Занятия по тувинскому языку "Кыш"
план-конспект занятия по окружающему миру (старшая группа)

Тема: «Кыш»

Кичээлдиң чорудуу

I.Организастыгкезээ

- Экии, уруглар! Оожум олуруп алыӊар.

- Бөгүн даштын агаар-бойдус кандыг-дыр? (уругларныӊ харыызы. Башкы проекторга кышкы үе көргүскен чурук көргүзер.)

- Чурукта чүнү кѳрүп тур силер? (слайд ) (Уругларныӊ харыызы)

- Чылдыӊ кайы үези-дир? (уругларныӊ харыызы)

- Силер кандыг үеге ынак силер, уруглар? (уругларныӊ харыызы)

- Чүге? (уругларныӊ харыызы)

- Кым кыжын тѳрүттүнгенил? (уругларныӊ харыызы)

- Кыштыӊ айларын адап кѳрүӊерем? (уругларныӊ харыызы)

Манавааны көргүзүглүг кезээ:

Долаана кирип келир.

Долаана: Экии, уруглар!

Уруглар: Экии, Долаана!

Долаана: Удавас чаа чыл байырлалы келир. Соок-ирейге шүлүк чугаалап бээр дээримге, шүлүк билбес болдум. Меңээ шүлүктен ѳѳредип калыңарам, уруглар.

Башкы: Харын-даа чедип келген-дир сен, Долаана. Бистер бѳгүн шүлүк ѳѳренир бис, шүлүктен ѳѳренип алыр сен.

Долаана: Экизин аа, башкы.

II.Кол кезээ:

Автор-биле кыска таныштырылга (слайд ).

- «Баштайгы хар» деп шүлүк ѳѳренир бис. Ол шүлүкту Экер-оол Кечил-оол деп шүлүкчү чогааткан.

Аянныг номчулга

Башкы: Мен баштай силерге шүлүктү номчуп берейн, кичээнгейлиг дыңнаңар.

Шүлүк «Баштайгы хар»

Хоюг, чымчак, аккыр

Койгун дүгү ышкаш,

Харын уруп чаапты.

Хамык чаштар дашкаар

Халчып үнүп келди.

Арын башче оон-моон

Аткан октар – харлар

Хѳме дээптер – тоовас,

Хѳглүг кыйгы дыңналыр.

Кезек оолдар хардан

Хевир-дүрзү туткан.

Кадыр ийде эңмежок

Караңнадыр чуңгулаан,

Баштайгы хар черле

Байырланчыг солун-дур.

Башкы: Шүлүкте чылдың кайы үезин көргүскен-дир?

Уруглар: Кышкы үе дугайында.

Башкы: Шүлүкте хоюг, чымчак, аккыр чүү-дүр, уруглар?

Уруглар: Хар.

Башкы: Харын чааптарга кымнар дашкаар үнүп келген?

Уруглар: Хамык чаштар дашкаар үнүп келген.

Башкы: Харлар-биле чүү кылыпканыл оолдар?

Уруглар: Хар-биле уруглар хевир-дүрзү кылыпкан.

Башкы: Уруглар чүну канчап турган?

Уруглар: Чуңгулап турганнар.

Башкы: Баштайгы хар чааптарга кандыг дээн-дир шүлүкте?

Уруглар: Байырланчыг солун.

Башкы: Шүлүкте билдинмес сѳстер бар-дыр бе, уруглар?

Словарь-биле ажыл

- Хѳме дээптер деп сѳс билдинмес (дуй алы бээр)

- Кадыр (бедик)

- Аткан октар (харныӊ кижиге дээрин аткан окка дѳмейлеп турары)

- Ийде (чуңгулап бадар бедик чер)

Башкы билдинмес сөстерни катаптадып адаттырар.

- Чогаалчы шүлүктү чүге «Баштайгы хар» деп адаан деп бодаар силер?

- Чүге дизе амыдыралда долгандыр турар бойдусту чарашсынып, магадап ханмайн турар.

Башкы уругларга шүлүктү шээжиледир.

Сула шимчээшкин

- Шылай берген боор силер, уруглар, туруп келгеш, сула шимчээшкинден кылыылыӊар (холдарга, салааларга сула шимчээшкиннер кылдырар).

Карактарга гимнастика: Экранда харжыгаштарны эдерти кѳрүп, баштай оӊ, солагай талазынче, оон ѳрү, куду кѳрүӊер. Карактарны шимгеш, ол-ла шимчээшкиннерни катаптаар. Карактарны оожум кѳрүп келгеш, олуруп алыр. Кичээлди уламчылаалыӊар, уруглар (слайд . Уруглар ону ѳттүнер).

Башкы: Бо шүлүктү ам мээң-биле кады чугаалаптаалыңарам, уруглар (Башкы шүлүктү уруглар-биле чугаалаар)

Башкы:Кым шүлүктү эки ɵɵренип алды, уруглар? (Мурнай шээжилеп алган уругларга даянып тургаш, башкы шүлүктү шээжиледир).

Долаана: Мен база шүлүктү силерниӊ - биле деӊге доктаадып алдым, уруглар, экизин, Соок-Ирейге чугаалап бээр мен. Мен ам чорууйн, байырлыг, уруглар.  

Быжыглаашкын

- Кыш дүшкен деп чүден билип алыр бис, уруглар? Силер чүнү эскерип кааптар–дыр силер?

- Шын-дыр. Агаар-бойдус сооп келир. Харын чааптар. Долгандыр шупту чүве ак хар апаар. Кышты кижи бүрүзү сонуургаар. Чүге дээрге долгандыр турар бүгү чүве дораан-на ѳскерлип, чырык, арыг апаар.

- Кыжын уруглар хаактыг, шанактыг дагдан чуңгулаар, дошка конькилээр солун, хѳглүг, а бойдус часка чедир дыштаныр.

III. Түңнел кезээ:

- Кичээлге чүү деп шүлүк ѳѳрендивис, уруглар?

- Баштайгы хар.

- Чүнү сонуургадыӊар? Чүнүӊ дугайында чугаалаштывыс?

- Хар чааптарга, хөглүг солун боор,бичии уруглар хар-биле ойнаар, бүгү бойдус ак хар-биле шыптыныптар.

- Чүнү кылып турдувус?

- Кымнар эки ажылдады адап кѳрүңерем.

- Кичээнгейлиг дыӊнап, идепкейлиг ажылдадыӊар, уруглар, эр хейлер! Кичээл тѳнген, байырлыг!