Конспект занятия по алтайскому языку Тема: Кеп-кийим « Торко-Чачактын Боруги» Подготовительная группа
план-конспект занятия (подготовительная группа)

Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение

«Ортолыкская СОШ имени М.И. Лапшина» детский сад «Солнышко»

Конспект занятия по алтайскому языку

Тема: Кеп-кийим « Торко-Чачактын Боруги»

Подготовительная группа

Таскадаачы:Таханова А.А

Ортолык jурт , 2026jыл.

Тема: Кеп-кийим «Торко-Чачактыҥ бöрÿги»

Амадузы: торол эл-jонынын алтай боруктериле таныжарына, jилбиркедерине jарамыкту айалга тозоори.

Кош амадулары: 

- уреду: балдардын боруктер керегинде билгирин быжулаары; алтай калыктын тулку бычкак боругиле таныштырары; алтай боруктердин башка-башка будумдери керегинде билгирлерин элбедери;

- тазыктырар: кону куучын-эрмегин темиктирери, созлигин элбедери; бой-бойынын ортодо колбу тудуп билерин тазыктырары;

- таскадар: jарашты ондоорын тазыктырары; торол калыгынын кеп-кийимин сурине таскадары; киленкей, ачык-jарык, нак болорына таскадары.

Уреду таскамал болуктердин колбузы: билгирин элбедери, тилин темиктирери, jурумнин ээжилерине темиктирери.

Балдардын эдер ижини будумдери: чумдемел сости угары, ойындар ойнооры, бой-бойыла эбин таап куучындажары, кыймыктанары, шиндеп билери, jапшырары.

Тузаланар эп-аргалар: куучын-эрмек откурери, сурактарга каруу берери, табышкактар табары, jуруктар, слайдтар корори, чумду сости угары, уреду ойын откурери, омоликтерде иштери, jапшырары.

Озолондыра иш: «Торко-Чачак» деп чорчокти кычырары, Торко-Чачак деп наадаиды коргузери, оны аjыктаары, Кызыл бичикле таныштырары.

Танынан откурер иш: эрмекти чын тургузарына уредери, табыштарды чокум, jарт айттырары, кураа балдарыла колбу тудуп билерин jеткилдеери.

Тузаланар jазалдар: ноутбук, проектор, кайырчагаш, наадай, алтай боруктер, конверт,  jуруктар

Созлик иш: тулку бычкак борук, шулузин борук, болчок теленит борук.

Балдарла омо-jöö иштин одор аайы:

1. Балдарды билгирге ууламjылаар болук.

(Араай кÿÿ ойнойт). Балдар кирип келеле, таскадаачынын jанына тегерийте турат.

-jакшылар, балдар! Балдар, бис бой-бойыска коруп, кулумзиренип, jакшы куун-санаа сыйлап беректер бе?

Бис ончобыс нааjылар,

Уулчактар ла кызычактар.

Бой-бойыска сÿÿнчини,

Эзендежип сыйлайлы!

Эмди тил темиктирер jолдыктарды айдып ийектер:

- ри, ри, ри,  Айас бугун тенери

-су, су, су,  ап-ару аржан суу.

- jы, jы, jы, Алан эн артык наjы.

- на, на , на, jаны платьелу Танаа.

(ыйдын табыжы угулат)

- Балдар, слерге не-не угулат па? Мен уксам та кем де ыйлап туру ошкош по?

Кем анда, Байару кöрип келзеҥ де.

-Бу Торко-Чачак туру не. Кажы сурап короктор ,Торко-Чачакла не болды не?

( Торко-Чачактын состори угулат):

- Тышкары кыш, соок. Мен слерге айылдап келип jадарымда, соок салкын боругимди учура берген. Мен оны таап болбодым. Балдар меге болушсаар, мен слерге jаан быйанымды айдайын.

- Балдар, Торко-Чачакка не болгон эмтир? болужар кунер бар ба? Слердин jöпсингенерге мен суреен суундим. Мен база болужар кууним келди.

- бис Торко-Чачакка канай болужар аргабыс бар? Кемде кандый шуулте бар?

- мен сананзам, бис ого башка, jаҥы бöрÿк сыйлап берер аргас бар.

2. Билгирин эбелтип, уренгенин эске алындырып, иш будурери.

Jе озо баштап Торко-Чачакка кандый борукти бедирерин сананып ийектер.

-  Кандый боруктер билереер? (Кепка, фуражка, берет, шляпа, кулакту борук, туктен эткен борук).

 -  Олорды бир сосло канайып айдарыс? Чын, боруктер.

-  Кышкыда кандый боруктер кийедис? (jымжак, jылу, калын). А ненин учун? - Алтай улуста кандый боруктер бар деп билереер? Арунат, сенин тааданда алтай борук бар ба? А Миленаныҥ таадазында? - Менин jаанамда база бар. jаанамда jараш кайырчак бар. Ондо сууген боруктерин чеберлеп jат. Слерге коргузер кууним келди. Коророор бо? jе, эпту отурып алыгар, ончогорго корунзин. (Таскадаачы jараш кайырчактын ичинен ээчий-деечий боруктерди чыгарат).

 - Балдар, бу кандый борук деп сананып туругар. Кем таныды? - Чын, бычкак борук. Кандый аннын бычкактарынан эдилген деп сананып туругар?

-карузын чын табарга мен слерге болужып ийейин.

Табышкакты табыгар:

- Чÿмдÿ jараш куйрукту, чÿп-чÿҥкÿрек чырайлу (Тулку). Тулку кандый тынду? (Агаш аразынын). Эйе, санаалу балдар эмтиреер..

Ончобыс айдып ийектер: тулку бычкак борук. Бу алтай улустын боруги болор. - А бу борукти корзор до. jаанамнын эн сууген боруги! Кандый jараш, сурлу, солун! Кандый аннын терезинен коктогон деп сананып турар? Экранда кандый ан чыгып келди? Коруп ийектер. Кем таныды? Чын! Бу шулузин. Айдарда бу шулузин борук эмтир. Бу аҥнын тоозы сурекей ас деп бис куучындашкан болгоныс. Онын учун шулузин Кызыл бичикке кийдирилген. Кызыл бичик керегинде слер база билереер дезеер, балдар? Ол кандый бичик эди? Эске алынып ийектер.

Алтай бычкак бӧрӱк – тегин ле башка кийер кийим эмес, ол алтай албатыныҥ культурузын белгилеген эдим.  Ичиндеги ак тере алтай албатыныҥ ак-чегин ле ак jаҥын белгилейт. «Камду» - (выдра) ла тийиҥниҥ бычкактары Алтай республиканыҥ аҥ-кужыныҥ байлыгын белгилейт.

Jылтырап турган  кÿре (тесьма) бистиҥ алтайдын jаражын, jÿзÿн-jÿÿр чечектерин, бийик-бийик тууларын ла агын сууларын темдектейт.

Эҥ ÿстиндеги чачак -  энезиниҥ ле балазыныҥ кинин, ол эмезе кудайла тудуш болгонын темдектейт. Олор эки башка öҥдÿ болор учурлу.

Оныҥ учун алтай албаты качан да болзо бöрÿгин чеберлеп jÿрер учурлу. Качанда оны jерге таштабас.

- Бу боруктерди качан кийерис? Ненин учун? Олор кандый? Слер сананзаар, Торко-Чачакка кандый борук сыйлаарга jараар? Чын, jымжак, кышкы борук сыйлап беректер бе? jаныс ол борукти бис ненен, Канай эдерис, сананып корооктор, балдар. Кемде кандый шуулте бар? (Балдар санангылап jaт).  

Ары барарга балдар, косторорди jумыгар, менле кожо куулгазынду состорди айдыгар:

Бир, эки, уч,

Костористи jумундыс,

Торт, беш, алты-

Колдорысла чабынадыс.

Jети, сегис тогыс, он-

Алтайысты эбирип,

Буттарысла jугуредис.

Торко-Чачак нааjыска

Борукти бис табарыс!

(Музыка волшебная)

3. Билгирин теренжидип, эбелтип, куучын эрмек откурер иш будурери.

Ой балдар, бу не ? Кайдан келип калды бу самаралар? Ачып кöрöктöр бö?

- Эмди конверттерди ачып короктор. Мында кандый jуруктар «jажынган» эмтир? Нени эдер керек деп сананып турар? Чын! Кажы ла кижи кезилген jуруктардын ээжилерин таап ийер керек. Не чыгып келди? Эйе, алтай борук. Менин конвертимде будун jурук чыгып келди. Бот, биске мындый ла борук керек болгон дезеер, балдар? Эмди бис Торко-Чачакка болужарга белен деп сананып турум.

4. Билгирди быжууларына иш будурери.

- Балдар, столдорго одуп отурыгар деп кычырып турум. Эпту болзын деп кичеенер, мени лаптап угыгар. Иштенип jaтса, кандый ээжилерди ундыбас керек? Чын, аjарынкай, чебер болор керек. Нокорлорине чаптык этпеске чырмайар, бой-бойына болужар.

Сабарлардын ойыны.

 - Сабарларыс jакшы иштезин деп ойнодып ийектер бе?

Башпарак – ол баш сабар, Бажын билип башкарар.

Бажы кырлу – ус сабар, Бала алып отурар.

Орто-Мерген – омок уул, одын jаарып от салар.

Куба-чечен кутус уул, курзак азып аш салар.

Кичу ийни – кичу бий

Кирт этирип бööрöк jиир.

Карындаштар ööркöшпöй

Карындашса, иш öҥжиир.

- 1. Jакылта. Озо ло баштап ÿлекер аайынча борукти будуп jадар….

- 2 jакылта. Боруктин тöбöзине клейди уймап, 2 чачак талдап jапшырарыс. (Таскадаачынын коргузузи).

Эн алдында бöлjин, онын ÿсти jанында камду, ээчиде куре, онон ары бычкактар салынып jат. Эн ÿстÿнде чачактары. (Кÿÿ ойнойт, балдар иштенет).

5. Будурген ишти ле билгирлерди кемjиири ле чокымдаары. Рефлексия.

- Слер корзоор, боруктерис jараш болды ба? (Будурген ишти корори, куучын-эрмек откурери). - Эмди иштеристи бу jараш конверттерге сугуп, куулгазынду кайырчакка салып, Торко-Чачакка аткарып ийерис деп сананып турум. Слер jöп пö? - Балдар, слер сананзаар, Торко-Чачакка боруктерис jарагай не? - Кызычак суунгей не? - Слердин куун-санаагар кандый? (jакшы, омок, суунчилу...). - Ненин учун? Чын, ненин учун дезе бис Торко-Чачакка болужып бердис. Эмди ол тышкары ойноп барарга белен. (Бу ойдо экранда суунчилу Торко-Чачак корунип келет.

Торко-Чачак: «Быйан болзын, кару балдар. Слер нак, jалакай балдар эмтиреер. Эмди мен тышкары ойноорым, чанакту jынылаарым, сооктон коркыбазым. Слерге сыйлар ийип ийдим. jакшы болзын!». (Экран очуп jaт, сыйлар айылдын ичинен алынат).