Инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларыла школго jÿргелек балдардыҥ кӧнÿ куучын-эрмегин чӧрчӧктӧр ажыра тазыктырары
учебно-методический материал (старшая группа)

Инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларыла школго jÿргелек балдардын кӧнÿ куучын-эрмегин чӧрчӧктӧр ажыра тазыктырары

Эмдиги öйдö школго jÿргелек балдардыҥ тöрöл тилин темиктирип, ÿредерин тереҥжидип элбедери – каруулу сурактардыҥ бирÿзи. Оогош болчомдорды тöрöл тилине ÿредерин канча ла кире эрте баштаза, олордыҥ оноҥ ары текши öзÿми jарамыкту болоры jарт.

Билимчилердиҥ ижин кöргöндö, тöрöл тилине баланы оогоштон ала аjарулу ÿреткени сÿрекей jедимду деген шÿÿлте Е.Н. Тобоеваныҥ, Н.М. Киндикованыҥ, Н.Б. Тайборинаныҥ ла оноҥ до öскöзиниҥ иштеринде айдылат.

Бÿгÿнги кÿнде öй сÿрекей тÿрген солынат. Телекейде, орооныста, тергеебисте jÿрÿмниҥ jÿзÿн-башка айалгаларынаҥ, шылтактарынаҥ улам, балдардыҥ  тöрöл тилине jилбÿзи астап, кÿÿни jабызап калганы билдирет.

Анчада ла, балдардыҥ jаҥы ла тöрöл тили чыгып, куучын-эрмеги  эрчимделип турган öйлöрдö, кöп jандай орус тилле келип турган jетирÿлер олjолоп ийерде, бу сурак кÿнниҥ кÿнге курч турат.

Школго jÿргелек балдардыҥ таскамалына ууламjылалган ФГОС-тыҥ некелтелерине келиштире балдарла öткÿрер иште кыйалтазы jогынаҥ этнокультурный бöлÿк болоры темдектелген.

 Педагогикалык билимдердиҥ кандидады Е.Н.Тобоеваныҥ «Огош болчомдорыныҥ турачагында алтай тилди темиктирериниҥ ле кееркедим чÿмделгеле таныштарыныҥ «Кÿнеш»» деп программазы ФГОС аайынча эки бöлÿктеҥ турат: «Кыйалтазы jогынан бÿдÿрер бöлÿги», «Jер бойынын анылузы». Бу бöлÿкте Алтай jеристиҥ, калыгыстыҥ чум-jаҥдарыныҥ аҥылузыла баланы таныштырып, тöрöл тилине темиктирип, алтай кöгÿс-кöрÿмдÿ болзын деп таскамал берери болот.

 Анайда ок, региональный «Любимый край - Горный Алтай» (тургузаачылары А.А. Костюнина, С.Н. Шатилова, Т.Г. Крыжная, А.В. Самойлова, Т.Г. Гаврилова, О.С. Тозыякова) деп программага тайанып, программаныҥ тöрт бöлÿги аайынча ижимди база чокумдайдым.

Айдарда, öрöги айдылган Программаларда «...баланы jаштаҥ ла алтай тилине, калыгыныҥ чÿм-jандарын, jаҥжыгуларын, кеендик байлыгын билерине ÿретсе, таскамал иш ончо jандай öзöр...» – дегенин аjаруга алып «Инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларыла школго jÿргелек балдардыҥ кӧнӱ куучын-эрмегин чöрчöктöр ажыра тазыктырары» деп ченемел иш öткÿредим.

Ченемелдиҥ амадузы: алтай тилле занятиелерде (НОД) инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларын тузаланып, чöрчöктöр ажыра балдардыҥ кöнÿ куучын-эрмегин тазыктырар айалга тöзööри.

Ончо ижимниҥ тöс амадузы – балдар тöрöл тилиле куучындажып билерин, эрмеги jарт, сöзлиги байлык, алтай тилиниҥ табыштарын чокым ÿнденип, эрмеги кöнÿ, тили ару, су-алтай, тöп лö чындык болорын jеткилдеери, jимекчи сöстöр jогынан куучынданарга ÿредери.

Бу тургузылган амадуны бÿдÿрерге бир канча задачалар темдектелген: олорды слер экраннаҥ кöрöдигер:

1. Берилген тема аайынча методикалык иштерди шиҥдеери, тÿп- шÿÿлтеге келери.
2. Бöлÿктиҥ (кыптыҥ) ичинде jарамыкту айалга тöзööри: керектÿ пособиелер, ойынчыктар, маскалар ла оноҥ до öскö не-немелерди чуктап jууры.
3. Балдардыҥ кöну куучын-эрмегиниҥ айалгазын кöрöри, мониторинг öткÿрери.
4. Ада-энелерле jартамалду иш öткÿрери.
5. Инновациялык технологияларды ÿредÿге кийдирери.
6. Балдардыҥ кöнÿ куучын-эрмегинин чыҥдыйын бийиктедери.

Билимчилердиҥ айтканыла, школго баргалак балдардыҥ кöнÿ куучын-эрмегин тазырактырар иш эҥ эрчимдÿ чöрчöк ажыра öдöт. Чӧрчӧкти кӧгÿске алынары ла оны оҥдоорына, куучындап билерине, шÿӱлте чыгарып айдарына кӧп тоолу билимчилердиҥ, психологтордыҥ, методисттердиҥ, таскадаачылардыҥ иштери учурлалган.

Чöчöклö таныштырар иш jаҥжыкканы аайынча бир канча этаптардаҥ турат.

I. Чöрчöклö таныжарына белетенери:

- чöрчоктиҥ иллюстрациязын аjыктаары;

- jарт эмес сöстöрлö таныжары.

II. Чöрчöкти кычырары:

- Таскадаачы чöрчöкти кычырат;

- Чöрчöкти куучындайт;

- Чорчöк аайынча jуруктар кöргузет;

- База катап кычырат

 III. Чöрчöк аайынча куучын:

-  Чöрчöктиҥ кандый геройы эҥ тыҥ jарады? Нениҥ учун?

-  Чöрчöктиҥ учурын оҥдогонына ууламjыланган сурактар;

- Чöчöктиҥ оҥдайын сананып аларына ууламjыланган сурактар;

IV. Jайаандык jакылталар:

-  Дидактикалык ойындар «Чöрчöккö айылдап», «Чöрчöкти улалт» ла о.ö.;

- Чöрчöк аайынча jуранары;

- Пластилиннеҥ геройлор тудары;

- Драматизация.

Бу ишти öткÿрер эп-аргалар да кöп, занятиелердиҥ конспекттери берилген методикалык jуунтылар да бар. Jе ол ок öйдö бÿгÿнги кÿнде таскадаачы белен тузалангадый инновациялык технологиялу иштердиҥ jуунтызы алтай тилле кепке базылып чыкпаган.

Айдарда, мен бойымныҥ бу ченемел ижимде инновациялык технологиялардыҥ эп-аргаларын бир аай jууп, чуктап, талдап, ууламjыларын аjаруга алып, иштеерге чырмайадым.

Чöрчöк ажыра балдардыҥ кöнÿ куучын-эрмегин темиктирер иште тузалангадый инновациялык технологиялар – ол сторителлинг, скрайбинг, Покет Мод, лэпбук, мнемотехника, Пропптыҥ карталары.

Технология «Сторителлинг» (английский тилдеҥ кӧчÿргениле «историялар куучындаганы»)

Бу технологияга «Чӧрчӧктӧрдиҥ кубиктери» деп пособие белетейдим. Кубикттерде кажы ла jанында  предмет jуралган jурук. Ол предмет аайынча чӧрчӧк чÿмдегени балдардыҥ jайалтазын ачарга jарамыкту.

Бу эп-аргада бой-бойына тÿней бир де чӧрчӧк болбой, кажы ла катап jаҥы «тÿÿки (история)» чыгат.

«Лэпбук» технология. Бу технологияныҥ эп-аргаларыла мен jеткилинче иштейдим деп айдарга jараар. Оныҥ эптÿзи, аҥылузы неде дезе, бастыра чӧрчӧк керегинде берилген jетирÿ бир ле jаан бичикке кийдирилген, jакылталар ончо 5 таскамал ууланты бӧлÿктиҥ ээжилерине келижет:

1. Jÿрÿмниҥ ээжилерине темиктирери;
2. Билгирин темиктирери;
3. Тилин темиктирери;
4. Физический таскамалын jеткилдеери;
5. Кеендик-jарашты оҥдоорын jеткилдеери. 

Балдарга белетеген лэпбуктар чокту, jараш, jаркынду, jилбилÿ болгоны сÿреен jарап jат.

Эҥ ле jаан болужын «Чӧрчӧктӧрдиҥ телекейинде» деген jӱзӱн-башка jакылталарлу белетеген лэпбугым меге jетирет. Бу лэпбукта ончо алтай элдиҥ ÿредÿ программага кирген чӧрчӧктӧри jуулган.  «Jӱс сагыш», «Керик бака», «Тарал ла айу», «Тӧӧ ло чычкан», «Теертпек» ле оноҥ до öскöлори.

Бу эп-аргала  анчада ла, энирги öйдö арткан балдарла  таҥынаҥ иштезе jедимдÿ, мӧрлÿ болот. Аймак, республика кеминде ӧткÿрилген конкурста «Эҥ артык лэпбук» деп jедимге jеткеним - ол мениҥ оморкодум, бийик jедимим деп сананадым.

«Скрайбинг» технология (английский тилдеҥ «jурук эмезе эскиз таштап кӧргÿзери»).

Бу эп-арганы тузаланганы балдар чӧрчӧкти тÿрген сананып аларына экелет, сӧзлигин элбедет, jайаандык кӧрÿмин темиктирет. Мында бала jаныс уунда угуп, кӧрÿп, эске алынып,чöрчöктöги геройды, айалганы, не-немени jураарына  ÿренет. Оныла коштой jайалтазы ачылат.

Скрайбинг jуралган, jапшырылган, магнитный, компьютерле эдилген болор аргалу.

Бу технология бир эмеш «Мнемотехника» деп технологияга тÿҥей. Башказы неде дезе, «Скрйбинг» технологияда бир бÿткÿл jурук эдилет, мнемотехникада ээчий-деечий jуруктардаҥ турган таблица бÿдет.

Технология «Мнемотехника». Бу иште мнемотаблицаларды элбеде тузаланганы балдар чӧрчӧктиҥ ээчий-деечий барганын jедимдÿ куучындарына, сӧзлигин байыдарына, табышкактарды табарына, эске ÿренерине болушту, jарамыкту болот.

Технология «Покет Мод».

Бу технологияныҥ эп-аргаларыла кичинек бичигештер белетейдим. Покет Мод ол тегин ле кичинек бичигеш эмес,  бир лист чаазынаҥ аҥылу бÿкле бÿктелген кичинек бичигеш.

Мындый бичигешти эдерге тегин ле ак чаазын керек. Мындый чаазын кажы ла айылда бар.

 Покет Модты белетеери

1. Чаазындарды узада салып, тал ортозынаҥ бӱктеп jадыс, бӱкти  сабарларарла тыҥыда  jыжып ийедис.
2. Бӱкти аҥтара чыгарала, ойто сыймап jыжадыс.
3. Эмди узунынаҥ база катап бӱктейдис, бӱкти jыжадыс, ойто аҥтара чыгарып jыжадыс.
4. Эки келтейин бӱктеп айландырала, онойдо ло ок иш эдип jадыс. 
5. Листти jайа тартып, ортозынаҥ бӱктейдис, бӱк аайынча кайчыла бириктирилген jерге кезедис.
6. Чаазынды кезилген jеринеҥ чыгара тартар.
7. Бичигештиҥ бÿктерин келиштире тудыгар.

«Покет Мод» эп-арганыҥ jакшызы неде дезе, мындый бичигешти эдерге кöп чыгым да болбос, чÿрчеде ле эдип саларга jараар. Мындый бичигешти карманга да сугуп алып jÿрерге эптÿ. ПокетМод бичигештер балдардыҥ чöрчöккö jилбÿзин кöдурер, оны кÿÿнзеп угар.

Калганчы öйдö мен «Пропптыҥ карталары» деп технологияла jилбиркеп баштадым. Бу технологияныҥ эп-аргалары сÿрекей солун, jилбилÿ.

Пропптыҥ карталары – ол чöрчöктиҥ конструкторы деп айдарга jараар. Берилген схемалардан балдар чöрчöктöги айалганы, эдилгелерди таап, туп-шуулте чыгарат.

Анайда ок, ченемелле иштеер тушта, мен кӧп таскадаачылар элбеде тузаланып турган (традиционный) педагогикалык технологиялардыҥ jайаандык jакылталарлу эп-аргаларын тузаланганым база jедимдÿ болды:

• ойын технологиялар;
• ÿлекер ÿредÿ технологиялар;
• ӧмӧ иш технология ла оноҥ до ӧскӧлӧри.

Ончо талдап алган инновациялык технологиялар бир канча некелтелерге келижер учурлу болгонын аjаруга алып, jайаандык jакылталарды jеҥилинеҥ баштайдым, балдар jаанаган сайын там ла уурладып барадым, балдардыҥ jажына, арга-чыдалына келишкедий jакылталарды талдайдым.

Чӧрчӧктӧрлӧ иштеер тужында база бир сÿрекей jаан тузазын, болужын  ончо ӧмӧликтиҥ, ол тоодо таскадаачылардыҥ ла ада-энелердиҥ, арга-кÿчиле эдилген jайаандык эдимдерлÿ мини-музейлери jетирет. Темдектезе: мини-музей «Алтай аш-курсак», мини-музей «Алтай чадыр», мини-музей «Куулгазынду кийис», мини-музей «Эм-том öлöҥдöр», мини-музей «Алтай албатыныҥ кеп-кийими».

Анайда ок jажына коштой jаткан орус албатыныҥ кöгÿс байлыгыла, тÿÿкизиле, байзыҥыла болчомдорысты таныштыргадый «Горница» ла «Матрёшкалар» деп мини-музейлер бистиҥ турачагыста база jазалган.

Мен сананзам, бу технологиялардыҥ эҥ учурлузы – чӧрчӧктӧр балдарды jилбиркек болорына, санаазы ээлгир болорына, бойыныҥ кӧрÿм-шÿÿлтезин чыгара айдып, оны геройлор ажыра быжууларына, темдектеерине, тÿп-шÿÿлте чыгарып, айдып билерине тазыктырарына экелет. Эн аҥылузы – ол jаманды ла jакшыны оҥдоорына умзанганы, чӧрчӧктӧр ажыра jакшы ла jаманды ылгадып, эптÿ, тöп кылык-jанга ÿредетен, таскадатан деп амадуны бÿдÿрерине арга берилгени.

Бу ченемел ижимди баштап турарымда, элдеҥ ле озо ада-энелерге «Чӧрчӧк слердиҥ балагардыҥ jÿрÿминде» деп анкета öткÿрилген. Кöп саба эне-адалар балдарына орус тилле чöрчöктöр кычырат, алтай чöрчöктÿ бичиктер билелерде ас, кычырган чöрчöк аайынча балдарла эрмек-куучын öткÿрилбейт деп шÿÿлте эдилген.

Анкетаныҥ турулталарыла эне-адаларла jартамалду иш öткÿрилген. Ол – чӧрчӧктӧрдиҥ картотекаларыла таныштырары, jÿзÿн-башка методикалык эп-аргаларды jартаар семинар öткÿрилгени. Ада-энелерге аҥылу толук ачылып, бичиктердиҥ кӧрÿзи тургузылган. Бÿгÿнги кÿнде ада-энелер тузалангадый алтай тилле чӧрчӧктӧрлÿ бичигештер, jуунтылар jеткилинче деп айдаарга jараар.

Ченемел ишти баштаар алдында ортон бӧлÿктиҥ балдарыныҥ кӧнÿ куучын-эрмегиниҥ айалгазы шиҥделген. Бу диагностиканы Е.Н. Тобоеваныҥ эп-аргазыла ӧткÿргем.

Турултазы: бийик кемдÿ – 16% балдар, орто кемдÿ – 49%, jабыс кемдÿ – 35%.

Ӧткÿрилген иштиҥ шылтузында, ÿредÿлÿ jылдыҥ учында мындый турулталар болды: бийик кемдÿ – 35%, орто – 57%, jабыс – 8% балдар.

Айдарда, бу ончо öрö ыйдылган технологияларды тузаланып, улам-сайын чӧрчӧктӧрлӧ иштегенде тузаланганым мындый ӧҥзÿре, курч сурактардыҥ аайына чыгарга болушкан:

• кӧнÿ куучын-эрмектиҥ чыҥдыйын бийиктедери;
• jайаандык кӧрÿм-шÿÿлтезин тазыктырары;
• jакшы кылык-jаҥга таскадары;
• jÿрÿмниҥ ээжилерине таскадары;
• кеендик-jарашты оҥдоорына таскадары;
• колдорына иштейтен темигÿ берери.

Ченемел ишти мынаҥ ары кöндÿктирип апарарым деп бойымга темдектеп алдым. Туштаган кезик уур-кÿчтер аjаруга алынган – ол ада-энелерле ачык куучын эп-аргаларын кӧптӧдӧ тузаланары, бöлÿкти настольный, кукольный, теневой театрларла, керектÿ немелерле jепсеери, чӧрчӧктӧр аайынча тургузылган ойын-кӧргÿзини элбеде (социумга) чыгары.

Келер ӧйдӧ В.Я. Пропптыҥ чӧрчӧктӧрлӧ иштеер методиказын оноҥ ары тереҥжиде апарар деп шÿÿп, чокумдап турум. База бир амадум – ол англичан психолог Тони Бьюзенниҥ «Ментальный карталар» деп эп-аргазын тузаланып кӧрӧри. Бу методика школго баргалак, кычырып, бичип билбес балдарга jуруктар ла схемалар ажыра берилет.

Бириктире айткажын, бу ченемел иш школго jÿргелек балдарды алтай тилге ÿредерине Федерал эл-тергеелик ÿредÿ стандарттыҥ тургузылган амадуларын бÿдÿрер аргаларын ачат.