"Оҕо дьоҕурун, сатабылын сайыннарыыга ньаалбааны туһаныы"
статья

Оҕо дьоҕурун, сатабылын сайыннарыыга ньаалбааны туһаныы

Степанова А.В., эбии үөрэхтээһин педагога

“Сулусчаан” оҕону сайыннарар киин, Таатта улууһа, Ытык-Күөл

Тимиринэн ньуур таһаарыы, оҥоһугу декорациялааһын ойуулуур-дьүһүннүүр искусство биир көрүҥэ, тимир ньууругар чопчу ойуулары, араас сувенирдары, бородууксуйаны оҥоруу ньымата буолар. Онуоха ойуу толору хартыыната рельефтэн оҥоһуллар.

Тимири ойуу ньыматынан оҥоруу былыргыттан биллэр. Билиҥҥи үйэ маастардара «чекан» диэн. Чараас тимиргэ (ньаалбааҥҥа) ойуулуур, анал ударник көмөтүнэн ыга баттаан быһыы-таһаа оҥорор ньымалара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллибиттэрэ.

Билигин рельеологическай ойуу - Мандар Уус уран ойуулара урукку курдук илиинэн оҥоһуллаллар, ол иһин хас биирдии үлэ хатыламмат туруктаах. Матырыйаал араас буолар, ол гынан баран хайаан да пластичнай уонна үүнээйигэ бэриниэхтээх. Билиҥҥи кэмҥэ бу араас көрүҥнээх уус-уран оҥоһук араас көрүҥэ, ирдэбилэ дьону сөхтөрөр.

Оҕо дьоҕурун, сатабылын сайыннарар сыалтан үлэҕэ ньаалбааны туһаныахха сөп. Ол курдук ньаалбаантан ньуур таһааран сиэдэрэй оҥоһуктары көрдөрөн оҕо интэриэһин, оҥорон таһаарар баҕатын уһугуннарыахха сөп. Ньаалбаан көрүҥнэрин, саха оһуордарын билиһиннэрэн, таптайан, ыга баттаан, саҥа үлэ ньымаларын үөрэтиини оҕолор түргэнник ылыналлар, быһыы-таһаа таһааран оҥоһук оҥороллорун (бырааһынньыктарга сувенир, араас хартыыналар) сөбүлүүллэр эбит.

Ньаалбааҥҥа саха оһуорун түһэрии курдары таһаарар ньыматынан оҥоһуллар, үрдүк маастарыстыбаны ирдиир. Икки этабынан оҥоһуллар. Бастаан сытыы кэтэхтэммит ньаалбааҥҥа ойуу куонтура уонна сурааһыннара оҥоһуллар, онтон ол сурааһыннарынан уруһуй бүүрүгэ барар, ол кэннэ курдары тэһии буолар.

Ньаалбаанынан үлэни оҕолор толорор кыахтаахтар. Оҕо бэйэтэ тугу оҥоруон баҕата учуоттанар. Араас уруһуйдары, оҥоһуктары, киэргэллэри толкуйдаан оҥороллор.

Ону тэҥэ анаммыт матырыйааллары маҕаһыынтан атыылаһан оҥорбокко эрэ, оннооҕор туттуллубат, быраҕыллар араас баанкалары туһаныахха сөп.

Ньаалбаан биир көрүҥэ фольга буолар. Фольгаттан бэлэм лиистэри туһанан хартыына оҥоробут: фольганы кумааҕыга сирэй өттүнэн уурабыт, оччоҕо уруһуйбут зеркальнай буолан көстөр. Үрдүгэр трафареты уурабыт уонна сэрэнэн нажимынан баттаан ойуу түһэрэбит, ол эбэтэр маркерынан уруһуйдаан баран, кэлин палочканан ойууну курдары таһаарабыт. Фольгаҕа сэрэнэн, быһыытын таһаарарбытыгар уһун сурааһыннары, кылгас штрихтары, эбэтэр точкалары оҥоруохха сөп. Бүтэһигэр паалканан уонна линейканан хартыынабыт хас биирдии муннугуттан 1 см тэйэн баран рамка сурааһынын оҥоробут.

Бэлэм оҥоһукпутун рамкаҕа эбэтэр сэрэнэн фольгабыт төрдүн-төбөтүн хам баттаан хортуонкаҕа сыһыарыахха сөп. Кыргыттар бэйэлэрин үлэлэрин сыстар стразаларынан киэргэтиэхтэрин сөп, эбэтэр килэбэчигэс гелевой кырааскаларынан кырааскалыахтарын сөп.

Маннык үлэлэри оҥоруу атын көрүннээх буолуон сөп – судургу да, уустук да. Полкаҕа киэргэл быһыытынан туруоруохха, эбэтэр эркиҥҥэ ыйыахха, эбэтэр ханнык баҕарар бырааһынньыкка, бииргэ төрөөбүттэргэ бэлэх биэрэн үөрдүөххэ сөп.

Оҕо ньаалбааны туһаныыта - оҕо айар дьоҕура, сатабыла, айдарыга сайдар. Оҕо дьоҕурун, сатабылын сайыннарыыга ньаалбааны туһаныы билиҥҥи бириэмэҕэ олус наадалаах ди саныыбын.

Туһаныллыбыт кинигэлэр:

1. «Прекрасное - своими руками»,1987г., автор: С. Газарян. Издательство: Детская литература-156с.

2. «Учимся чеканить по металлу»,1986, автор: Головня И.А.-57с.

3. «Техника художественной эмали, чеканки и ковки», автор Флеров А.В., Демина М.Т.. -1986г.