Научно-практическая конференция
методическая разработка

Муниципалдыг бюджетен хандырылгалыгшкола назыны четпээнуруглар албан чери Овур кожууннун Хандагайты суурнун  « Хунчугеш» уруглар сады

Эртем практиктиг конференция

Тема: Ада-огбелеримнин чурттап чораан хонаштары : кыштаг,чазаг,кузег, чайлаг

                                               Кижизидикикчи башкы : Донгак Чечек Дажыевна

Хандагайты 2025ч

Тема; Ада-огбем хонаштары ; кыштаг,чазаг ,кузег,чайлаг

План

1 Киирилде кезээ

2 Кыжын кыштаар хонажывыс « Эзирлиг аксы»,оон онзагай чуулдери

3 Чазаг ,кузег  « Ангырактыг-Аксы»,оон онзагай чуулдери

4  Чайын чайлаар хонажывыс  « Артылажык»,оон онзагай чуулдери

 5Тунел

6. Ажыглаан номнары

Киирилде кезээ.

Малдың одарларының оът-сигенин ынчаар камнап алырын олар дыка билир турганнар. Одарларның оът-сигениниң байдалын араттар доктаамал хайгаарап, бир эвес кайы-бир одар оъду шаарарып эгелээн болза, араттар үш-дөрт чыл дургузунда аңаа мал кадарбас чорааннар. Шак ынчаар черни дыштандырып, аңаа оът-сиген сырый үнерин манаар. Ынчангаш муң-муң чылдар дургузунда мал одарларының болгаш оларның оът-сигениниң шынары баксыравайн келген. Совет үеде безин республикада мал одарлары улуг дыка баксыраваан, чүге дээрге колхозтарның, совхозтарның малчыннары болгаш удуртукчулары тыва улустуң көжүп-дүжүп мал кадарар чаңчылын сагып чорааннар. Черле ынчаш, Тываның кааңдаачал агаар-бойдузу, оът-сигениниң байдалы чылдың кыш, час, чай, күс дөрт үелеринде одар солуп, малды одарладыр чаңчылды чайгаар тывылдырган.

Көшкүн амыдыралдыг тыва улус шаг-төөгүден-не мал-маганын одарлар солуп, оъткарып чораан. Кыштаглап, чазаглап, чайлаглап, күзеглеп көжүп, мал-маганын одарладып азырап өстүрери – бистиң өгбелеривистиң эрте-бурунгу чаңчылы.

Ажылдың кол сорулгазы: өзүп орар салгалдарга тыва чоннуң көшкүн амыдырал –чуртталгазын, оларның мал кадарып чоруур одар-белчиирин билиндирип өөредиири чугула. Бис шаг-төөгүден тура көшкүн амыдыралдыг болганывыста ону утпайн, ам-даа улам хөгжүдүп сайзырадыры. Шаандан тура тыва чон мал ажыл-агыйлыг чораан болгаш амгы үеде ам-даа ол ажылды уламчылап чоруур.

Одарларже, сиген шөлдеринче улуг кичээнгейни салыры бо хүннүң чидиг айтырыгларының бирээзи деп бодаар мен.Амгы үеде  тургузуп турар  байдалдарны өөренип көрүп, Тыва шаа барып тас одарларлыг, сиген шөлдерлиг артып калбазы-биле кандыг-ла бир угланыышкынныг ажылдарны  келир үевистиң салгалдары уламчылап ажылдай бээр дээрзинге улуг идегел бар деп бодаар мен.  

Тывада одарларның мындыг байдалы оларның оът-сигенин ханы шинчилеп, ажыглаарының системазын ажылдап кылырын негеттиннип турар. Ооң бир делгереңгей аргазы малдың одарларын солууру дээрзи билдингир.

 Шаг –төөгүден ада-өгбелеривис чылдың 4 эргилдезинде кыштагдан чазагже , чазагдан чайлагже, чайлагдан күзегже күзегден кыштагже көжүп чорааннар.

   Өгнү бир чурттан өске чуртче көжүрери одар-белчииринден кончуг хамааржыр. Кааң-халыын кежээлээнде, улуг хар урупканда, өгнү бир черже көжүрер ужур таварышкылаар. Өг көжүрери дыка чурумнуг.Баш бурунгаар өгнүң хонар черин шилип аар база хемниң кайнаар акканын билип алыр. Өг көжүрери чылдың дөрт ээлчээ-биле шуут дорт холбашкан.

Көжүп чурттаары дээрге тываларның база бир онзагай төөгүзү, тыва кижиниң аажы-чаңы көжер-дүжер амыдыралдың кадыг-бергезин ажып эртер кылдыр кара чажындан дадыккан болур.

Тывалар шаг-шаандан тура көжүп-дүжүп чурттап чорааннар, ол дээрге тус чоннуң аңнаар-меңнээр, мал-маган азыраар болгаш тараа тарыыр ажыл-хожулундан кончуг хамаарышкан бооп турар.Тыва чоннуң көшкүн амыдыралы хонаштар-биле тудуш харылзаалыг.

Кыштаг.

Тывалар чылдың эң берге үезин кыш деп билип чорааннар. Кыжын аңнаар улус тайга чанынга кыштаглаар турган. Хаттан ыжык, чүве барааны кайыын бээр көстүп турар, улуг оруктан дыка ырак эвес, бир-ле хемниң чоогу черге кыштагны кылыр. Кыштаг дээрге бир өгнүң азы бир бөлүк өглерниң кыжын хонар хонажы болур. Кыштаг чуртка хой, өшкүнүң база инектиң өреге бүрүзүнге хамааржыр тус-тус кажаалары бар болур. Хой биле өшкү бир кажаалыг болур. Бызааларның база тускай кажаазы турар.

Кажааның чарык черин инек мыяа-биле сыксыыр. Кышкы кажааларның аксын калбак ыяштар-биле хаар болгаш өдээ кургаг болур. Өл-шык черге кажаалап турган малдың дуюглары хоорлуп болур, ол кончуг айыылдыг. Шык өдектиг черге хонган мал соок шыдавас болур.

Инек кажаазының иштин эртениң-не арыглап аштаар болгаш кургаг өдекти таарыштыр төп турар. Бир чамдыкта кымыскаяк өөн дуюгзураан малдын өдээнге, чайын оваалаан өдек-биле аралаштыр, таарыштыр ажыглаар чораан.

Хой, өшкүнүң хонар кажааларын хүннүң-хүннүң аштавас, чүгле көржеңи улгады бээрге, күштүг улуска хоортуруп кааптар. Коптарган көржеңни бир черге сарааттаар. Ыяжы ховар черге кыштаан аалдар көржеңни оттулар чораан.

Чылгы малга чылыг кажаа тутпас. Бурунгу тывалар чылгы малды одарладып хондурар чораан болгаш ол чаңчыл амгы шагның тываларында хевээр арткан. Албан ээлчежип кадарып хонар турган.  

Шагның кадыы час дижир. Кыштагдан чазаглап көжер.

Ынаалаары. Көш үезинде чүък чүдүрер шарыларны, мөге-шыырак оолдарны өске аалдардан дилеп алырын ынаалаары дээр. Көжер чорук – тыва кижилерниң чуртталгазында бир онзагай байырлал бооп чораан. Даңгаар эртен хой, өшкү, инек сүрген кижилерни мурнады чорудуптар.

Хүн үнүп келгенде, эртенги шайны ижип алган соонда, өгнү бузар. Хамык хер-херекселин шарыларга чүдүрер. Аал-чуртун болгаш өгнүң орнун кылайтыр арыглап аштаар.

Ава кижини кончуг хүндүлээр. Эң чааш аътты эзертээр, чаш уругларын ушкаргаш, кавайда чаш уруун эзер бажынга үңгерип алгаш, аъдын мунгаш, ава кижи чортуп үнүптер. Өгнүң эр ээзи эт-сеп чүдүрген шарының бурундуундан чедип алгаш, кылаштап чоруптар. Аът мунган эр кижи шарыны чедип алгаш, орук баштап чоруп орар.

Чазаг черге бичии чаштар болгаш мал-маган сүрген кижилер кижилер баштай чедип келир. Малды одарладып, дыштандырып олурарлар.

Чайлаг

Бода малдыг болгаш шээр малдыг улус кадар оъттуг, арга-арыглыг черге албан чайлаглаар турган. Чайлаг чурт суглуг черге, ымыраа-сээктен арай хайыы черге турар.

Шыдалдыг кижилер сериин тайгаларже чайлаглап көжер. Инекти, чылгыны болгаш хой, өшкүнү чайын эки семиртип алырга, кыжын чудавас болур. Хек эдип турда, чайлаглааш, шартылаалар эде бергенде, чайлаг чурттан көжер. Шаандакы тывалар шагның дөрт үезин дириг амытаннарның эдер үннери-биле билип алыр чораан.

Чайын хойнуң дүгүн кыргыыр, өшкүнүң чөөгүн шүүрээр. Эр бооп төрүттүнген анай, хураган, чаваа, молдурганы чиик холдуг кижиге чазадыр. Сүттен кылган янзы-бүрү ак чем аймаан кылыр, үүжелээр. Кыжын кедер идик-хепти даарап белеткеп алыр. Ада-өгбелеривис  Белдир хемниң унун дургаар чайлаглап чораан. Артыштыг-Хем, Арттылык-Ажык, Сорлуг –Өзен дээш чайлаглаар турганнар.Амгы үеде оларның чер-чурттун ээнзиретпейн мал-маганын малдап амыдырап чоруурлар.

Күзег

Бышкан тарааны ажаап алгаш, сиген-ширбиилди белеткеп алгаш, чайлагдан күзегче көжер. Кышка белеткенириниң эң сөөлгү хонажы болур. Күзег чурттан дииңчилер аъттаныр. Идээлеп каан алгыларның артыын эттээр, ажаап алган ак чемин эңмелээр, орбак хепти чамаар, эттеп каан алгылардан чаа тонну бышкылааш, даарап белеткээр.

Күзег чуртка өгнүң адакыларын, девиирлерин база өрегелерин ыяк селип алыр. Күзег чуртка кыжын чиир тараазын болгаш чишке согар малын ылгай көрүп алыр. Ону мал аайлаар тускай кижиге дөгертир.

2 Кыжын кыштаар хонажывыс « Эзирлиг аксы»,оон онзагай чуулдери

 Аъттыг кижи азып болур

 Алызында малы семис

Арттыг-сынныг Бора-Шайым

 Ада огбелеримнин  алыс шаандан чурттап чораан чурту  Овур кожууннун « Бора-Шай»  деп  чер бооп турар.» Бора-Шай»- деп  ат кайыын укталганын топономиктиг словрь номундан алгаш  коорумге , Шаанда тывалар хараган картын шай кылдыр хайындырып ижип чораан . Хараганны хайындыргаш сутээрге агарбас бора боор  деп турар.  Ынчангаш « Бора-Шай « де пат тывылган. Бир тоолчургу чугаа  бардеп бижээн Шагда бир моол  аш-чут уезинде хараган картындан хайындырган шайны ижип тургаш аштан олбээн деп бижээн.

 Ынчангаш ада-огбевистин чурту Бора-Шайже ажып бар чыдарга  арттын кырынга  санын салып . чалбарып ,тейлеп чудуп чоруур бис.

 Мээн  ада-огбелеримнин,ада –ием  бодун ажылчын малчыннап чылдын  дорт уезинде мал –маганын семиртип кожуп чорааннар. Мээн ада-ием  ачазынын соон салгап аныяндан тура малчыннап чорааннар. Ада-ием соонда оларнын улуг уруу кудээзи соон салгап малчынаан.

 Амгы уеде улуг угбамнын ортун оглу керни соон салгап малчыннап  одар белчиир хонаштарын кагбайн малчыннап чоруур.

 Кыжын кыштаар хонажывыс « Эзирлиг аксы»

 Эзирлиг аксы деп аттын тоогузу  Ийи кожалаштыр чыдар Улуг эзирлигбаза Биче эзирлиг деп дагнын аксында чыдар кезек  ажык девискээрни   Эзирлиг аксы деп адаар. ОЛ дагга шагда анчы кижи торуп алган эзириктиг  эликтерге  таварышкан  . Ынчангаш  ынчаар адаан  бооп турар. Ол черде кыштаг хонажывыс турар.

 Ол кыштаг хонаштын онзагай чуудери:  Бора-Шай деп кыжын донмас

 « Бора-Шай « деп хем агып баткаш Моолче агып кирген. Моолда олхнмни Боршоо деп адап  адаар. Ол хемде Кадыргы деп балык бар. Хун унер чукте Чинге кырлан деп даг бар,оон кырынче унгеш мал маганнын кайда оъттар чорууру тода костур. Чемге холуп аарга дендии амданныг кулча чайын унуп кээр  Кулча хөй кезиинде аяңнарга, делгем ховуларга хөй үнер. Чайның ортаа үезинде кулчаны чыыр.

 Чазагже кожер бертинде малчын кижинин кылып чорудар ажылдары:  Мал-маганын часкы торулдени дооскаш, кажаазын коптарар, кыргылда ажылын баз чыглгы малды челдээр,кудуруун таарар. Одек кыштагны арыглаар,сиген шолдерин суггарып бугалап бадырар.

 Ол бугу ажылдарны кылып чоруткаш чазаанче кожуп чоруптар.

3 Чазаг ,кузег  « Ангырактыг-Аксы»,оон онзагай чуулдери

Бистин чазаг кузээвис  чангыс хонаш турган» Ангырактыг аксы» деп черге мал маганын семиртип кадарып чораан. Бо хонаштын устунде « Ангырактыг» аржааны бар. Ол Аржаандан бадарга ла бо хонаш бар.

 Онзагай чуулдери: эм оъттардан : Щенне,ыт-кады бар

Ыт-кады – колдуунда хемнер уннарында үнүп турар. Күзүн катты чыггаш, кургадыр. Кургаг каттың хандызын бышкан, думаалаан уругларга ижиртир. Хоочураан холецистит, холангит, гепатит аарыглыг кижилер база ижер. Эм кылдыр хереглээрде, хандыны мынчаар кылыр: улуг омааш ишти бүдүн каттар кырынче чаа хайындырган бир стакан изиг сугну кудар, хааглыг савага 10 минута хайындырар, оон хондур тургускаш, шүүрээр. Стакан иштиниң дөрттүң бир азы чартык кезиин хүнде 2 катап ижер. Чамдыкта катты анаа хайындыргаш ижер, күш-шыдал киирер, чемге хөөн көдүрер, чаагай суксун болур.

Шеңне – кара хөрзүннүг тайга черге үнер, дазыл чемиштиг үнүш. Шеңнени 9–10 айлар уезинде казып ап болур. Шеңнениң эм шынары күштүг. Хей-соокка, өл-шыкка алысканда, чемге каап чиир. Тускай чыттыг болгаш амданныг. Аарыг кижи деридер, удуур, сегиир. Шеңне хандызы кижини оожуктурар, удуурун экижидер, чүректиң дамырларының эки ажылдаарынга дузалыг.

4  Чайын чайлаар хонажывыс  « Артылажык»,оон онзагай чуулдери

 Час тонерге мал маганын семиртип  Артылажыктын « Тарбаганныг каът»

сериин тайга черже кожуп чайлап чораан.  Ангырактыг аржааны кончуг бедик хуулгаазын дагдан унуп агып чыдар.Ол дагнын кырынче уне бээрге дески  ногаан ажык чараш чер бар.  Артылажык-  « арты» « ажык» деп адаан

 Онзагай чуулдери: ында ийи шинчилетинмээн ийи холл бар.

 Бирээзин « Кургаг» хол деп адаар- чаъс чагбайн кааннай бээрге кадып кургап каар .Ынчнгаш ынчаар адаан . .  Ол холдернин кыдыын дургаар аалдар чайлаар турган .

 Холдун он талазында ажык черде Тарбаганныг каът деп чайлаг хонажывыс бар. Агаар-бойдузунуң шириини, чер, хөрзүнүнүң байдалы-биле мал-маганга дыка таарымчалыг кадар оъттуг оран чүве. Мурнуу талазында каът бар. Ында тарбаннар бар турган ынчангаш ынчаар адаан. Аргазында кат чимис ,могу,тоорук  , овээнчи( багулник), агы деп эм оъттар база  бар. База бир онзагай чуулу хаяа кыдыы черде чангый  ногаан тооруктуг пош бары онзагай.

 Киш-кулаа тайганың ары талазынга, ине бүрүлүг ыяштар колдаан, шала чиңгистелчек черлерге үнер. Киш-кулааның бүрүзүн эрте чазын чечектелириниң мурнунда, а кадын 9 айда чыыр. Кадырып каан киш-кулааны, ооң бүрүлериниң хандызын кара-бүүрек, сыңый хуулуп баксыраанда, сидик үнместээн таварылгада, азы кара-бүүрекке даштар тывылганда ажыглаар

Инек-караа хөй кезиинде кара сугларлыг, өл шык черлерге үнер чадаң үнүш. Катты витаминнер орнунга ажыглаар. Бүрүлерин шайга каап ижерге чаагай чыттыг чымчак суксун болур.

 Өвээнчи (багульник): 15–18 см бедип өзер мөңге ногаан чадаң ыяш. Будуктары чиңге чыттыг. Бүрүлери кадыг, шөйбек шугумналчак, чечектери ак. Чечектелири: май–июнь. Чемиштелири: июль–август; чиңгистерлиг тайгалар, ховар ыяштыг аргаларда өзүп турар. Бронхиалдыг астма, өкпе туберкулезу, коклюш, ревматизм, подагра аарыгларын эмнээринге ажыглап турар.

Кат-чимистеривис: инек-караа, көк-кат,  киш-кулаа,  кускун-кады

 Амгы уеде чйлаг хонажывс тулаа кыдыы « Оваа тей»деп черде мал маганын семиртип чайлап турар.   Аалдын артыы талазында оваа тей бар. Оон кырынче уне бээрге мал маганнын кайда оъттап чорууру коступ турар.Онзагай чуулдери; кок кат,могу,тоорук,щенне ,бору оъду,агы  бар.

 Оьт сигени кадар оъттуг,кужурлуг чер бар

 Туннел .Мал одарларын болгаш сиген шөлдерин камныг ажыглаар, оларның оът-сигенин экижидер талазы-биле Тываның көдээ ажыл-агый эртем-шинчилел институдунуң шинчилелдеринче, эртемденнерниң ажылдап кылган төлевилелдерин ажыглаарынче чер болгаш мал ажыл-агыйлыглар шыңгыы кичээнгейни угландырары күзенчиг. Кедизи барып мал ажылы улам сайзырап, одар-белчиир черлерин ам-даа улам экижидип, камнап аар  болзувусса, келир үениң өзүп орар салгалдары ада-өгбелеривистиң ажылын уламчылаарынга улуг идиг бар деп бүзүрээр мен.

 Ажыглаан номнары

 1 Б. К Ондар Тыванын топономиктиг словары

2 Улуг назылыгогбе  Кара-Монгуш В Ш.

3 Интернет четкизинден