Алтай калыктын ойындары
материал

       Ойын баланыҥ эди-канына, сööк-тайагына, öзÿмине jаан болужын jетирет. Алтай калыкта алдынаҥ бери ойногон jилбилу ойындары бар.

                                       Комургай бажын коолоткон

                                       Коо салкын кайда не?

                                       Кожондожып ойнойтон,

                                       Бир ойыныс кайда не?

                                                         «Сокорок»

Амадузы: балдардыҥ куучын-эрмегин таскадып,бой-бойы ортозында нак болорына экелер.

Бу ойынды кöп балдар ойноор аргалу. Бир бала «сокорок» болуп jат. Онын кöзин бöсло таҥып, бир jерге отургызып  jадылар. Öскöлöри  чокыгылап, мындый сöстöр айдат.

Торс, торс, торс,

Алдында алтай кулаш

Jылан jылып jат.

Онойып айдала, ончолоры jер сайын  качып jадылар. «Сокорок» олорды тударга албаданат. Туттурткан кижи «сокорок» болор.

                                                 «Карта антарар».

        Балдар кол колынаҥ экидеҥ тудужала, бой-бойыныҥ кийнинеҥ туруп алар. Бир кижи ортозынаҥ öдÿп барадала, турган балдардаҥ кемди-кемди талдап алала, кийнинеҥ барып тудуп алар. Jаныскан арткан бала база ла талдап, ортозына öдÿп, талдап алган балала кийнине турар.

Сырга jажырып ойнооры.

Балдарды эки бöлÿкке бöлиир. Бир бöлÿктеги балдар (8-10) бала сырганы jажырар. Экинчи бöлÿкте ончо ло кире балдар. Олордоҥ бир кижи келип сырганы бедиреп jат. Келеле, сырганы таап алза, таап алган бöлÿк jажырар. Ӱч катап таап болбозо, кожоҥдоор:

Ай алдында бир терек.

Алтын бÿри чайкалды.

Алтын башту сыргамды

Ай ажырбай беригер.

Кÿн алдында бир терек

Кÿмÿш бÿри чайкалды.

Кÿмÿш башту сыргамды

Кÿн ажырбай беригер.

Ол тушта jажырган балдар сырганы берет. Ойто катап кожондогоҥ балдар jажырар. Ойынды эки-ÿч катап öткÿрерге  jараар.

Тöö лö Ботоон

Бир бала Тöö – адазы, бир бала ботоон – балазы.

Арткан балдар колдорынаҥ тудужала, кÿрелеей турар. Адазы кичинек ботоонды jаба jеделе тудуп алза, балдар мынайда кыйгырар:

Эки öркöжин селеҥдеп,

Эрке баланды сокпозон,

Ак кöбÿгин чачылып,

Ардак балаҥды сÿрбезен.

Адазы бала-ботоозын тийбей, божодып ийер. Ойын ойто катап башталып, jанынаҥ Тöö-адазы ла ботоон-балазы кöстöлöр.

Аксак турна

Балдар эки бöлÿкке бöлингилейт. Кажызы ла бойлорына эжер табат. Оноҥ бойлорыныҥ келтей буттарын öрö кöдÿрип, секиргилеп, бой-бойын ийиндериле ийдижет. Экинчи будын  jерге тийгискен бала ойыннан чыгар. Кажы бöлÿкте jыгылбай арткан балдар кöп – ол бöлÿк jенÿчил.

Бöрÿк таштап ойногоны

  Балдар кÿреелей туруп, бирÿзи бир баланыҥ адын адап бöрÿк таштаза, ол балала бöрÿкти jерге тÿжÿрбей тудар керек. Jастыра тудуп бöрÿк jерге тÿшсе, бойыныҥ бöрÿгин блаатырып ийер. Ойын божогон кийнинде, бöрÿктерин садып аларга кожондоп jат.

Тÿнектÿде кийетен

Тÿлкÿ бöрким беригер.

Салкындуда кийетен

Салбар бöрким беригер.

Тороктуда кийетен

Торко бöрким беригер.

Кожоҥдойло, бöрÿктерин ойто алар. Бу ойынды база 3-4 катап ойноорго jарар.

Айгырлу мал

 Бу ойында 10 бала туружар. Бир бала бöрÿ болор, бир бала айгыр-мал болор. Айгыр малын бöрÿдеҥ корып jат, мал болуп балдар  бой-бойыныҥ кийнинен ээчий-деечий курларынан тудужып, айгырдын кийнинеҥ коруланат. Кöп мал туткан болзо, бöрÿ jенип jат, тудуп болбозо айгырлу мал jеҥет.

Кызыл калбак

 Ойын башталардаҥ озо балдар бöрÿ ле балдардыҥ энезин кöстöп jат. Энези озо, балдары кийнинде, улай-телей, бой-бойлорынаҥ тудужып алып, бöрÿнеҥ коруланарга jат.  Бöру келеле, балдардыҥ энезинеҥ сурайт:

Бöрÿ:                                                       Энези:

-Jакшылар!                                               - Jакшылар!

Тошто тайкылган уй  jадыры ба?           - jадыры.

-Незин алдыҥ?                                           - Бажын, колын, куйругын.

- База нении алдыҥ?                                  - Кызыл калбагын.

- Кызыл калбагын дейдин бе?

Кайда оны меге берзеҥ?                           - Jок, бербезим, бойын тудуп ал.

Бу сöстöрдиҥ  кийнинде бöрÿ энезинеҥ балдардыҥ ортозында jажынып алган «кызыл калбакты» тударга кичеенет. Ойын кызыл калбак тудулганчала öдÿп jат. Кызыл калбакты балдар озолодо темдектеп алган. Кызыл калбак тудулза, бöрÿ jенген болор, туттуртпаза энези jенген болор.

                                     Шагай кагып ойнооры.

 Бу ойынды койдыҥ шагайларын jууп алала, ойногылап jат. Ойноор улус 2-6 болор аргалу. Ойноочылардыҥ алдында шагайлар тургузылат. Бир кижи шагайды öрö таштайла,  jерде  jаткан шагайлардан бирÿзин алат. Jердеҥ алган бойынча, кейде шагайды тудуп алар керек. Ол шагайды тудуп алза, колдогы шагайлар онын болот. Кем кöп шагай jууп алза, ол бала  jеҥучил болуп чыгат.

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение

«Яконурский детский сад»

           Алтай ойындар

                                                                      Воспитатель: Мундукина Л.И.

                                                      Яконур