Педагогическая находка
материал (подготовительная группа)

Тыва Республиканын Тожу кожууннунун  Ий суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын «Чебурашка» аттыг албан чери

УЛУГ БОЛУКТУН

«АК ЧОЛДУГ ШАГААМ»

 ДЕП БАЙЫРЛАЛЫНЫН СЦЕНАРИЙИ

Сценарийни тургускан:

кижизидикчи башкызы Тонгурбан С.К.

Ий -2020ч

Улуг болуктун «Ак чолдуг Шагаам»

деп байырлалынын сценарийи.

Сорулгазы:

1. Ада – огбелернин бурун шагдан байырлап келгени улусчу ёзулалдарын уругларга билиндирип ооредиири;
2. Улустун аас – чогаал ундезиннерин сайзырадыыры;
3. Хундулээчел, биче сеткилдиг, дузааргак болурунга кижизидери.

Байырлаладын чорудуу.

Залды Шагаа байырлалынга дугжуп турар кылдыр дерип каастаан. Фортепиано чанында будуктуг ыяш салгаш, адаанда даштар чыып каан. «Алдын Шагаа» деп ырынын адаа-биле башкарыкчы биле башкы залче кирип келир.

Башкарыкчы: Шагдан тура дойлаарывыс

                            Шагаа хуну унуп келди

                            Дашкаар унуп силгиленип,

                            Даштыг черге сандан салып,

                            Суттен чажып, отка оргуп,

                            Чудулгевис сагыылынар!

Башкы: Амыр – менди чолукшпушаан,

               Ак чем амзап, йорээл салчыыл.

               Алгы дожеп, шанак мунуп,

               Артыы дагдан чунгулаалы

               Даалы, кажык, тевек ойнап,

               Талалажып кагжыылынар!

               Аарыг – ажык халдавазын,

               Айыыл – халап таварбазын!

               Бурган башкы ыдыктап каан,

               Буян – кежик бодаразын!

               Бурун тыва ёзу – биле,

               Мурнувуска согуржуулу!

Байырлалды уругларнын «Йорээл» деп танцы-самы биле эгелээр.

Танцы «Йорээл»

Уруглар танцылап каапкаш залдын ортузунга чартык ай ышкаш туруп аарга арткан оолдар - урулар шупту залче кирип, залда олурар ада-иелери биле мендилежип чолукшуур. Чолукшулга ёзулалынын соонда шупту залдын ортузунга чыскаалып туруп алырлар.

Башкарыкчы: Харлыг кыштын адак айы тонгелекте,

                            Хамык чоннун чыглып алгаш байырлаары.

                            Шагдан тура сагып келген байырлалывыс,

                            Шагаа келди, уткунар-ла! Курай – курай!

Уруглар шулуктер чугаалаар.

Ыры «Шагаа хуну келген»

(уруглар ырлап каапкаш сандайларга олуруп алырлар)

Башкарыкчы: Шаг чаагай болзун,

                            Шагаа элбекшилдиг болзун!

Башкы уругларга чангыстап чалама постер улеп бээр. Уруглар холдарын тейлээн ышкаш тудуп алырлар. Башкы йорээл чугаалаар тос – карак биле судун чашпышаан.

Йорээл: Оршээ хайыракан!

                Эрги чылды удеп,

                Чаа чылды уткуп тур бис!

                Чыл бажы келди,

                Чылан бажы союлду,

                Оорзурек, шудургу,

                Эвилен-ээлдек ыт чылы

                Моорлап келди, курай – курай!

                Дайын – чаа турбазын,

                Бойдустун айыыл – халавы чок болзун, оршээ!

                Арат – чоннум амыр – тайбын,

                Аас – кежиктиг болзун оршээ!

                Аарыг – хамчык турбазын,

                Аш – чут турбазын оршээ!

                Ак – кок дээр кезээде аяс турзун,

                Алдын хуннум улам чырык – чылыг болзун, оршээ!

                Амыдырал улам хогжуп, чечектелзин оршээ!

                Оран – чурттум сайзыразын,

                Оглу – кызы ковей болзун оршээ!

                Чыл чаагай, чон кежиктиг болзун, оршээ!

                Аастыг чувеге амзатпаадым,

                Эринниг чувеге дээртпедим,

                Ак судум чажып чалбарып тур мен, оршээ!

                Курай! Курай!

Шупту: Курай – курай!

Башкы йорээлди чугаалап кааптарга уруглар туруп келгеш чалама постерин залда тургузуп каан ыяштын будуктарынга баглаар. Оон шупту олуруп алырлар. Башкы уруларга Шагаа дугайында айтырыглар салыр

Башкы: Шагаа деп чул уруглар?

               Шагаа байырлалында кандыг адаан – моорейлиг оюннар ойнаар?

               Аас – чогаалдын кандыг – кандыг хевирлерин билир силер?

Башкы: Ам ынчаарга, чечен – мергеннежип аас – чогаал моорейинге адаанажып каар бис бе уруглар?

Уруглар шупту: Че –ве!

Уруглар 2 ангы болукке чарлып алгаш улегер домак, дурген чугаа, тывызыктажып адаанажыыр.

Башкы: Ооо, чараштарын! Огбелерден дамчып келген аас – чогаалды утпайн сактып чоруур эр-хейлер-дир силер уруглар!

Башкарыкчы: Тывызыктап, тоолдажып,

                            Дызырадыр танцыны теп

                            Чанчыл болган Шагаавысты,

                            Чаштар бистер уткуп тур бис!

Танцы «Аъдым»

Башкы: «Аскак-Кадай» деп оюнну ойнап каар бис бе уруглар?

Башкы Аскак-Кадай, 1 уруг авазы боор. Арткан уруглар соонга чыскаалып туруп алырлар.

Оюн «Аскак - Кадай» (хоглуг аялга салып каар)

Уруглар ойнап каапкаш сандайларга олуруп алырлар.

Башкы: Ам авалар, ачаларывысты бээр чалап алгаш «Ак ыяш» деп солун оюнну ойнап каар бис бе?

Оюн «Ак ыяш». Ада – иелер 2 ангы командаларга чарлып алыр. 2 кылдыр тутунчуп алырлар. 1 паранын ортузунда 2 будун пос-биле быжыдыыр баглап каар. Холунга ак ыяш тутсуп каар. Башкы команданы бериптерге 1 дугаар пара халчыыр. Халышкаш, сандайны долгангаш, командазынга чедип келгеш дараазында ойнакчыларга ак ыяшты бээр. Кайы команда мурнай халып келген, ол команда тиилээр.

Башкарыкчы: Чолукшужуп, ойнап – хоглеп,

                            Чоннувустун Шагаа – байыр найырынга.

                            Сеткил сергек, омак – хоглуг кириштивис,

                            Сагыш – сеткил ак сут дег арыг болзун!

Танец с пиалами

Уруглар танцылап каапкаш олуруп алырлар.

Башкы: Ам дараазында ада – иелеривис кайы хире чечен – мерген эвес коруптээлинер уруглар. Мен улегер домакты эгезин чугааларымга силер тондурер силер.

1. Октаргайнын иези – хун, ………… (кижинин иези - чер)
2. Эки аъттыг бол, ………………. (эш – ==рлуг бол)
3. Эки аът орук часпас, ……………… (=дурек куш х=л часпас)
4. Ыштыг – даа бол == эки, …………….. (ырак – даа бол эжи эки)
5. Бодун кижизидер дизе ………….. (боданыр херек)

Уруглар шупту туруп келирлер. Башкы шанак тудуп алгаш кирип келгеш уругларнын мурнунга салып каар.

Башкы: Бо чуу – дур уруглар?

Уруглар: Шанак!

Башкы: Шанак – биле чуну канчаар ийик бис?

Уруглар: Дагдан чунгулаар!

Башкы: Дагга барып чунгулап, ойнап – хоглээр бис бе, че-ве уруглар?

Уруглар: Че – ве!!!

Ыры «Чунгууда»

Башкарыкчы: Кырган, чалыы, улуг – биче,

                           Ужур ындыг, чолукшунар!

                           Энелерим, огбелерим,

                           Эдек тутчуп чунгуланар!

                           Ажы – толдун омаан коруп,

                           Амыр – дыш ап, чалыытканар!

Башкы: Эжик ажып моорлап келген ыт чылын,

               Ээ коруп, ойнап – хоглеп уткунарла!

               Ак чолдуг ыдыктыг-ла Шагаавыста,

               Аас-кежик аалынарга доктаар болзун!

Шупту: Курай! Курай!

Уруглар четтинчип алгаш башкызы – биле залдан уне бээрлер. Байырлал тонер.