӑнаҫҫӗ - юр ҫӑвасса.

5-мӗш ача: Йывăçсене пас тытсан - шартлама сивӗсем пуласса, тӗтре карса илсен - ӑшӑтасса.

Кил хуҫи хӗрарăмӗ: Маттур.

Ак куршак, пӗчӗк куршак,

Юмăҫ ярса пăхар-и?

Ҫак куршакран япала туртса кăларатăр. Эпӗ вара сире пуласлăхра мӗн пулассине калăп.

Ачасем черетпе япала туртса кăлараҫҫӗ: ҫăраҫҫи – пуян хуҫалăх, ҫăкăр – ҫителӗклӗх, ҫӗрӗ – пуянлăх, чул – ҫӗнӗ ҫурт, хăлха ҫакки – нумай юлташ.

Кил хуҫи хӗрарăмӗ:  Ачасем, сире Сурхури кучченеҫне парам-ха. Паян ирех кăмакара чăкăлтак (йăва) пӗҫертӗм.  (Ачасене кучченеҫпе сăйлать).

6-мӗш ача: Айтăр, ачасем, тепӗр киле каятпăр. 

Ачасем: Каяр, каяр!

Ачасем тухса каяҫҫӗ.

Литература:

1. Волков, Г. Н. О традициях чувашского народа в эстетическом воспитании. – Чебоксары: Чувашкнигоиздат, 1965.
2. Волков, Г. Н. Трудовые традиции чувашского народа. – Чебоксары: Чувашкнигоиздат, 1970.
3. Егоров, Н. И. Чувашские праздники и обряды. – Чебоксары, 1991.
4. Жуковский, Р. Чувашские плясовые наигрыши. – Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1977.
5. Лаврентьева, С. Сурхури // Сувар. - 2010. – № 1-2. – С. 11.