Конспект занятия "Кичинек тӧрӧлистиҥ балыктары"
план-конспект занятия по развитию речи (подготовительная группа)

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение

                               «Усть-Канский детский сад»

                    Конспект занятия

         Тема: КИЧИНЕК ТӦРӦЛИСТИН

                         БАЛЫКТАРЫ

                     5-7 jашту балдарга.                                                        

                                                           Тургузаачы:

                                                                  Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи

                                                                  Иркитова А.П.

                                                                  Таскадаачы:

                                                                  Чылбашева А.Н

                          Усть-Кан, 2022j.

Тема: Кичинек тӧрӧлистиҥ балыктары.

         5-6 јашту балдардыҥ алтай тилин темиктирери

Тӧс амадузы: Кичинек тӧрӧлистиҥ балыктары керегинде куучын тургузары.

Кош амадулары:

1. Сууныҥ балыктары керегинде баланыҥ билгирин тереҥжидери. (бӱдӱмин, кемин башкалаарына, ӧҥин, бой-бойынаҥ башказын ла тӱҥейин ылгаарына, тӱп шӱӱлте эдерине таскадары).

2. Баланыҥ тилин темиктирип, кичинек куучын тургузарына ӱредери.

3. Сӧзлигин байыдары; (Илбӱзин кеҥидери, не-немени аҥылаары, кӧрӧлӧ сананып алганы, айландыра кӧргӧнин аҥылап алары.)

4. Ар-бӱткенди корып, оны байлап jӱрерине таскадаары.

5. Ойын ӧйинде балдарды бой-бойын лаптап угарына, наjылык ӧмӧдӧ иштеерине тазыктырары.

6. Сӧзлик иш: кайзырык, балыктыҥ канаттары, чортон, чараан, азыбаш.

Ӱредӱлик ууламјылары:         

Билгирин тереҥжидери  

Алтай (тӧрӧл) тил темиктирери.

Тузаланар эп-аргалар:

1. Сӱӱнчилӱ кӱреелей

2. Кӧстиҥ гимнастиказы

3. Табышты чокым айдатан темиктирӱ иш

4. Мнемотаблица ажыра куучындары

5. Jурукты jууры (пазл)

6. Физкультминутка

Тузаланар эдимдер: суу, ӧзӱмниҥ ӱзи, бир канча стакандар, jаан jалбак айак, такпай агаштар.

Ӧдӧр ӧйи: 25-30 мин.

Озолондыра ӧткӱрген иш: Кан-Оозында Чарыш сууга балдарла кожо экскурсияга барары (агып турган суу – агын суу деп јартаары). Чарышта бар балыктардыҥ аттарыла таныштырары. Балдарла «Не артык», «Кандый балык jӱре берген» деп ойындар ойнооры.

Организационный момент:

1. Сӱӱнчилӱ кӱреелей:

              Jакшы ба, чаҥкыр теҥери!

              Jакшы ба, jаркынду кӱн!

              Jакшы ба, чакпынду сууларым!

              Jакшы ба, кару нӧкӧрим!

Тил темиктирер иш: Ба-ба-бар

                                       Ба-ба-бала

                                        Ба-ба-баатыр

                                        Ба-ба-балык.

Ӧдӧр аайы:

(Сакыбаган сӱӱнчилӱ учуралдаҥ башталат)        

Таскадаачы: 

- Балдар, телефонго смс самара келди, кайда мен ачып кычырып ийейин. Бу бистиҥ Чарыш сууныҥ балыктары бичип турган эмтир: «Кичинек кӧлмӧккӧ туйукталып калдыс, соолып jаткан кирлӱ тайыс сууда шыралап jадыс. Биске айлыска jанарга болушсаар, балдар?». Бис болужарыс па, балдар? (балдар јӧбин берет)

- Балдар, балыктар кандый сууда jӱрер аргалу? (балдардыҥ каруулары – ару, агын  сууда, кӧлдӧ, талайда, аквариумда)

- Талайда jӱретен балыктарды бис кандый балыктар деп айдадыс? (Талайдыҥ)

- Аквариумныҥ балыктарын кандый деп айдарыс? (Аквариумныҥ)

- А бу Чарыш не ол? Агын суу ба, талай ба? Агын сууда jӱрген балыктарды бис кандый балыктар деп айдарыс? (Агын сууныҥ)

Балдарды каруулары:

- Сӱрекей jакшы, jе биске балыктарга болужарга бир эмеш ченелте ӧдӧр керек. Слер белен бе?

Балдардыҥ каруулары: Белен!

Кӧстиҥ гимнастиказы:

Ченелтени ӧдӧрдӧҥ озо кӧстӧриске гимнастика эдип ийеектер. Кӧстӧрис ле ӧрӧ кӧрӧӧктӧр, оноҥ дезе тӧмӧн, сол jаны јаар, оҥ jаны јаар, оноҥ  тӱрген, тӱрген jумуп, jумуп кӧрӧӧктӧр. (2 катап)

Jакшы, баштапкы ченелтени ӧдӧргӧ бу слайдта берилген балыктардыҥ адын адап берер. Оноҥ олор недеҥ турганын тоолоп берер? (Чортон, чараан, азыбаш. Баш, канаттар, кӧс, кайзырык, бел, куйрук, ич).

Сӱрекей jакшы, бу ченелтеде балдар, биске бу мнемотаблицаныҥ болужыла бир кичинек куучын тургузып ийер керек.

Балдардыҥ каруулары: Балыктыҥ ады чараан. Ол ару агын сууда jӱрет. Чараан сууда курт-конысла  азыранат.

Эмди эмеш амырап ийеектер.         

Физкультминутка:

      Бир турадыс, чӧйиледис

      Эки катап бӧкӧйӧдис,

      Ӱч катап бис тажынарыс,

      Баштарысла кыймыктаарыс,

      Тӧртинчиде колдорыс ла

      Узада бис чӧйиледис,

      Бежинчиде буттарысла

      Ары-бери сарбаҥдарыс,

      Алтыда бис токынап

      Араайынаҥ отырадыс.

- Сӱреен jакшы, амырап алдыс. Эмди ончогор столго jууктап, бу jаткан jуруктарды бириктирип кӧрӧӧр. Балыктыҥ аттарын айдып береер.

Ойын «Пазл балыктар» (балдар чортон, чараан, азыбаш деп балыктардыҥ јуругын јууйт)

- База бир ченелте ӧдип ийдигер, сӱрекей санаалу балдар! Эмди бойоордыҥ кӱнигерле 2 бӧлӱкке бӧлӱнип,  2 столды айландыра туруп, стаканда суула ченелте иш эдип ийеектер.  Баштапкы бӧлӱк балдар сууга ӧзӱмниҥ ӱзин уруп кӧрӧт. Экинчи бӧлӱк сууга агаш, шил салып кӧрӧр.

Сурак: балдар сууда ӱс канайда берди? Бис бу сууны тургуза ӧйдӧ арутап болорыс па? (Балдардыҥ каруулары) 

Таскадаачы: Андый ла ок  бистиҥ агын сууларыста кир-тор болзо, таалай сууларыста  нефть туруп калза болуп јат, андый кирлӱ, ӱстӱ сууда балыкка тыныш jетпес. Оныҥ учун бис нени айдарыс, биске нени эдерге jарабас? (Балдардыҥ каруулары: кӧлӱктер сууныҥ jанына jунбас, бензин, масло агар, сӱре-чӧп чачпас).

База бир бӧлӱкке сурак -  бис бу сууны тургуза ӧйдӧ арутап болорыс па? (балдардыҥ каруулары: сууга сӱрее-чӧп чачпай, ару болзын деп кичеер керек, сӱрее-чӧп јӱрзе арутап, оны чачкан кижиге јарабас кылыгын јартаар керек).

- Чып-чын балдар! Эмди слер ончо ченелтелерди ӧдӱп салдыгар, бистиҥ чараандар Чарыш сууга jанып келди. Слер балыктарга сӱреен јаан болуш јетирдеер, олор слерге быйан айдат!

Тӱп шӱӱлтеге келери:

- Слер кандый балыктар керегинде билип алдаар?

- Балыктар кайда jадып турган эмтир?

- Бистиҥ кичинек тӧрӧлисте Чарыш сууныҥ балыгы кӧптӧзин деп бис нени эдер учурлу?

Рефлексия: Балдар, слерге бӱгӱнги ченелтелерди кандый ӧттӧр деп сананадыгар, кӱӱн-санаагарды смайликтерле кӧргӱзип ийеер (балдар кӧргӱзет).

Бистин ченелтелер ӱзе божоды, коркыш  jакшы иштедеер, меге сӱрекей jарады. Jаан быйан, jакшы болзын!