Мош-Алтайдын байлыгы
план-конспект занятия (старшая группа)

Ӱзӱги jогынаҥ ӱредӱлик таскамал иштиҥ бӱлӱгиниҥ турултазы  jаан болчомдордыҥ ӧмӧлигинде

Тема: «Мӱш - Алтайдыҥ байлыгы»

Кырлыктагы балдардыҥ садынын бийик категориялу таскадаачызы Ойношева Аня Ивановна

Амадузы: Алтайдыҥ байлу агажы - мӧш керегинде тереҥжиде билип алары.

Кош амадулары:

«Эбире телекейлик коммуникатив таскамал»: ачык куучын эрмекке ,  бой-бойыныҥ ортодо ло jаан кижиле колбу тудуп билери, бойыныҥ кӱӱн-табын бийктедери, санаа-шӱӱлтезин чыгара айдып билери, алдынаҥ бойын ченеери, нӧкӧрине буурзак болорына таскамал берер.  

            «Билгирлер аларыла колбулу текши ӱредӱ таскамал»:  балдардыҥ jилбӱзин бийиктедип, jайаандык кӧрӱм     шӱӱлтезин таскадып, Алтайыныҥ байлу агажын сӱӱрине, jаражын ла тузазын сезерине темиктирер.

         «Су-кадык орныктырар таскамал»: бала тыныжыҥ чын тынарын ченеери, колдорыныҥ ла сабарларыныҥ учугын тыҥыдарын кичеери, бойыныҥ су-кадыгын чеберлеерине таскадар.

Ӱредӱ таскамалга ууламjы: бойын ло нӧкӧрин угуп билери, нӧкӧринеҥ болуш сураары, бӱдӱрген ижин учына jетирери, аjарыҥкай болоры, бойыныҥ jедикпестерин табып, оны тӱзедери, ойын ажыра ээжилерди буспай бӱдӱрерине таскадар.

 Тузаланар эдимдер: кӱзӱҥичектер,, мӧш лӧ чибиниҥ македи,кажы ла балага отурар тӧҥӧштӧр ,меелейлер, кайырчакта кузуктыҥ  сайлары,, ИКТ-слайд Боочыныҥ Бажы, и Туулардыҥ Ээзи- аудиозапись.

Озолодоҥ ӧткӱрилген иш: Б.У.Укачинниҥ «Туулардыҥ ээзи»-деп ӱлгерин кычырар, боочы jерлердиҥ чӱм-jаҥдарыла таныжар.

           Ууламjызы: Бала куучын-эрмек тургузып, эрмектенип билерине ӱредер.

Талдаган темага балдарды кийдирери

Таскадаачы:- Балдар, мен бӱгӱн слерле  тушташканыма сӱӱнип jадым.

-Ой, бу кандый куулгазынду агаш туру?Оныҥ бӱринде jалбырактар  эмес, кӧп тоолу сӱӱрлӱ   кӱзӱҥилер!.

- Бу кайкамчылу агаш слердиҥ  кӱӱн санаагарды билерге туру?    

(бойымнаҥ баштайдым)

-Меге бӱгӱн сӱрекей сӱӱнчилӱ!

(балдар ээчий санаа-кӱӱнин айдып, кӱзӱҥини шынырадат)

-А эмди кӱзӱни ол баланыҥ колында шынырар, качан ол бӱгӱн эн jалакай ла керсӱ болгондо.

(балдар кӱзӱҥини шынырадып,бой-бойына кӱӱнин айдат)

-Ончобыс балдар бу сӱӱнчилу керсӱ jалакай кӱӱнисти учына jетире ычкынбай апарактар.Jӧп пӧ ?

 -Меге бӱгӱн сӱрекей сӱӱнчилӱ!А сеге Айдыҥай?

(балдар ээчий санаа-кӱӱнин айдып, кӱзӱҥини шынырадат)

-Балдар, боочы jерди кӧрӧр кӱӱнер бар ба?

(балдар кӱӱн-санаазын айдат)

-Ыраак боочы jаар барарга канай кийинер керек?, ненин учун? канайда сананып турар?

Бойыныҥ эди-канын быжуулар массаж

 -«Jылу штанысты, тонысты,пыймаларысты,мойын ороткыжысты,меелейлеристи кийедис» -Сӱреен эпчил , балдар !

-А неле боочыга, кырга jедер арга бар, балдар, канай сананып турар?

-Чын,  кыр ӧрӧ аттарлу jеҥил де  эптӱ де.Айдарда бойыгарга нӧкӧрди табып,экиден туруп   аттарыска минектер!

(Э.Теркишевтин «Аттар»-деп кожоҥыныҥ кӱӱзи ойнойт,балдар атту чапкылайт)

-Трр-Трр! Оноҥ ары биске jойу барарга келижет, ненин учун дезе боочыныҥ бажы бийик, jол чичкечек.аjарынкай болор керек, бой бойлорорды  ийде салышпай,мендебей базар керек.

(балдар, боочы jерге бойын канай тудунарынын ээжилерин  эске алынат, тыҥ табыштанарга, кыйгырарга, туура барарга jарабас)

-Бойорды  агаштын ортозында чичке  jолло барып jатканыс деп., сананып ийер.

(балдар бой-бойыныҥ кийнинеҥ туруп, таскаадаачыныҥ кийнинен баскылайт)

-Айландыра апагаш , алдыста тереҥ кӱртеп салган кар.

(балдар буттарын бийик кӧдӱрип баскылайт)

-Алдыста  койу jыш- jыра.

( колдорыла jырааныҥ буудактарын туура эдип баргылайт)

-«Кандый jараш каалга туры?»

  -Чоло jуруктарыныҥ кӧбизин,

 -Канай оны ачып алар,боочы jерге канай jедер?»

(балдар эп-сумелерин айдат, эжиктиҥ кырында кӱзӱҥиге аjарып, шыҥырадат)

   Туулардыҥ Ээзи ӱнденет:«Jакшылар ба, кару балдар!Бойымныҥ jеримде айылчыларды кӧрӱп сӱӱндим.Билерим cлер  керсӱ  килеҥкей балдар,мениҥ аҥ-кужымды, ар-буткенимди ӱребезер-деп, иженип jадым.Слерге табышкак айдайын, табып алзар, эжик cлерге ачык:

Мӧш керегинде табышкак айдатЈ

«Тайганын ол jаражайын

Эске аларга меге болуш

Амтанду сайларды чертерге,

 Биске кандый макалу! Ол не?»

( балдар табышкакты табып алат, каалга ачылат,ары jанында jараш сӱрлӱ мӧш турат, слайдта)

-Кандый jараш, мӧш агаштар!А кандый ару? чагана jытту, сооксымак  кей балдар!Бу бистиҥ эт-каныска керекту.

Ичи –буурын, тыныш арутаар гимнастика ӧткӱрилет

( балдар тегерийте туруп, араайынан колдорын кӧдӱрип, кейди тумчугыла тынып,оозынаҥ чыгарат)

-Чыйрак, эпчил балдар! Амыраар кӱӱнер келген болзо, отурып амырап алактар .

(Тӧҥӧштӧргӧ  отурат, куучын-эрмек ӧткӱрилет)

 -Балдар,слер мӧш керегинде нени билерер? Нени укканар? -Чын, мӧш- ийне бӱрлӱ, кыжы-jайы jажыл турар агаш.А jалбырактары ийнеге тӱҥей.кускиде олор тушпей jат.Чаганазы jытанып турар,сӱреен jакшы  jыт берер. Анчадала ол кышкыда сӱреен jараш, ,jалбырак jок агаштардыҥ ортозында jажыл байбак турарт.Ол кейди арчып jат, айдарда су-кадыкты корулап jат.Мӧш сооктоҥ до, шуурганнаҥ да коркубайт.Мен слерге алтай албатыныҥ сооjыҥын куучындап берейин )

(«Мӧш лӧ кижи »-деп сооjыҥды таскадаачы  куучындайт ,«Хаан Алтай»  алтай албатыныҥ кӱӱзи ӱзӱги јок араай   ойнойт )

-Jарады ба слерге сооjыҥ?

-Балдар, слер jӧп пӧ , мӧш агаш турумкай, кӱчтӱ агаш –деп?)

( балдар куучындайт, шуултелерин айдат)

    « Мен-агаш»- пластический этюд ( араай табылу алтай кӱӱ  ойнойт)

-Балдар, бойысты агаштар деп, сананып  ийектер.Бистиҥ тазылдарыс jердиҥ алдында.,  изӱ, jарык кӱнниҥ чогы керек болуп туру, салкын согордо буудактарыс араайынан кыймыктап туру)

- Кандый jараш ,ээлгир, кӱчтӱ агаштар болдыгар!

     Jаҥы алган билгирлерле тузаланып, иштеп баштаары.

-Эмди  мен слерди  агаш аразыныҥ ченелте ӧткӱрер jерине кычырып турум,Оныҥ  учун керекту иштенетен , кийимдеристи кийип алактар.

( Колдорына кийер  эдимдерди кийет)

-Эмди балдар бойыгарла кожо иштенер нӧкӧрӧрди табып, эптӱ jерди талдап отурыгар.

(ченемел ӧдӧр јердиҥ ээжилерин эске алып  ийектер:нениде сурак jоктон тутпас,ооско нени де салбас, башкараачыныҥ  айтканын лаптап угар)

  ( балдар башка бӧлӱктерге ,бойыныҥ кӱӱниле  бӧлӱнет)

- Бис бӱгӱн шинжӱчилдер, оныҥ  учун  шиҥдеер  ишти баштап jадыс.

-Бӱрлерлӱ контейнерлерди колго алып , лаптап кӧрӱгер

-Кандый агаштыҥ бӱрин таныдар?

( балдардын каруузы: чибиниҥ  бӱрин)

-Экинчи бӱрди кем таныды?

-Бу балдар , мӧштиҥ бӱри.

-Бӱрлер незиле тӱҥей, незиле башка?

Тӱп шӱӱлте:- Ийе, балдар, слер чын айттыгар: Олор экилези jажыл ӧҥдӱ,jалбырактары ийнеге туҥей.Башказы: мӧштиҥ ийнелери узун,jымжак, чибиниҥ кыска, кату.Мӧштиҥ чаганазы кейди арчыйт, микробторды ӧлтӱрет,Айдарда мӧш кейди арутап, биске су-кадык сыйлайт.

- Эмди экинчи контейнерди  алыгар. Анда эки чочогой jадат.

-Чибиниҥ чочогойын кем кӧргузип берер? Оны колыгарга алып ийер.

-Айдып беригер,  чибиниҥ чочогойы кандый? ( кичинек,узунзымак бӱдӱмдӱ)

-Колыгарга экинчи чочогойды алыгар

-Нениҥ чочогойы?( мӧштиҥ)

-Мӧштиҥ чочогойы незиле аҥыланып jат? ( ол чибиниҥ чочогойынаҥ jаан, болчок бӱдӱмдӱ)

Тӱп шӱӱлте:Слер балдар, чын айттыгар,чибиниҥ  чочогойы кичинек,узунзымак  бӱдӱмдӱ,,мӧштиҥ чочогойы jаан, болчок бӱдӱмдӱ)

-Ӱчинчи контейнерде мӧштиҥ ӱрендери, слерге таныш сайлар jадат.Кузуктыҥ эмилинде витаминдер ле тузалу ӱс бар.

-Не болор-деп  сананып туругар,ак чаазынныҥ  устине эмилди тыҥ jапазып уймап  ийзе?

-Ончобыс ченеп кӧрӧктӧр!

- Ак чаазынды алып алдыгарга салыгар, эмди эмилди алып ,jаан сабарарла ( Башпаракла ) оодып ийер.  

-Чаазында не боло берди? (ӱс)

-А кӧӧп эмилдерди балчарза? ( Мӧштиҥ ӱзи)

-    Тӱп шӱӱлте: Бис билип алдыс балдар, мӧштиҥ эмили ол керектӱ ӱс, оноҥ эм-тус jазап јат,онойдо ок витаминдер jаҥыс ла улуска эмес, аҥ- кушка база  керектӱ. Слер кандый jилбиркек, керсӱ, санаалу балдар.Бӱгӱн бис слерле кожо  кӧпти мӧш керегинде билип алдыс. А эмди  капшай jанар керек.

 Туулардыҥ Ээзи: (аудиозапись)

«Jакшы болзын огош болчомдор!Слер чындап та сӱреен керсу, буурзак, иштеҥкей балдар. Бӱгӱн кӧпти кӧрӱп, угуп, билип алдыгар, оморкоп турум! Мен ӱрен белетеп салгам. Олордоҥ кӧп jараш, мӧштӧр ӧскурип алыгар слердиҥ jурттардыҥ  jаны ӧҥжӱп  jаранзын! Cу-кадыгар бек болзын!

( алтай куу угулат, каалга jабылат)

-Эмди балдар аттарыска отурып, боочынаҥ тӱжектер.

(Балдар аттарына отурып, боочыны тӧмӧн тӱшкилейт)

Билерин ле билип алганын бириктире ле катап кӧрӧри

-Бистиҥ jол-jорыгыс учына jедип келди.

-Бис бугун кайда болдыс?                

-Мӧш керегинде нени билип алдыгар?

-Чын, мӧш-Алтайыстыҥ байлыгы.Ол турумкай, чыдамкай, керектӱ агаш. Ол кейди арутайт, су-кадыкка jарамыкту керектӱ.Эмилдеринеҥӱ с сыгып jат, эм-тус белетейт .Кузуктарыла јаҥыс ла кижи эмес, аҥ-куш база  азыранып jат.

Ишти баалары, билгирди кемjиири, чокымдаары

-Эмди ол баланыҥ ,кӱзӱҥизи  шынырар, качан ого бӱгӱнги  jол jорыгыс jараган болзо.

-Ой бу мениҥ кӱзӱҥим шыҥырай  берди!

( балдар ээчий деечий шыҥырадат)

-Слер нӧкӧрлӧрӧргӧ, таныштарарга мӧш керегинде куучындарар ба?

 Бу ӱрендерди  jуртыстыҥ  jанына отургызарыс.

-Меге сӱреен jарады бистиҥ  ӧмӧ-jӧмӧ иш. Келер туштажуларга jетире jакшы болзын!

Кош бӧлӱк№1