Главные вкладки

Ӱлекер "Ат ла аттыҥ ээр-јепсели"
проект (подготовительная группа)

Опубликовано 20.01.2026 - 12:00 - Иркитова Аруна Петровна

Берилген ӱлекер балдардыҥ тӧрӧл (алтай) тилин темиктирерине, сӧзлигин байыдарына тургузылган. Ӱлекер 1,5 айдыҥ туркунына улалат. Ат ла аттыҥ ээр-јепселин танып, чын айдары. Табышкактар табып, аттыҥ ӧҥдӧрин танып билери. Чакыныҥ учурын ла ӱйеленгенин ӱредип јаратаары. Бийик тӧрӧлчи кӱӱн-санаазын кӧдӱрип алтай албатыныҥ тӱӱкизиле таныштырары. И. В. Шодоевтиҥ "Кызылаҥду јылдар" деп романыныҥ Аргымак атты таныыры керегинде ӱзӱкле таныжары. Аттыҥ ээр-јепселиниҥ кажыла элементиниҥ јаражын тооло А.Г. Калкинниҥ Маадай Кара деп кай чӧрчӧгиниҥ ӱзӱгинеҥ таныштыс. Ат ла колбулу ӱлгерлер, кожоҥдор ӱренери. јуруктар јурары.

Скачать:

Вложение	Размер
uleker_irkitova_a.p._at_la_attyng_eer-jepseli.docx	49.64 КБ

Предварительный просмотр:

Школго јетире ӱредӱниҥ муниципал бюджет тӧзӧми

«Кан-Оозы јурттыҥ оогош болчомдордыҥ турачагы»

Ӱлекер

«Ат ла аттын ээр-јепсели»

Ӱлекердиҥ авторы: алтай тилдиҥ ӱредӱчизи

Аруна Петровна Иркитова

Усть-Кан, 2025 ј.

Тӱште болзо – канадым,

Тӱнде болзо – нӧкӧрим.

Ч.Енчинов.

Курч сурак: Тургуза ӧйдӧ јиит јашӧскӱрим, оогош болчомдор аттыҥ, чакыныҥ учурын оҥдобой, кӧксине тыҥ алынбай, керксибей турган дезем јастыра болбос. Ого коштой аттыҥ ээр-јепсели недеҥ турганын балдар чек билбес. Ээрдиҥ кажы ла элементти неге керектӱ, атты кажы јанынаҥ туруп, канай ээртерин балдар јилбиркеп те турган болзо, је оҥдобой jат. Кӧп саба балдар ат эртеп турганын кӧрбӧгӧн.

Айдарда, ат ла аттыҥ ээр-јепсели керегинде ӱлекер тургузатан шӱӱлтеге келдим. Бу ӱлекер оогош болчомдордыҥ кӧрӱмин бийиктедип, тилин байыдып, куучын-эрмегинде атла колбулу сӧстӧрди темиктирерине тургузылган.

Ӱлекердиҥ амадузы: Балдарга аттыҥ учурын ла аттыҥ ээр-јепсели керегинде билгирин элбедер айалга тӧзӧӧри.

Кош амадузы:

1. Балдардыҥ билгирин элбедеери:

а) аттыҥ учуры;

б) аттыҥ ӧҥдӧри ле ээр-јепсели;

в) атты ээртеп билери.

б) албатыныҥ ойыны «Ат јарыш»

2. Балдардыҥ тилин темиктирери, сӧзлигин байыдары.

3. Азыраган мал-ажына карузып, оны чеберлеп, кичееп јӱрерине таскадаары.

Ӱлекердиҥ туружаачылары:

- Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи;

- Школго јеткелек бӧлӱктиҥ балдары;

- Таскадаачылар, физкультураныҥ таскадаачызы, кÿÿлик таскадаачы;

- Ада-энелер.

Ӱлекердиҥ улалары:

Узак ӧйго.1,5 ай

Ӱлекердиҥ эп-аргалары ла эп-сӱмелери:

- Кожоҥдор угары;

- Табышкактар табары;

- Ат керегинде эрмек-куучын ӧткӱрери;

- И.В.Шодоевтиҥ «Кызылаҥду јылдар» деп романнаҥ алынган кичинек ӱзӱкле таныжаары.

- «Маадай-Кара» деп кай чӧрчӧктиҥ кичинек ӱзӱгиле таныжаары.

- Ойындар ойнооры;

- Лепбук јазаары;

- Јуруктарла иштеери;

Тузаланар эп-аргалар:

Ноутбук, јуруктар (ат, чакы, ээр-јепселдер), материалдар (газеттиҥ, бичиктиҥ).

I - бӧлӱк – Белетениш

Амаду тургузары
Кош амадулары аайынча јетирӱлер јууры,ойындар, оос чӱмдемелдер, јуруктар.
Ӱлекердиҥ туружаачылары ортодо ӧмӧ-јӧмӧ иш ӧткӱрери
Турултазына ойын-маргаанныҥ сценарий тургузаары.

II – бӧлӱк – Тӧс

Ишти чокымдаганы

Иштиҥ ады	Эп-аргалар	Ӧткӱретен улус	Ӧткӱрер ӧйи
Аттыҥ учуры. И.В. Шодоевтиҥ «Кызылаҥду јылдар» деп романында аргымак ат кергинде кичинек ӱзӱкле таныжары.	Кижиниҥ јӱрӱминде аттыҥ учурын јартаары. Ат кергинде кожоҥдор угаары. Роман «Кызылаҥду јылдар» стр.23.	Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи. Таскадаачылар. Ада-энелер	2 саат
Аттыҥ ӧҥдӧри	Ойындар ойнооры. Јуруктарла иш.	Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, таскадаачылар, ИФК. Ада-энелер	3 саат
Чакыныҥ учурын јартаары. Чакыныҥ ӱйеленгенин јартаары. Р.Модорова «Чакылар»	Јуруктарла иш ӧткӱрери. Кожоҥ угаары.	Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, таскадаачылар, ада-энелер	2 саат
Нокто, ӱйген, чылбыр, армакчы…. Ээр-јепсел кергинде јартаар. «Маадай Кара» деп кай чӧрчӧктиҥ ӱзӱгиле таныжаары	Јуруктарла иш, ээрдиҥ кажыла элементин јартап, сӧзлигин байыдар. Табышкактар табары. А.Г.Калкинниҥ «Маадай Кара» деп кай чӧрчӧгиниҥ кичинек ӱзӱги. Стр: 18-19	Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, таскадаачылар, ада-энелер	4 саат
Ачык занятие	Балдардыҥ Билгирин кӧргӱзеери	Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи	1 саат
Ойын-маргаан ӧкӱрери	Эки командага бӧлӱнип ойындар ӧткӱрери.	Алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, ИФК	1 саат

III – бӧлӱк – Турултазы

Ойын-маргаан ӧткӱрери (кожоҥ, ӱлгер, табышкактар табары, аттыҥ ӧҥдӧрин таныыры, ат јарыш, ээр-јепселдерди танып адары, атты ээртеери).

Тузаланган литература:

1. И.В.Шодоев «Кызылаҥду јылдар» г. Горно-Алтайск 1999 г. с. 23.

2. Маадай Кара с. 18-19.

3. Табышкактар (улустаҥ укканым)

4. Принцип деления ступеней коновязи взят из книги Шодоева Н.А. и Курчакова Р.С. Алтайский билик - древние корни народной мудрости России». – Казань: ТАУ, с.58 - 70.
Тохтонова М.М. (ОТРЫВОК ИЗ ДОКЛАДА, ПРОЧИТАННОГО НА СЕМИНАРЕ БИБЛИОТЕКАРЕЙ В С. КУЛАДА.

5. www.altzapovednik/ru Коновязь у алтайцев.