Тил темиктирер занятиениҥ конспеги тема "Јас"
план-конспект занятия по развитию речи (старшая группа)

Школго јетире ӱредӱниҥ муниципал бюджет тӧзӧми

«Кан-Оозы јурттыҥ оогош болчомдордыҥ турачагы»

                                          Тема: «Јас»

                                                                                             Тургузаачы: Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи

                                                                                      Иркитова Аруна Петровна

                                                                      Тема «Јас»

Тӧс амаду: Јас керегинде билерин быжулаары.

Кош амадулар:  

1. Балдардыҥ јас керегинде билгирин элбедеери.

2. Балдардыҥ сӧзлигин байыдары ла тилин темиктирери.

3. Ӧмӧ-јӧмӧ ишке ууламјылары, бойыныҥ алдына иштеери, нӧкӧрлӧриниҥ куучын-эрмегин угаары. Ар-бӱткенди чеберлеп ле сӱӱп јӱрерине таскадаары.

Тузаланар эп-аргалар:

1. Сӱӱнчилӱ кӱӱрелей.

2. Табыштарды чокым айдатан темиктирӱ иш.

3. Јуруктардыҥ болужыла куучыдаары.

4. Физкультминутка

Тузуланар эдимдер: агаш, јастыҥ темдектериле јуруктар, јакылталу чечектер, Куучын тургузар јуруктар.

Ӧдӧр ӧйи: 25-30 мин.

Озолондыра ӧткӱрген иш: Балдар ла кожо паркка барары. Јас керегинде куучын ӧткӱрери. Јастыҥ темдектерин эске алынары. Јастыҥ айларын чокым јарт айдып, тереҥжиде куучындажары

Организационный момент:

1. Сӱӱнчилӱ кӱреелей:

                                  Јакшы ба, чаҥкыр теҥери,

                                  Јакшы ба, кӱн,

                                  Јакшы ба, мениҥ Алтай  

                                  Јакшы ба, кару нӧкӧрим!

                                               Ӧдӧр аайы:

Сакыбаган учурал:

Таскадаачы: Балдар, мен слерди бӱгӱн ойынга кычырып турум. Слер менле кожо ойноорго белен бе?

Балдардыҥ каруулары: белен

Таскадаачы: Ондый болзо, слерге сурак, Тышкары јылдыҥ кандый ӧйи?

Балдардыҥ каруулары: Тышкары јас

Таскадаачы: Чын, балдар. Бистиҥ ойыныс кандый болотон эмтир?

Балдардыҥ каруулары:Бистиҥ ойыныс јаскы болор.  

Таскадаачы: Балдар, мен јас керегинде јуруктарла бистиҥ ойынды баштарга санагам, а бу кайда барды? Кӧрзӧрдӧ, бу јуруктарды доского та кемде илип салган эмтир. Јуруктарды ончозын јабып салган. Јанында јараш чечектер илип салган агаш туру, алдында самара салып койгон эмтир. Кӧрзӧрдӧ, бу слерге, «Кӱлӱмји» ӧмӧликтиҥ болчомдорына. Ачып кычырып кӧрӧктӧр бӧ?

Балдардыҥ каруулары: ачып кӧрӧктӧр.

Самара: Кару балдар, мен јас удабай ла јӱрӱп каларым, оныҥ учун мен слерле кожо ойноп аларга турум. Бу агашта чечектер тегин чечектер эмес. Кажыла чечек јакылталу, јакылтыны бӱдӱрзер. Таскадаачыгардыҥ јуруктарын ачып, јас керегинде куучын тургузып ийер керек.

Таскадаачы: Је, балдар, јас слерле кожо ойнорго кӱӱндӱ эмтир, слер ойнорор бо?

Балдардыҥ каруузы: эйе ойнорыс.

Таскадаачы: Ончогор келип отыргыштарга отырып алар.

Је ойноордоҥ озо, бистиҥ тилис элгир, эптӱ болзын деп тил темиктирер зараядка эдип ийектер.

Тил темиктирер иш:        Ја-ја-јас

                                              Кӧ-кӧ-кӧбӧлӧк

                                              Те-те-теҥери

                                              Кӱ-кӱ-кӱн

                                              Са-са-салкын

Таскадаачы: Сӱрекей јакшы, балдар. Је эмди јастыҥ белетеп салган јакылталарын ачып кӧрӧктӧр бӧ? Јакылталарды бӱдӱрерге слер белен бе?

Балдардыҥ каруузы: эйе, белен.

Таскадаачы: Балдар, баштапкы чечекте кандый јакылта ачып , кӧрӧкип бӱдӱректер бе?

Балдардыҥ каруузы: эйе, бӱдӱректер.

Таскадаачы:   

1).Бу јакылтада балдар Јастын айларын адап јат.

 Баштапкы јакылтада мындый сурактар: 1. Тышкары јылдыҥ кандый ӧйи?

 Балдардыҥ каруузы: Тышкары јас

2. Јаста канча ай?  

Балдардыҥ каруузы: Јаста ӱч ай

3. Јастыҥ айларын адап берер.

Балдардыҥ каруузы: Тулаан, кандык, кӱӱк

Бу айлар керегинде бис ӱлгерлер билерис.

1. Тулаан ай.

Тулаан ай, јаскы ай

Арка-туулар ойгонот.

Јылу кӱнниҥ чогына,

Ак кар кайылат.

2. Кандык ай.

Кандык ай једип келди,

Тош кайылып, суулар агат.

Кӱнниҥ чогы там јылыйт

Кушкаштар уйазын тарткылайт.

3. Кӱӱк ай.

Кӱӱк ай једип келзе,

Кӱӱктиҥ ӱни јаҥкылдар.

Алтайыс јажарып,

Јӱзӱн чечектерле бӱркелер.

Таскадаачы: Сӱрекей јакшы балдар, баштапкы јакылтаны бӱдӱрдис. Баштапкы јурукты ачып, берилген эрмекти кожо ончогыс айдып ийектер «Сакылталу јас келди».

(Эрмекти таскадаачыла кожо айдаар)

Таскадаачы: Оноҥ ары база бир чечекте јакылтаны бӱдӱрип, јурукты ачактар. Бу јараш чечектиҥ јакылтазында столдо јуруктар јадат. Балдар, бойордыҥ кӱӱнерле микрогруппага бӧлӱнип алар. (Балдар микрогруппага бӧлӱнип јурукты алып кандый деп суракка кару берип куучындайт)

  2)Ойын «Санаанып айт»

Таскадаачы: Јас кандый?

Балдардыҥ каруулары: Јас сакылталу,јас јараш, јас јылу.

Таскадаачы: Кӱн кандый?

Балдардыҥ каруулары: кӱн изӱ, кӱн јарык, кӱн чокту, кӱн бийик.

Таскадаачы: Теҥери кандый?

Балдардыҥ каруулары: Теҥери чаҥкыр, теҥери ару, теҥери бийик.                              

Таскадаачы: Салкын кандый?

Балдардыҥ каруузы: Салкын соок, салкын јылу, салкын сӱӱнилӱ, салкын тыҥ.

Таскадаачы: Булуттар кандый?

Балдардыҥ каруулары: Булуттар ак, булуттар кӧбӱ, булуттар јеҥил.

Таскадаачы: Јалбырактар кандый?

Балдардыҥ круулары: јалбырактар јажыл, јалбырактар јараш, јалбырактар сары.

Таскадаачы: сӱрекей јакшы, балдар, јурукты ачып ийектер . Јурукта «Кӱндер там изийт» ончогыс кожо такып айдып ийектер.

Таскадаачы: база бир чечекте јакылтаны кӧрӧктӧр. Мында базала ойын эмтир балдар.

3).Дидактикалык ойын: «Тескери айт»

Балдар кӱрелей туруп алактар. Мен слерге кажыгаргала сӧс айдып мечикти чачсам слер тескери учурын айдып меге удура чачаар.

 Темдектезе: бийик-јабыс.

Таскадаачы                Балдар

 Соок                            изӱ,

 Кату                            јымжак,

 Уур                             јеҥил

Ыраак                          јуук

Јаан                             кичинек

Тӱн                              тӱш

Ару                              кирлӱ

Кыш                            јай

Караҥуй                      јарык

Семис                          арык

Ак                                кара.

Таскадаачы: Јакшы балдар, кандый кӧп сӧстӧр слер билерер. Мен коркышту сӱӱнип јадым. База бир јурукты ачып кандый эрмек бичилгенин кожо айдып ийектер «Кар кайылып, суучактар агат».

Физкульминутка:

Таскадаачы: Эбеш амырап алактар.

                   Колдорысты бис чӧйип, кӱничекке једерис.

                   Ойто тӧмӧн тӱжӱрип,

                   Суучактарла бис ойнорыс.

                   Буттарыс ла баскындап,

                   Баштарысла бис јайкарыс.

                   Ары-бери јайканып, јерлериске отырарыс.

Таскадаачы: Сӱрекей јакшы амырап алдыс. Оноҥ ары чечектерде јакылталарды ачактар ба?

Балдардыҥ каруулары: Эйе, оноҥ ары ачактар.

Таскадаачы: База бир чечекте јакылта-ойынды кӧрӧктӧр.

4) Ойын «Чын айт»  

Балдар бис агаш-аразына амырап бастыра кайыҥ агаш ӧзӱп тургун болзо, бис оны кандый арал деп айдарыс?

Балдардыҥ каруулары: Кайыҥду арал

Таскадаачы: Мӧш агаш ӧзӱп турган болзо, кандый арал деп айдарыс?

Балдардыҥ каруулары: Мӧштӱ арал

Таскадаачы: Чиби агашту аралга болзо, кандый арал болор?

Балдардыҥ каруулары: Чибилӱ арал.

Таскадаачы: Чын балдар, сӱрекей јакшы каруулар јандырдар.

А, слер агаш-аразына барзар бойорды канай тудунар учурлу?

Балдардыҥ каруулары: кыйгырбас, кушкаштардыҥ уйаларыла беришпес, чымалыныҥ уйазын чачпас, сӱре-чӧп чачпас, агаш сындырбас, от кӱйдӱрбес…

Таскадаачы: Чып ла чын айттар. Јакшы. База бир јурукты ачып јадыс, кандый эрмек бичилгенин кожо айдып ийектер «Агаштыҥ бӱрлери јайылат».

Таскадаачы: База бир јап-јараш чечекте мындый

5) Ойын «Сӧсти ӱйеге бӧлӱ»

Кажыла айткан сӧсти алаканныҥ болужыла бӧлӱӱр.

Таскадаачы: Саҥыскан, кӱртӱк, мӱркӱт, кӱле, турна, карлагаш, томыртка, карган, јелечи.

Балдардыҥ каруулары: Са-ҥыс-кан, кӱр-тӱк, мӱр-кӱт, кӱ-ле, тур-на, кар-ла-гаш, то-мырт-ка, кар-ган, је-ле-чи.

Таскадаачы: База бир јеҥил эмес јакылтаны ӧттис. Сӱрекей јакшы, балдар.

Јурукты ачып ойтоло эрмекти кожо айдып ийектер «Кеткин куштар Алтайына јанып келди». 

Таскадаачы: База бир чечек кандый јакылта јажырып алган кӧрӧктӧр.

Бу чечекте мындый јакылта јажынган эмтир, угар.

Јаражай јас тындулар керегинде куучындап берзин деп сурап туру, балдар,

куучындарыс па?

Балдардыҥ каруузы: эйе, куучындарыс.

Таскадаачы: Койон керегинде куучындап берер?

Балдардыҥ каруузы: Койон - кышкыда ак ӧҥдӱ, јайгыда боро ӧҥдӱ, ончозынаҥ јӱгӱрӱк, коркынчак, кыска куйрукту, узун кулакту.

Таскадаачы: Тӱлкӱ керегинде нени билерер?

Балдардыҥ каруузы: Тӱлкӱ - кызыл-сары ӧҥдӱ, јараш куйрукту, кыска кулакту, сӱмелӱ.

Таскадаачы: Айу керегинде нени куучындарар?

Балдардыҥ каруузы: Айу - казыр тынду, азу тиштерлӱ, јоон, семис, тырмактары курч, кышкыда уйуктайт.

Таскадаачы: Тийиҥ кандый тынду ?

Балдардыҥ каруузы: Тийиҥ - кышкыда боро ӧҥдӱ, арткан ӧйдӧ кызыл-сары ӧҥдӱ, кышка курсак белетейт, агаштаҥ-агашка калып јӱрет.

Таскадаачы: Сӱрекей јакшы тындулар кергинде куучындадар, јурукты ачып, эрмекти чокым кожо айдып ийектер. «Тындулар јаскыда кышкы уйкунаҥ ойгонот».

Таскадаачы: Јакшы балдар, коркышту јакшы иштендеер, эмди бисте доскодо јуулган јуруктар ла схема болуп калды. Јурукты кӧрӱп байа такып айткан эрмектерди тузаланып. Куучын тургузып ийектер.

 «Сакылталу јас келди. Кӱн там јылыйт. Кар кайылып суучактар агат. Агаштардыҥ бӱрлери јайылат. Кеткин куштар Алтайга јанып келди. Тындулар кышкы уйкунаҥ ойгонот.»

Слер бойор куучынды тургузып кӧрӧӧр.

Балдардыҥ каруузы: Балдар куучын тургузат.

Таскадаачы: Сӱрекей јакшы ойын болды балдар, јасла кожо сӱӱнчилӱ ойноп алдыс бӱгӱн. Меге коркышту јарады, слердиҥ ойынар.

Рефлексия:

Таскадаачы: Је эмди сананып кӧрӧктӧр, Слерге бӱгӱн јарады ба, ойноорго?

 Слер кандый  ойнындар ойнодоор? Слерге эҥ тыҥ кандый ойын јарады?

Ойноп тура слерге бу јакылталарды бӱдӱрерге не болышты? Кандый ойында слерге кӱчке келишти?    

Балдардыҥ каруулары:

Таскадаачы: Јаан быйан, коркышту јакшы ойнодоор, балдар. Јакшы болзын!