"Тараам турда тодуг-ла мен"
план-конспект занятия (средняя группа) по теме
Развлечение
Предварительный просмотр:
Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение
д/с «Хунчугеш» с. Эрги-Барлык
Воспитатели: Саая Д.М
Саая Ч.Ч
29.10.2015г
«Тараам турда тодуг-ла мен!»
Сорулгазы:
-уругларнын алдын кус, тараа дугайында билиглерин быжыглап ханылатпышаан чугаа домаан шулуктер, улегер домактар дузазы-биле сайзырадып, далган эн-не унелиг чем деп чуулду билиндирер;
- шаг шаандан тура ада-огбелернин тараа тарып , далганны болбаазырадып чораанын, ону кылып будуреринге кандыг херекселдер херегин быжыглап ооредир;
- ада-иенин уругларынын садикте кижизидип турарынын дугайында билиглерин, бодалдарын ангы-ангы хевирнин хемчеглери- биле база ажыл чорудулгазы-биле хаара тудуп, кады ажылдажылгаже сонуургалын бедидер.
Дерилгези:тараа дугайында плакаттар, чуруктар, улегер домактар, шариктер.
Ажыглаар чуулдери: тарааны ажаап кылып турарынын дугайында янзы-буру чуруктар, баян, тоол коргузеринге би-ба-бо ойнаарактар, ширма, хооруп каан коже
Чорудуу:
В-1: - Эргим хундулуг аалчылар, ада-иелеривис силерге богун бистин « Тараам турда тодуг-ла мен!» деп темалыг алдын кус байырлалынче сонуургап, киржип чедип келгенинерге ооруп четтирбишаан дараазында тывызык-биле байырлалывысты эгелээр-дир бис.
В-2:
Салгын- сырын эстээн, Чараш арга чоорту
Сарыг буру тоглаан, Шаарарып орган дег,
Куштар чанып ушкан, Харааданчыг-даа дег
Кударанчыы кончуг Кайы уел, уруглар?
В-1:- Эр-хейлер, уруглар! Ол болза куску уе-дир. Ам Ч.Кара-Кускенин «Кус» деп шулуун кончуг чараш чугаалаптаалынарам.
Сап-ла сарыг , кып-ла кызыл Таан,тогдук, дуруяалар
Сарала он кустун ону Даартадан чоруптарлар
Ыяштарнын бурулери Кажааларлыг кыштагларже
Ындыг чараш корунер даан Кадарчылар коже бээрлер
-Куску ажылдарны сактып, салаа базып санаптаалынарам уруглар: Ногаа , кат чимис ажаары, сиген кезери, тараа кезери, ыяштаары…..
В-2: -Шын-дыр,эр-хейлер! Ам С.Комбунун «Кус»дугайында шулуун чугаалаптаалынар че:
Тулээн эзим ээнзирээн.
Душкен буру энчектелген .
Хараттынган харлыг сыннар
Соокту тынып, «Шо-шо» дээнзиг
Шыырныктыр сырын эстеп
Куску бойдус хулумзурээн
В-1: Алдын кузу дужуп кээрге
Арбын дужут ажаап алгаш,
Арыг чаагай чинге-тараа,
Арбайны- даа уургайлаар!
.
- Аалчыларга тывызыктан ыдыптаалынарам уруглар:
Буянныг талдын будуу чус (тараа)
Ашак-кадай чогушту
Аал ишти амырады (тараа, согааш, бала)
В-2: - Шын-дыр! Ам тараадан хооруп «Арбай-хоорлап» ойнаптаалынар че.
с. Е. Танованыы, аялгазы: А.Тановтуу ыры «Арбай-Хоор»
Адыжынар коргузунер,
Арбай-хоорлап ойнаалынар
Арбай-хоор, арбай-хоор,
Арбай-хоор, арбай-хоор
Улуг-эргек уруктазын.
Башкы- салаа балыктазын.
Арбай-хоор, арбай-хоор,
Арбай-хоор, арбай-хоор.
Ортаа-салаа одун салзын
Кемчок салаа кедээр орзун
Арбай-хоор, арбай-хоор,
Арбай-хоор, арбай-хоор.
Хеймер- салаа кежээ болзун,
Олут орбас, орлан болзун
Арбай-хоор, арбай-хоор,
Арбай-хоор, арбай-хоор
Тараа дугайында билир улегер домаавысты чугаалаптаалынарам :
Тараадан халбактанган –тодуг
Малдан халбактанган- каас
В-1: - Эр-хейлер! Арбай-хоорлап хооруп алган тараавысты соктаптаалынар че, уруглар: Арбай-тараа соктап чиир
Бала, согааш эдим бо
Бирээ, ийи, уш,
Бирээ, ийи, уш.
- Тараанын хевирлери ангы-ангы болгай, оларны сактып чуруктан коруп аттарын адаптынарам, уруглар: Ак-тараа, арбай, сула, чинге-тараа.
В-2: - Шын-дыр! Тараадан далганны болбаазырадыпкан соонда, далгандан кандыг-даа янзы-буру хевирнин чемнерин будуруп болур чижээ: Хлеб, булочкалар, пряник, печенье, сушкилер, торттар, баранки, макароннун ангы-ангы хевирлери, каравай хлеб дээш оон-даа оске.
В-1: - Чангыс далгандан чеже деп хой чемнер болу бээр-дир уруглар. Ынчангаш ол будун делегейде эн хундуткелдиг, унелиг чем.
В-2: -Каравай хлебтен быжырып ойнаптаалынар че.
Хоровод: «Каравай»
Каравай хлебтин чаагайын чуу-дээр ону. Ынчалза-даа бистин тыва чоннун соктап кылган далганы дег чаагай чем-даа бар бе. Далганывысты мактап
«Далган» деп шулуувусту чугаалаптаалынарам, уруглар.
Арбай азы кызыл-тасты Бурун тыва огбелер дег
Алгый пашка хоорган соонда Буянныг ус чон-даа ховар
Согаашка ургаш бала-биле Дээрбезинге тараазын оон
Соктап- соктап челбип алыр. Дээрбелеп чуура долгаар
Чыды чаагай далганымны
Чыглып келген доргул-торел
Саржаг каггаш, суттуг шайга
Сагыш хандыр булгап чиир бис.
В-1: - Далганны кылырда кандыг херекселдер херек-тир, уруглар?
(согааш, бала, деспи, алгый, булгааш, дээрбе)
- Эр-хейлер! Ам бурунгу ус-шевер ада-огбелеривистин чогаадып кылган дээрбезинин дугайында ырлажыптаалынарам:
Ыры «Дээрбе»
Эрте шагда шевер кижи
Эки дашты шилип каан
Эптей салгаш долгаптарга
Эки чеми унуп кээр
Кыштагда кырган-ачам сугда
Далган тыртар дээрбе
Кыйырадыр дагжап тур
Кырган-авам сугда
Далган тыртар дээрбе
Хырнывысты тоттурар
Бора-бора даштарывыс
Боттарынга домейлер
Борбаннадыр долгаптарга
Боду чеми унуп кээр
В-2: - Ам аалчыларывысты бичии када ажылдадыптаалынарам, уруглар.
Ада-иелерге оюн « Ребусту тып»
Дараазында даалга «Состернин торел состерин тып»
Кызыл-тас (ак-тараа)
Арбай (коже)
Сула (кок-тараа)
Чинге-тараа ( чочак-тараа)
В-1: - Бистин байырлалывыста ойнаарактар оранындан аалчылар база келген.
Олар богун биске боттарынын билири «Адыш тараа» деп тоолун коргузуп бээр дээш келгеннер. Тоолду коруп корээлинерем, уруглар. (башкы би-ба-бо ойнаарактар-биле тоолду ойнап коргузер).
Клара Сугежик « Тараа» (узунду)
Сап-сап сарыг оннуг Сып-сып сыпта тараа
Садып- саарар тараажыгаш Хоп-хоп хоор сарыг
Хооруп соктаар тараажыгаш
Чип-чип чиир тараа.
В-2: -Амданныг-дыр бе, уруглар? Кандыг кончуг биче сеткилдиг кускежик боор, олчазын силерге база дамчыткан. Ол чангыс бодун бодаваан, оскелерни база сагыш човап бодап турар.
Туннел сос: Тараам барда, тодуг-ла мен,
Тандым турда, тандаш-ла мен.
Хэвээм турда, тодуг-ла мен
Хемчиим турда, хертеш-ле мен!
- Ам далгандан кылган аъш-чем делгелгезин сонуургап, кандыг-кандыг чемнерни далгандан кылып каанын коруп, алдын кустун тараадан, далгандан кылган суй белектерлиг столунче чалап тур бис, уруглар.
По теме
Кушкашчыгаштар тарааны чип турлар
На тувинском языке...

Занятие на тему "Ачам тарып остурген арбай-тараам"
Знакомство с бытом своего народа на примере приготовления традиционного тувинского блюда "Тыва далган"...

Технологическая карта ООД "Хойлуг кижи каас, инектиг кижи тодуг"
Сорулгазы: Уругларга тыва чоннун езу - чанчылдарын ооредип, сургап, камгалап артырары.Өөредиглиг сорулгазы: Тыва чугаанын аянынга дууштур состерни шын адап чугааланып билирин, улегер домактарны ажыгла...

Ажык кичээл "Шолдерде тараа"
Школа баар белеткел болуунге Тыва дылга кичээл "Шолдерде тараа"Сорулгазы: "Тараа - эн-не хундуткелдиг чем" - деп уругларга угаадыыр; уругларга тараа дугайын билиндирерде кыска аян-...



