Школго jÿргелек балдардыҥ кӧнӱ куучын-эрмегин темиктирер иште инновациялык «Пропптыҥ карталары» деп технологияны тузаланары
методическая разработка

Школго jÿргелек балдардыҥ кӧнӱ куучын-эрмегин темиктирер иште инновациялык «Пропптыҥ карталары» деп  технологияны тузаланары

ФГОСтыҥ некелтелери аайынча, школго jӱргелек балдардыҥ кӧнӱ куучын-эрмегин тазыктырары – тöс сурактардыҥ бирӱзи болуп jат.

«Кто ясно мыслит, тот ясно излагает» деп француз поэт Николь Буаланыҥ канатту сӧзи бар. Айдарда, баланы jарт сананып билерине ӱредери  ле санаа-шӱӱлтезин jарт, чокум чыгара айдып билерине тазыктырары – ол бистиҥ ижисте сӱрекей jаан учурлу деп темдектейдим.

Бу айалгада, балдардыҥ куучын-эрмегин тазыктырарында, чӧрчӧк – эҥ ле эптӱ, jилбилӱ ле тузалу  эп-арга  дегени текши jарлу. Анчада ла  балдардыҥ турачагында  чӧрчӧк ончо jанынаҥ огош болчомдорды курчайт, jилбиркедет, ойнодот.

Чöрчöк ажыра балдардыҥ кöнÿ куучын-эрмегин темиктирер иште jаҥжыккан технологияларла коштой тузаланып турган технологиялардын бирÿзи – Пропптыҥ карталары.

Владимир Яковлевич Пропп – атту-чуулу орус фольклорист. Чӧрчӧктӧрди тузаланарын тереҥжиде шиҥдеген билимчиниҥ темдектегениле, ончо чӧрчӧктӧрдиҥ сюжеди бир ле тӱҥей эдилгелердеҥ турат. Олорды Пропп функциялар деп адап, 28 карточкага бӧлиген. Бир карта – ол чӧрчӧктиҥ бир аҥылу эдилгези (событие).

Олордыҥ кӧп сабазы эжерлеп берилген. Темдектезе, jарабаска (запретке) удура оны бусканы (нарушение), тартыжуга (борьба) – jенӱ (победа), буудактар, уур-кӱчтерге туштаганы (препятствие) – кыйалтазы jогынаҥ ырысту аргаданыш (спасение).

Кирпичтеҥ салынган чылап схема-карточкалардаҥ кажы ла чӧрчӧктиҥ сюжеди чыгып келет. Оныҥ учун Пропптыҥ карталары – чӧрчӧктиҥ конструкторы деп адалат.

Бу берилген схема-карточкаларды талдап, бириктирип, чӧрчӧкти куучындап ӱреткенде, оноҥ ары бала бойы чӧрчӧкти сананып, таап, чӱмдеп билерине сӱреен jарамыкту болот.

Школго jÿргелек балдарга незиле  jакшы?

• Ойын: (ÿреду эмес, а чӧрчӧктӧрлӧ ойнооры).
• Бÿдÿми:  чӧрчӧкти куучындарына чокум план берет.
• Символго тайанар арга берет, уур-кӱчтердеҥ чыгарга болужат.
• Логикалык, jайаандык jайалталарын тазыктырат: ээчий-деечий куучындап билерине ӱредет.

Пропптыҥ карталары jакшызы незинде дезе, олорды белетеерге jенил, ас ӧй барат, белен карточкаларды интернет-ресурстаҥ чыгарып алары эптӱ.Мен олорды келиштире алтай тилге кöчÿрип алдым

Пропптыҥ карталарыла ишти озо ло баштап кеми кичинек чӧрчӧктӧҥ баштайдым, олорго 4-6 ла карта керек болот. Оноҥ ары кӧптӧдип, уурладып барарга jараар.

Ижимди мындый этаптарга бӧлийдим:

I  этап – балага «чӧрчӧк – ол чӱмдемел» деп оҥдомол берери.

-чӧрчӧктиҥ  турганыла (структуразыла) таныштырары (бажы, тӧс jери, учы);

- чӧрчӧктӧ jаантайын куулгазын болорын jартаары.

II этапта белетеништӱ ойындар ӧткӱредим.

Темдектезе, «Куулгазынду аттар» деп ойын öткÿредим. Балдарла кожо куулгазынду геройлорды тоолоп, нениҥ учун  оной адаганын jартайдыс. (Тастаракай, Торко Чачак, Jелбеген,  Куртуйак, Караты-Каан, Ырысту...)

«Jаман-jакшы» деп ойын ойнододым. Бу ойында геройлордыҥ кылык-jанын тÿндештирип кӧрӧдис.

 «Jолго не керектÿ болор»  ла оноҥ до öскö ойындар тузаланадым

Бу ойында jӱзӱн-jӱӱр куулгазынду эдимдерди эске аладыс. (Кӱӱлик шоор, комус, куулгазынду учатан ширдек, куучынданар таш, кубулткыш тайак, канатту камчы,...).

III этап – Пропптыҥ карталарыла таныштырары.

-  кажы ла карта нени темдектеп турганыла таныжадыс;

- чöрчöкти кычырып, чöрчöктиҥ сюжеди аайынча келиштире карталар талдап, оны ээчий-деечий салып ÿренедис.

Темдектезе, алтай калыктыҥ «Теертпек» деп чöрчöги аайынча Пропптыҥ карталарыла канайда иштегенисти кӧргӱзип ийейин.

Чöрчöктиҥ кажы ла ÿзÿгине келиштире Пропптыҥ карталарын талдайдыс.

Баштапкы бöлÿкке Бир катап … jуртаган деп карта келижет. Экинчизи – Аҥылу айалга. Ӱчинчизи Герой айылдаҥ ырады деп карта. Онон арызы – Амадузына jедер эп-арга, нениҥ учун дезе бу бöлÿкте Теертпек «Кем эҥ кÿчтÿ кем?» деп сурактыҥ каруузын бедирейт. Калганчы бöлÿкке Герой айлынга jанганы деп карта келижет.

IV этапта Балдарды Пропптыҥ карталарына тайанып, чӧрчӧкти куучындаарына ÿредедим.

Калганчы (V) этапта карталарды тузаланып, балдарды чӧрчӧк чӱмдеерине ÿредедим.

Бу бöлÿкте балдардыҥ jайалталары ачылат. Чöрчöк чÿмдегени, алаҥзу jогынан, баланы сананып-шÿÿп билерине, бодоштырып, тÿҥейлештирип билерине, тÿп-шÿÿлтелер эдип билерине камаанын jетирет, анайда ок, сананарыныҥ эп-аргаларына салтарын jетирет. 

Чöрчöк чÿмдеериниҥ алгоритми

(jаан бöлÿкте)

1. Геройды талдаары (Кем? Не? Ол кандый?).

2. Картаны талдаары. «Бир катап jуртаган»/«Аҥылу айалга» (Кайдаҥ, недеҥ башталганы?).

3. Картаны талдаары: «Токтоду» ол эмезе «Аҥылу айалга» (Айалгага салтарын не jетирди?).

4. Картаны талдаары: «Токтодуны бусканы» эмезе «Герой айылынаҥ ырады» (Не болды? ).

5. Айалганы бодоор эп-сÿмени, эп-арганы талдаары: «Болушчы-нӧкӧр келгени»/ «Куулгазынду эп-арга алганы»/ «Герой ченелте ӧдӧт».

6. Кыйалтазы jогынаҥ финал: «Jеҥÿни алганы»/ «Герой айылына jанат»/ «Ырысту учы».

Карталардыҥ келиштире jуунтызы

(15 тöс карта)

1. Бир катап jуртаган (геройлор).
2. Аҥылу айалга (тӧзӧлгӧни).
3. Токтоду (jарабас деп токтотконы: этпе, кирбе).
4. Токтодуны бусканы (укпаганы).
5. Герой айылынаҥ ырады (jолго).
6. Ӧштӱле туштажу (туштаганы)
7. Болушчы-нӧкӧр келгени (кем болужат)
8. Амадузына jедер эп-арга (не болужат).
9. Герой ченелте ӧдӧт (кÿч амаду).
10. Куулгазынду эп-арга алганы
11. Герой ӧштӱле тартыжат
12. Jеҥӱни алганы (öштÿ/jаман jеҥдирткен).
13. Герой айылына jанат (айылына jанган).
14. Геройды таныганы (Бу сен туруҥ не!).
15. Ырысту учы (jыргал болгоны).

Тузалу эп-сÿмелер:

1. Карталарды балдарла кожо белетегер! Ол – балдарды  чöрчöклö jилбиркедер арга!
2. Jÿзÿн- башка материалдар тузаланар: фетр, магнитный ленталар, ламинат.
3. Технологияларды бириктирип колбогор:

• Театрга: Карталар ойын-кöргÿзÿ тургузарыныҥ сценарийи болор аргалу.
• Jуранышка: «Пропптын картазын бойын санаанып jура»
• Ада-энелерле ишке: Мастер-класс: «Чöрчöкти айылда чÿмдейдис»

Сананып кубултарынаҥ, солыырынаҥ, бойыгардыҥ кöрÿмерди кöргÿзеринеҥ коркыбагар! Карта – ол тöзöлгöзи, jе ок детальдарын балдар сананып тапкылаар.

Кажы ла jедимдÿ алтам учун баланы мактагар.