«Сагаалган, мартын найман.»
учебно-методический материал (старшая группа)

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение

«Толтойский детский сад»

«Сагаалган, мартын найман.»

Выполнила: Будаева О.В.

2025

Сагаалган, мартын найман.

Зорилго:

Сагаалганай ба мартын 8 найрай баяртай хухюу байдал тогтоохо, бэеын шадамар, уян бэрхые харуулха, дуу, шулэг уянгалжа хэлэхэ, дуулаха, зоной урда бэеэ харуулжа шадаха дадал хугжоохэ.

- ухибуудэй харилсаха, ниитын ёhо журам сахиха шанар хумуужуулхэ;

- турэлхид болон хуугэдэй хоорондо тусхай нухэдэй хандаса, харилсаанай тогтоолгодо нулоолгэ;

- тусхай аятай зохид, амгалан байдал зохёолго;

- эжынэрэй сэдьхэл тэгшэлхэ тусхай байдал зохёолго.

Уридшалан хэгдэhэн ажал:

- hайндэрэй туухэ тухай ухибуудтэй хоорэлдоон.

Хэрэгтэй материал суглуулха ажал:

- Сагаалганай уреэл, эжы тухай шулэгуудые сээжэлдэлгэ.

hайндэрэй ябаса.

Ведущая 1: Алдар сэнхир хадагаа барижа,

Алтан дэлхэйдэ сэржэмээ ургэе!

Убгэн буурал аба эжыгээ хундэлжэ

Углоонэй элшэ нараар золгое!

Сагаан hарын амар мэндээ!!!

Та бугэдэниие Сагаан hарада ба мартын 8 Эхэнэрнуудэй Уласхоорондын hайндэртэ зорюулагдаhан найртамнай ерэhэндэтнай халуун баярые хүргэнэбди!

hаруул бодолтой, hайхан hанаатай, 
Сэсэн үгэтэй, сэбэр сэдьхэлтэй, 

Наартай зугаатай, налгай жаргалтай, 
Энхэ элуур, амгалан тэнюун
Ажаhуухыетнай үреэнэбди.

Сагаалган – буряад арадай ехэ hайндэр, Сагаалган - буряад зоной hур hулдэ ургэхэ, зониие харилсуулха, нэгэдуулхэ гэhэн элинсэгуудэймнай холын туухэтэй hайндэр.

Сагаалганай урда удэрнуудтэнь гэрээ сэбэрлэдэгбди, буузая шанадагбди, гал гуламтадаа, бурхандаа мяхан, сагаан эдеэнэйнгээ дээжэ ургэдэг.

Эртэ урда сагhаа хойшо буряад арад зон турэhэн эхэ эсэгээ бурхан шэнгеэр хундэлжэ ябадаг байна. Ундэр наhатай эжы абаяа hайханаар ургэхэ хэрэгтэй. Уреэлдэнь хургэхэ гээшэ залуу уетэнэй арюун уялга гэлсэдэг. Эхэ эсэгээ хундэлжэ "та" гэжэ хандаха ёhо бии.

Сагаалганай ёhо заншалнууд хадаа:

- Бурханаа дэлгээхэ;
- Үндэр наhатай зониие хүндэлхэ;
- Хадагаар золгохо ёhо;
- Сагаалганай хүндын эдеэн - сагаан эдеэн;

- Үбсүүнэй мяха шанаха.
- hайндэрэй бэлэг (хадаг дээрээ бэлэг табидаг);
- Үреэл;

- Сагаалганай туруушын удэр ундэр наhатай турэлоо Сагаалдаг, хундэлдэг, золгодогбди.

Танай анхаралда дуун: «Сагаалган»

Хурмаста тэнгэридэ хуршаганан ябадаг Хула халзан луу жэлнэй унгэржэ

Сахилзын оеороор сахаригтан ябадаг Саган эреэн могой жэлнэй ерэжэ бууба.

Наадан «Мори урилдаан»

Ухибууд уреэл уншана.

Оюна

Үдэр бүри 
Үнэтэй үгэ дуулажа, 
Һара бүри 
Һайхан үгэ дуулажа, 
Наранай толо хаража, 
Наһанай үндэрые дабажа, 
Дундагүй дүүрэн, 
Дутуугүй хүсэд, 
Дүрбэн тэгшэ 
Жаргалтай ябыт даа! 

Айлана
Сагаан замтай, 
Сэнтэй хэшэг буянтай, 
Сагаан һараар 
Сарюун мэндэ золгоё! 
Сэгээн бодолтой, 
Сэхэ харгыдаа буянтай 
Сагаан сэдьхэлэй 
Арюун аялга залгая! 
Үнэр жаргалтай, 
Үнэн заншалдаа 
Үндэр удха олгоё! 

Бато
Табан хушуун малтнай тарган байг, 
Тараг, айрагтнай билтаржа байг, 
Һүри үбһэнтнай элбэг байг, 
Һү, тарагтнай билтаржа байг. 

Арьяна
Буруунтнай бужуугүй, 
Даагантнай даахигүй, 
Хурьгантнай хоёрложо, 
Эшэгэнтнай эхирлэжэ, 
Шэмэтэйхэн 
Шэнэ ногоон дээрэ гараг лэ!

Чимит

Хото хүдѳѳдэ – хаанашье

Хонин тѳѳлэй, сагаан эдеэн

Элбэг дэлбэг болог лэ.

Аюр

Буряад заншалаа алдангүй,

Адууhа малаа үдхэжэ,

Амгалан тайбан жаргагты.

Золто

Сагаан хүhан сэргэдэмнай

Сагаалгамнай ерээд буугаа.

Сагаан сэдьхэлhээ таа бүгэдэндэ

Сагаалганаймнай амар мэндэ!

Тимур

Даагантнай далантай,

Буруутнай булшантай

Ондо орожо байг лэ!

Далай шэнги ехэ,

Дайда шэнги үргэн ябагты.

Аюша

Булаг шэнги

Амар амгалан hуугты.

Эжы абынгаа дайдада

Эзэн боложо ябагты!

Сэсэг

Түрэhэн гараhан нютагаа

Түүрээн магтан ябагты!

Yргэн дайдадаа ябахадаа

Дүрбэн зугѳѳ дурдажа

Дуулим hайхан дуугаараа

 Дуулан, дуулан ябагты.

Ардан

Гаража ерэhэн бар жэлдэ

Газар дайдамнай үрэжэлтэй байг лэ!

Хүн бүхэн элүүр энхэ

Хүнгэн солбон ябаг лэ!

Надмит

Эжы абын буянгаар,

Орон дэлхэйн үргэмжѳѳр

Олзотой, омогтой

Yнэр баян, жаргалтай

Ажаhуухатнай болтогой!

Адалина

Далай шэнги долгилжо,

Дайда шэнги сэсэглэжэ ябагты!

Булагай уhандал адли

Тунгалаг сэдьхэлтэй ябаарайгты!

Саашаа ушоо нэгэ наада наадае!

hур hарбалга!

(Бэрхэнууд)

Хундэтэ манай турэлхид!

Хододоо сэсэн бодолтой,

Сэбэр байдалтай, үнэн нүхэдтэй,

Үнэр дүүнэртэй, буян жаргалтай,

Баян хэшэгтэй ябахатнай болтогой!

Эгээл hаруул, удаан хулеэгдэhэн баярай удэр — Мартын 8 болоно. Энэ hайхан, hаруул хабарай удэрые эхэнэрнуудэй энхэрэл сэдьхэлтэй, дулаан хандасатай, согтой баяртай, найдалтай болон урма зоригтой жэшээлмээр. Хундэтэ эжынэр! Хабарай энэ hайхан удэртэ элуур энхые, амгалан байдал, аза талаан, дундаршагуй дура унэн зурхэнhоонь хусэнэбди. Хододоо дуранай элшэдэ гэрэлтуулжэ, жаргал дуурэн байхатнай болтогой!

Анна

Эжы,эжы,эльгэ зYрхэмш,

Эгээн дYтэш намдаа.

Эжы,эжы, оршон ябыш

ЭлYYр энхэ зандаа

Арсалан

Эжы эжым, эжыхэн,

Эльгэ зYрхым эзэлhэн,

Эгээл дYтэ гансахан,

Эжы минии алтанхан.

Дамир

Энэ бэе бэлэглэhэн

Эжым эгээ сэнтэйхэн,

Эрхим нэрэ Yгэhэн,

Эжы минии хайратайхан. 

Аягма

Энэ нaha наhалхыем,

Эжым намай тYрэhэн,

Энхэ жаргал эдылэхыем,

Эжым намда этигэнэл.

Сойжина

Эртэ бидэнээ hэрюулжэ,

Эдеэнэйнгээ дээжээр хооллуулна.

Үдэшэн гаргаад бидэндээ

Үдэрэй hайниие хүсэнэ.

Бэлигма

Эжымнай, хайратайхан эжымнай

Элдэб юумэ үзэнэл.

Үри хүүгэдтээ hанаагаа

Үдэр hүнигүй зобонол.

Карина

Эжы — минии наран,

Эжы — минии дэлхэй.

Эжы намдаа урин,

Эжым намдаа мээхэй.

Каролина

Мама – эжы,

Минии эжы,

Би тандаа дуратайб,

Бэрхэ басаган болохоб.

Соном

hайхан һанаатай.

Амтатай эдеэтэй.

Зөөлэхэн зантай.

Эжыдээ дуратайб.

Харагтыдаа, энэ турсууг (корзина). Досоониин юун хэбтэнэб. (олон янзын сэсэгууд).

Гоёхон сэсэгууд. Эжынэрээ шагная даа. Ямар гоёхон угэнуудээр оорынгоо ухибууе нэрлэнэб. Эжынэр ээлжээлэн сэсэгуудые абажа, ухибуундэхэлэнэ.

 Ямар гоё угэнуудээр ханданаб даа тандаа!

Саашадаа танай анхаралда хатар : «Улаалзай»

Наадан «Хухюутэй хамуур». 

Бэрхэнууд!

Ямар сэсэг hайхан бэ?

Ягаан сэсэг hайхан даа!

Ямар наадан hайхан бэ?

Ёохор наадан hайхан даа!

Хатар ёхор.

Хундэтэ эжынэр! Гаража ерэhэн могой жэлдээ

Байдалтнай — бурин байг!

Буусатнай — арюун байг!

Хуугэдтнай жаргалтай байг!

Хэшэгтнай хэмдээ байг!

Хэрэгтнай — урагшатай байг!

Аягатнай — дуурэн бацг!

Дурантнай — дулаан!

Зурхэнтнай — халуун

Зол жаргалтай hуухыетнай хусэеэ!