"Шагаа"
методическая разработка (младшая, средняя, старшая, подготовительная группа) на тему

БАДЫТКААН:

«Чодураа» уруглар садынын эргелекчизи

______ Баазакай З. Т.

«__» _______ 2018 чыл

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун  Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын «Чодураа» аттыг албан чери

ШАГАА БАЙЫРЛАЛЫНЫН

«АЛДЫН КАЖЫК»

ДЕП МООРЕЙНИН СЦЕНАРИЙИ

Сценарийни тургускан:

ыры-хогжум башкызы Тун-оол Д. Р.

Чаа-Хол 2018 чыл

«Алдын кажык»

деп моорейнин сценарийи.

Сорулгазы:

1. Тыва аас-чогаалды ада-ие аразынга сайзырадып нептередиири;
2. Тыва чаагай езу-чанчылдарын сагып ооредиири;
3. Ажы-толунге кижизидилге талазы-биле улегер-чижек болурун коргузери, билиндирери.

Залды Шагаа байырлалын уткуп, байырлаарынга дугштур дерип каастаан. «Алдын Шагаа» деп ырынын адаа-биле башкарыкчы залче кирип келир.

Башкарыкчы: Экиивенер, эргим хундулуг ада-ие! Шагаа – тыва чоннун ыдыктыг байырлалы. Ол эрги чылды удеп, чаа чылды уткуур чараш, чаагай езу-чанчыл. Унуп олурар 9 кызыл менгилиг чер олуттуг сарыгзымаар ЫТ чылы уутунмас аас-кежикти, кадыкшылды, оорушкуну, олчей-кежикти соннээр болзун деп йорээп каарын чопшээреп корунер!

Шагнын чаагай эргилдези,

Шагаа хунну унуп келди.

Чаа чыл-биле эргим чоннум,

Шагаа-биле! Курай-курай!

Башкарыкчы: Ам Шагаа байырлалынга белеткеп алган чаптанчыг чаштарывыстын концерттин коорунче силер бугудени чаладывыс!

1. Ыры «Эникчигеш»
2. Танцы «Аяк шайым»
3. Танцы «Аъдым»
4. Ыры «Арбай-Хоор»

  Оюнну эгелээр бертинде силерни хундулуг шииткекчилер-биле таныштырайн.

1. Баазакай Зоя Тюлюшевна – «Чодураа» уруглар садынын эргелекчизи;

2. Адас Саида Дадаыш-ооловна – улуг болуктун кижизидикчи башкызы;

3. Байыр Долаана Олеговна – «Чодураа» уруглар садынын эмчизи

Башкарыкчы: Ынчангаш, «Алдын кажык» деп аас-чогаалдыг, адаан-моорейлиг оюннувусту эгелээр-дир бис!

Башкарыкчы командаларны залдын ортузунче чалаар. Командалар жеребьевка тыртар.

1-ги команда «________________________»

2-ги команда «________________________»

3-ку команда «________________________»

4-ку команда «________________________»

Башкарыкчы: «Алдын кажык» деп оюннун утказы мындыг. Мен силерге аас-чогаалга хамаарышкан онаалгаларлыг саазын берип каар мен. Ол саазында онаалганы 5 минут иштинде сайгарып коргеш, жеребьевка аайы-биле кууседип эгелээр силер. Баштай 1 дугаарында команда бурузу «Йорээл чугаалар» деп онаалганы кууседир. Дараазында саазында бижээн тывызыктарны тывар. Оон улегер домакты уламчылап тондурер. Улаштыр дурген чугаа чугаалаар. Улаштыр узун тыныш. Оон 3 кожамыкты 3 ангы аялгага ырлап кууседир. Ынчангаш, 1-ги командадан эгелеп алыылынар.

Команда бурузу саазында бижип каан онаалгаларны кууседир. Оюннун туннелин жюри кежигуннери шииткеп ундурер. Тиилекчилерни шаннал бижиктер-биле шаннаар.

Башкарыкчы: Шагаа дээрге тыва чоннун,

                           Чаагай сузук чанчылы-дыр.

                           Айнын чаазын, хуннун эртезин,

                           Алгап-йорээр байыры-дыр!

                           Ак кадавысты азып алгаш,

                           Ажы-чемивистин дээжизин делгеп

                          Чаа чылды оргуп

                          Чамбы дипке чалбарып тур бис!

                          Курай! Курай!

Шагаа байырлалынга тураскааткан «Алдын кажык» деп моорейге идепкейлиг киришкен ада-иелерге улуу-биле четтиргеннивисти илередип, ажыл-ижинерге чайыналчак чедиишкиннерни, ал-бодунарга кан дег быжыг кадыкшылды, оорушкуну, аал-ораннынарга аас-кежикти чурээвистин ханызындан кузедивис!

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Иштинден келген торгумнун ишти, даштын тыпаадым»;
3. Улегер домакты уламчыла: «Чашпааныын созу хой, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 бала;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар;

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Оглу оглаа сарыг, иези имиреш кара, адазы адыр кара»;
3. Улегер домакты уламчыла: «Арыг урезин озуучел, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 аал;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар.

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Авам даараан эдээн ажыдып чадаштым»;
3. Улегер домакты уламчыла: «Оскен чери – торээн ие, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 тон;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар.

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Тейи дежик, ишти курттуг»;
3. Улегер домакты уламчыла: «Эъттин безин чиве, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 бала;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар.

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Кыдат кожаалыг, мындаазын шурулуг»;
3. Улегер домакты уламчыла: «Ажыктыг эжинин дузазын билбес, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 курут;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар.

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Улуг хову чытса-даа, оъду-сигени чок,

                              Дайын-чаа турза-даа, ханны-чинни чок»

3. Улегер домакты уламчыла: «Кан – сугга кадар, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 тал;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар.

1. Йорээл чугаалаар;
2. Тывызык: «Холуургактын холу чолдак, чиктигбейнин читкези калбак»;
3. Улегер домакты уламчылы: «Кадарчыга даянгыыш херек, …»;
4. Дурген чугаа;
5. Узун тыныш: 1 аал;
6. 3 кожамыкты ангы – ангы аялгаларга ырлаар.

Тывызыктар.

1. Эдир чаг;
2. Тараа, согааш, бала;
3. Адыштын ишти;
4. Ог, огнун иштинде дериг херексели;
5. Шенне чечээнин бажы;
6. Шыдыраа шолу;
7. Алак-таагы.

Улегер домактар.

1. Чашпаанын созу хой, саргыяктын чини хой;
2. Арыг урезин озуучел, ак сеткил бузурээчел;
3. Оскен чери – торээн ие, оскелернин - сонгу ие
4. Эъттин безин чиве, эжин чгаыын утпа
5. Ажыктыг эжинин дузазын билбес, арган аъдынын човаарын билбес.
6. Кан – сугга кадар, кижээ бергээ дадыгар
7. Кадарчыга даянгыыш херек, хаалгага сенчи херек;

Моорей «Алдын кажык»

БАДЫТКААН:

«Чодураа» уруглар садынын эргелекчизи

______ Баазакай З. Т.

«__» _______ 2018 чыл

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун  Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын «Чодураа» аттыг албан чери

ШАГАА БАЙЫРЛАЛЫНГА ТУРСКААТКАН

«ХУУЛГААЗЫН ШОЛ»

ДЕП ОЮННУН СЦЕНАРИЙИ

Сценарийини тургускан:

ыры-хогжум башкызы Тун-оол Д. Р.

Чаа-Хол 2018

Шагаа байырлалынга тураскааткан

«Хуулгаазын шол» деп оюннун сценарийи

СОРУЛГАЗЫ:

1. Тыва чаагай-чанчылдарны утпайн сагып, салгалдан салгалче дамчыдып берип чоруурун билиндирип ооредиири;
2. Чаш ажы-толду, аныяк-оскенни хундулээчел, эвилен-ээлдек чараш ёзу-чанчылдарын утпайн сагып чоруурун билиндирип ооредиири;
3. Шагаанын байырланчыг хооннун ада-иелерге тургузуп бээри.

БАЙЫРЛАЛДЫН ЧОРУДУУ:

«Алдын Шагаа» деп ырынын адаа-биле башкарыкчы залче кирип келир.

Башкарыкчы: Амыргын-на, эргим хундулуг авалар болгаш ачалар!

Шагаа – эрги чылды удээр, чаа чылды уткуур ыдыктыг чараш байырлалывыс. Шагаа хуннунде тыва чон аал-коданын, сагыш-сеткилин арыглап, артыш-шаанагын кыпсып ыдыктыг бурганнарга, оран – тандызынын ээлеринге чудуп тейлеп чалбарып, аржаан суун, ак судун чажып оргуур.  Торел-аймак чон чыглып алгаш адаан-моорейлиг оюннарга маргылдаалажып, аас-чогаал моорейлеринге чижип, шанак-биле дагдан чунгулап ойнап – хоглээр чараш байырлалы. Ынчангаш, унуп олурар 9 кызыл менгилиг чер олуттуг сарыгзымаар ыт чылы кадыкшылды, оорушкунну, аас-кежикти силерге соннээр болзунам деп йорээп каарын чопшээреп корунер!

Ынчангаш, бо хун чарлаттынган Шагаа байырлалынга тураскааткан «Хуулгаазан шол» деп оюннувусту эгелээр-дир бис!

Баштай башкарыкчы ойнакчыларга саннар бижип каан саазыннар улеп бээр. «1» деп сан шилип алган ойнакчыларны ойнаар олуттарынче чалаар.

АЙТЫРЫГ: Шаанда Улуг-Хемни, Хемчикти дургаар чурттап чораан тыва чон суг кежерде ыяап бо ёзулалды кылыр турганнар. Эрик кыдыында чурттап турар улус, сал кырынга туруп алгаш кежип чыткан азы аъттын челинден азы кудуруундан туттунуп алгаш бир кижи хем-суг кежип чыдырда, менди кеже берзин дээш аъш-чемин, ак судун ору-куду сугже чажар чораан. Ол ёзулалды чуу деп адаар чораан?                                  

ХАРЫЫЗЫ:

Дараазында «2» деп санны шилип алган ойнакчыларны олуттарынче чалаар.

АЙТЫРЫГ: Шаанда оске одекче келиннеп чоруур дээн уругга ада-иези, доргул-торели  - ине, удазын, аяк-сава, чускук, анай, хураган, шары, инек, аътка чедир белек бээрин ынчаар адаар чораан.

ХАРЫЫЗЫ:

«3» деп сан шилээн ойнакчыларны олуттарынче чалаар.

АЙТЫРЫГ: Аът малдын эзерин эзер дээр бис, а иви малдын эзерин чуу деп адаар?

ХАРЫЫЗЫ:

Полуфиналче кирген ойнакчылар-биле оюн.

АЙТЫРЫГ: Шаанда тывалар хопээннеп каан сигенни чуу деп адаар чораан?

ХАРЫЫЗЫ:

Оюннун тиилекчизин супероюнче чалаар.

АЙТЫРЫГ: Ивиге салыр бичии ажы-тол олуртуур эзерни чуу деп адаар?

Башкарыкчы: Эрткен чылды чоптуг удеп,

                            Энерелдиг чаа чылды уткуп

                            Чонну демни болдунчуп кээр,

                            Чолукшуп ап, менди солчуур.

                            Шагаа, Шагаа, Шагаа, Шагаа –

                            Чаа кээр кежик байырлалы!

БАДЫТКААН:

«Чодураа» уруглар садынын эргелекчизи

______ Баазакай З. Т.

«__» _______ 2018 чыл

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун  Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын «Чодураа» аттыг албан чери

2-ГИ БИЧИИ БОЛУКТУН
«ЫДЫКТЫГ-ЛА ШАГАА!»

ДЕП БАЙЫРЛАЛЫНЫН СЦЕНАРИЙИ

Сценарийни тургускан:

ыры-хогжум башкызы Тун-оол Д. Р.

Чаа-Хол 2018

2-ги бичии болуктун «Ыдыктыг-ла Шагаа!»

деп байырлалынын сценарийи.

СОРУЛГАЗЫ:

1. Чоннун национал байырлалы Шагаа дугайында уругларга билиндирери;
2. Чаагай ёзу-чанчылдар биле таныштырып, торээн черинге  чоргаарланып чоруурунга кижизидери;
3. Оюннарга даяннып сагынгыр – тывынгыр чоруун сайзырадыыры.

БАЙЫРЛАЛДЫН ЧОРУДУУ.

«Алдын Шагаа» деп ырынын адаа-биле уруглар залче кирип келгеш туруп алырлар.

Башкы: Чаагай час-даа чоокшулады

                Шагаа чаа чыл моорлап келди!

                Шагаа-биле арат чоннум,

                Шагаа-биле оолдар, кыстар!

Шагаа – тыва чоннун ёзу-чанчылдарынга ундезилеттинген, эрги чылды удээр чаа чылды уткуур, сузуглелдиг, ыдыктыг чараш байырлалы. Шагаада улуг-биче чон чолукшуп, дан аткыжеге дээр шыдыраалап, кажыктап, тывызыктажып, тоолдажып, дагдан чунулап ойнап-хоглээр. Ынчангаш, унуп олурар 9 кызыл менгилиг чер олуттуг сарыгзымаар ыт чылы, силерге, уутунмас аас-кежикти, кадыкшылды, оорушкуну соннээр болзун деп йорээп каарын чопшээреп корунер.

Уруглар шулуктер чугаалаар.

Башкы: Шагаа – найыр уткуп турар,

                Шоваа – эрес чаштарывыс,

                Чалбарыглыг йорээл салып,

                Чараш ырны соннеп турлар!

Ыры «Шагаа!»

Уруглар ырлап каапкаш олуруп алырлар.

Башкы: Шаандан тура тывалар Шагаа будуузунде тел ыяшка баргаш чалбарып, тейлээр турганнар. Эрги чыл-биле аарыг-ажык, баай чуве чорупсун деп тейлээр. Чаа чыл-биле аас-кежик, аъш-чем элбек, сулде бедик чоруурун кузеп тейлээр чораан. Сарыг шайын чажып, ак чемин делгеп, кадактарны азар. Уруглар,бис база шупту чуве эки болзун деп тейлеп, тел ыяшка чаламадан баглап каалынар.

Башкы уруглар-биле чаламаны баглаар.

Башкы: Шагаа уезинде аалдардан аъттыг оолдар чыглып алгаш ойнап-хоглеп аъттарын чарыштырар турган. Бис база турупкаш танцы-самдан коргузуптээлинер уруглар.

Танцы «Аъдым»

оолдар танцылап каапкаш олуруп алырлар.

Башкы: Чараштарын! Ам аас-чогаал моорейинге ааданажып каар бис бе?

Уруглар ооренип алган улегер домактарын, тывызыктарын, дурген чугааларын чугаалаар.

Башкы: Ооо, эр-хейлер! Дыка-ла чечен – мерген, сагынгыр – тывынгыр – дыр силер уруглар. Ам солун оюндан ойнаптаалынар.  

Оюн «Аскак-Кадай»

Бир башкы Аскак-Кадай, бир башкы авазы боор.

Аскак-Кадай: Экии! (чолукшуур)

Ава: Экиивенер, кырган-авай! (чолукшуур)

Аскак-Кадай: Артында кым боор?

Ава: Когээржиим-дир!

Аскак-Кадай: Когээржииннин артында?

Ава: Когээржиимнин холегези-дир!

Аскак-Кадай: Холеге артында холзеп турар кымнар боор?

Ава: Уругларым-дыр!

1 дугаар турар уругга келир.

Аскак-Кадай: Мээн уктарым даарап бээр сен бе уруум?

1 уруг: Чок!

Аскак-Кадай: Мээн аалымда инектеримни саап бээр сен бе уруум?

2 уруг: Чок!

Аскак-Кадай: Мээн хоюм кадарып бээр сен бе оглум?

Оол: Чок!

Аскак-Кадай: Чоп кончуг хоранныг чувелер боор! Адыр, авазындан былаап алгаш барайн мен.

«Аскак-Кадай» деп оюн эгелээр. Уруглар ойнап каапкаш шупту олуруп алырлар.

Башкы: Ыт чылы хур-менди, дужут элбек-чаагай, айыыл-халап чайлап чорзун дээш йорээлден чугаалап берейн уруглар.

Аякта сут биле тос – карак тудуп алгаш,судун оргувушаан йорээлди чугаалаар.

Йорээл: Шагаа – биле! Амыр-ла, амыр!

               Оршээ, Хайыракан! Бурган оршээ!

               Эрги чыл барды, чаа чыл келди.

               Бак чуве барды, эки чуве келди.

               Ыт чылда думаа – ханаа

               Аарыг – ажык чок болзун!

               Курай, курай!

Башкы: Шагаа келди – сандан салыыл,

                Шагаа келди – чолукшунар.

                Шагаа келди – ойнаалынар,

                Шагаа келди – хоглээлинер!

Танцы «Аяк шайым»

Башкы: Ам ада-иелеривис биле солун оюндан ойнаптаалынар уруглар.

Оюн «Чинчи чажырар». Авалар, ачалар борбак тогерик кылдыр олуруп алырлар. Башкы оюнну эгелээр. Борбак тогерикте олурар ойнакчылар холдарын артынга адыштарын оору корундур тудуп алырлар. Оюнну эгелээр башкы холунда чинчилиг болур. Тогерикти долгандыыр кылаштааш, бир ойнакчынын холунга чинчизин салыпкаш маннап чоруптар. Чинчи алган ава азы ача тогериктин оске талазынче маннаар. Кым мурнай халып келген, дораан ол хостуг олутка олуруптар. Олут чок арткан ойнакчыны шиидер (ырлаар, танцылаар азы тыва аас-чогаалдын бир хевирин кууседир).

Башкы: «Аалга кирген кижи аяк эрии ызырар» деп,

                 Ада – огбе чагыы ындыг.

                 Аранарда хоорешпишаан.

                 Аяк-шайдан чоогланар-ла!

Ыры «Шайывыс»

Башкы: Чарлып болбас ыдыктыг,

                Чанчылывыс кагбаал!

                Сагыызын дег камнаал,

                Салгалдарга дамчыдаал!

                Шагаа-биле эргим чоннум,

                Чаа чыл-биле, курай, курай!

БАДЫТКААН:

«Чодураа» уруглар садынын эргелекчизи

______ Баазакай З. Т.

«__» _______ 2018 чыл

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун  Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын «Чодураа» аттыг албан чери

ОРТУМАК БОЛУКТУН
«ЧЫЛДАР ЭРГИЛДЕЗИ. ЫТ ЧЫЛ»

ДЕП ШАГАА БАЙЫРЛАЛЫНЫН СЦЕНАРИЙИ

Сценарийни тургускан:

ыры-хогжум башкызы Тун-оол Д. Р.

Чаа-Хол 2018

Ортумак болуктун

«Чылдар эргилдези. Ыт чыл»

деп Шагаа байырлалынын сценарийи.

Сорулгазы:

1. Чоннун национал байырлалы Шагаа дугайында уругларга билиндирери;
2. Чаагай ёзу-чанчылдар биле таныштырып, торээн черинге  чоргаарланып чоруурунга кижизидери;
3. Оюннарга даяннып сагынгыр – тывынгыр чоруун сайзырадыыры.

Залды Шагаа байырлалынга дугжуп турар кылдыр дерип каастаан. Тыва аялга адаа-биле уруглар залче кирип келгеш, залдын ортузунга чыскаалып туруп алырлар.

Башкарыкчы: Шагнын чаагай эргилдези,

                            Шагаа хунну унуп келди

                            Чанчыл ындыг артыш – саннын,

                            Чаагай чыдын айдызанар!

   Шагаа тыва чоннун шаандан тура сагып келгени, эрги чылды удээн, чаа чылды уткаан байырлалы болур. Ынчангаш, унуп келир чер олуттуг сарыг ЫТ чылында бугу ада – иелерге, башкыларга база бичии чаштарывыска кадыкшылды, амыдырал – чуртталгазынга аас – кежикти, ажыл – ижинге чедиишкиннерни кузедивис!

Уруглар шулуктерин чугаалаар.

Башкарыкчы: Шаа кээрге часты оштап,

                            Шагаа хуну унуп келир.

                            Аалдардан аал дамчаан,

                           Адаан – моорей дамчып унер.

                           Кырган, чалыы, бичии чаштар,

                        Кымнар анаа хоглевес дээр.

                        Уругларга Шагаа хуну

                        Уттундурбас байырлал-дыр.

                       Улуг улус ону деткип,

                       Улам солун болдурунар.

                       Аваларга, ачаларга,

                       Аалдап келген башкыларга,

                       Хоюг, чараш уннер – биле

                       Шагаавысты алгап йорээл!

Ыры «Шагаа»

Уруглар ырлап каапкаш олуруп алырлар.

Башкы: Тывызыкты тывынарам уруглар!

Аалынга кадарчы,

Ээзинге эш    (ыт)

Уруглар: Ыт!

Башкы: Ам биске чуу чылы моорлап келир ийик уруглар?

Уруглар: Ыт!

Башкы: Ыт дээрге кандыг дириг амытан ийик?

Уруглар: Азырал!

Башкы: Ыт дээрге кижинин кандыг оннуу?

Уруглар: Шынчы оннуу!

Башкы: Шын-дыр, эр-хейлер! Ынчангаш, 9 кызыл менгилиг чер олуттуг сарыг ыт чылы хур-менди, унуш-дужут ээлбек, чаагай унер болзун дээш мен силерге йорээлден чугаалап берейн.

Йорээл: Оршээ хайыракан!

                Эрги чылды удеп,

                Чаа чылды уткуп тур бис!

                Чыл бажы келди,

                Чылан бажы союлду,

                Оорзурек, шудургу,

                Эвилен-ээлдек ыт чылы

                Моорлап келди, курай – курай!

                Дайын – чаа турбазын,

                Бойдустун айыыл – халавы чок болзун, оршээ!

                Арат – чоннум амыр – тайбын,

                Аас – кежиктиг болзун оршээ!

                Аарыг – хамчык турбазын,

                Аш – чут турбазын оршээ!

                Ак – кок дээр кезээде аяс турзун,

                Алдын хуннум улам чырык – чылыг болзун, оршээ!

                Амыдырал улам хогжуп, чечектелзин оршээ!

                Оран – чурттум сайзыразын,

                Оглу – кызы ковей болзун оршээ!

                Чыл чаагай, чон кежиктиг болзун, оршээ!

                Аастыг чувеге амзатпаадым,

                Эринниг чувеге дээртпедим,

                Ак судум чажып чалбарып тур мен, оршээ!

                Курай! Курай!

Шупту: Курай – курай!

Башкы: Ам чечен-мергеннежип аас-чогаал моорейинге адаанажып, чижип каар бис бе уруглар?

Уруглар улегер домактар, тывызыктар, дурген чугааларын чугаалаар.

Башкы: Ооо, чараштарын! Дыка-ла чечен-мерген уруглар-дыр! Ам, «Аскак-Кадай» деп хоглуг оюнну ойнаптар бис бе уруглар?

Башкы Аскак-Кадай боор, бир уруг авазы боор артканнары уруглары боор.

Аскак-Кадай: Экии!

Ава: Экиивенер, кырган-авай!

Аскак-Кадай: Артында кым боор?

Ава: Когээржиим-дир!

Аскак-Кадай: Когээржииннин артында?

Ава: Когээржиимнин холегези-дир!

Аскак-Кадай: Холеге артында холзеп турар кымнар боор?

Ава: Уругларым-дыр!

1 дугаар турар уругга келир.

Аскак-Кадай: Мээн уктарым даарап бээр сен бе уруум?

1 уруг: Чок!

Аскак-Кадай: Мээн аалымда инектеримни саап бээр сен бе уруум?

2 уруг: Чок!

Аскак-Кадай: Мээн хоюм кадарып бээр сен бе оглум?

Оол: Чок!

Аскак-Кадай: Чоп кончуг хоранныг чувелер боор! Адыр, авазындан былаап алгаш барайн мен.

«Аскак-Кадай» деп оюн эгелээр. Уруглар ойнап каапкаш шупту олуруп алырлар.

Башкы: Шагаавысты уткуп хоглээн,

                Чаптанчыг-ла чаштарывыс!

                Чыглып келген оргун чонга,

                Чараш самын бараалгадыыр!

Кадактар-биле танцы «Йорээл»

Уруглар танцылап каапкаш олуруп алырлар

Башкы: Ам авалар, ачаларывыс биле солун оюндан ойнаптаалынар урулар. Оюннун ады «Уш бут».

Оюн «Уш бут».  Ада – иелер 2 ангы командаларга чарлып алыр. 2 кылдыр тутунчуп алырлар. 1 паранын ортузунда 2 будун пос-биле быжыдыыр баглап каар. Башкы команданы бериптерге 1 дугаар пара халчыыр. Халышкаш, сандайны долгангаш, командазынга чедип келгеш дараазында ойнакчыларга холу-биле дээптерге дараазында 2 дугаар пара халчыыр. Кайы команда мурнай халып келген, ол команда тиилээр.

Башкы: Мен силерге тывызык салыйн, тывар силер уруглар.

Доруг, шилги оннуг,

Дендии ынак оннуум   (аът)

Уруглар: Аът!

Башкы: Шын-дыр, эр – хейлер! Ам оолдарывыс биске «Аъдым» деп чараш самны бараалгадып бээр-дир уруглар.

Танцы «Аъдым»

Башкы: «Аргага кирген кижи саат дайнаар, аалга кирген кижи аяк эрии ызырар» деп улегери домак бар болгай. Ынчангаш, бис «Шайывыс» деп чараш ырыны ырлап берээлинер!

Ыры «Тувинский чай»

Башкы: Тыва чоннум чанчылдары,

                Тывызыксыг аажок чараш.

                Шаандан тура чанчыл болган,

                Шагаа деп бир байырлал бар.

                Шагнын соолгу эрилдези,

                Чыкылама кышты солуур

                Чырык, чаагай частын бажы

                Шагаа айы чаа чыл келди!

Шупту: Курай! Курай!

Тыва аялга адаа-биле уруглар залдан унуп чоруптарлар.

БАДЫТКААН:

«Чодураа» уруглар садынын эргелекчизи

______ Баазакай З. Т.

«__» _______ 2018 чыл

Тыва Республиканын Чаа-Хол кожууннунун  Чаа-Хол суурнун

муниципалдыг школа назыны четпээн уругларнын «Чодураа» аттыг албан чери

УЛУГ БОЛУКТУН

«АК ЧОЛДУГ ШАГААМ»

 ДЕП БАЙЫРЛАЛЫНЫН СЦЕНАРИЙИ

Сценарийни тургускан:

ыры-хогжум башкызы Тун-оол Д. Р.

Чаа-Хол 2018

Улуг болуктун «Ак чолдуг Шагаам»

деп байырлалынын сценарийи.

Сорулгазы:

1. Ада – огбелернин бурун шагдан байырлап келгени улусчу ёзулалдарын уругларга билиндирип ооредиири;
2. Улустун аас – чогаал ундезиннерин сайзырадыыры;
3. Хундулээчел, биче сеткилдиг, дузааргак болурунга кижизидери.

Байырлаладын чорудуу.

Залды Шагаа байырлалынга дугжуп турар кылдыр дерип каастаан. Фортепиано чанында будуктуг ыяш салгаш, адаанда даштар чыып каан. «Алдын Шагаа» деп ырынын адаа-биле башкарыкчы биле башкы залче кирип келир.

Башкарыкчы: Шагдан тура дойлаарывыс

                            Шагаа хуну унуп келди

                            Дашкаар унуп силгиленип,

                            Даштыг черге сандан салып,

                            Суттен чажып, отка оргуп,

                            Чудулгевис сагыылынар!

Башкы: Амыр – менди чолукшпушаан,

               Ак чем амзап, йорээл салчыыл.

               Алгы дожеп, шанак мунуп,

               Артыы дагдан чунгулаалы

               Даалы, кажык, тевек ойнап,

               Талалажып кагжыылынар!

               Аарыг – ажык халдавазын,

               Айыыл – халап таварбазын!

               Бурган башкы ыдыктап каан,

               Буян – кежик бодаразын!

               Бурун тыва ёзу – биле,

               Мурнувуска согуржуулу!

Байырлалды уругларнын «Йорээл» деп танцы-самы биле эгелээр.

Танцы «Йорээл»

Уруглар танцылап каапкаш залдын ортузунга чартык ай ышкаш туруп аарга арткан оолдар - урулар шупту залче кирип, залда олурар ада-иелери биле мендилежип чолукшуур. Чолукшулга ёзулалынын соонда шупту залдын ортузунга чыскаалып туруп алырлар.

Башкарыкчы: Харлыг кыштын адак айы тонгелекте,

                            Хамык чоннун чыглып алгаш байырлаары.

                            Шагдан тура сагып келген байырлалывыс,

                            Шагаа келди, уткунар-ла! Курай – курай!

Уруглар шулуктер чугаалаар.

Ыры «Шагаа хуну келген»

(уруглар ырлап каапкаш сандайларга олуруп алырлар)

Башкарыкчы: Шаг чаагай болзун,

                            Шагаа элбекшилдиг болзун!

Башкы уругларга чангыстап чалама постер улеп бээр. Уруглар холдарын тейлээн ышкаш тудуп алырлар. Башкы йорээл чугаалаар тос – карак биле судун чашпышаан.

Йорээл: Оршээ хайыракан!

                Эрги чылды удеп,

                Чаа чылды уткуп тур бис!

                Чыл бажы келди,

                Чылан бажы союлду,

                Оорзурек, шудургу,

                Эвилен-ээлдек ыт чылы

                Моорлап келди, курай – курай!

                Дайын – чаа турбазын,

                Бойдустун айыыл – халавы чок болзун, оршээ!

                Арат – чоннум амыр – тайбын,

                Аас – кежиктиг болзун оршээ!

                Аарыг – хамчык турбазын,

                Аш – чут турбазын оршээ!

                Ак – кок дээр кезээде аяс турзун,

                Алдын хуннум улам чырык – чылыг болзун, оршээ!

                Амыдырал улам хогжуп, чечектелзин оршээ!

                Оран – чурттум сайзыразын,

                Оглу – кызы ковей болзун оршээ!

                Чыл чаагай, чон кежиктиг болзун, оршээ!

                Аастыг чувеге амзатпаадым,

                Эринниг чувеге дээртпедим,

                Ак судум чажып чалбарып тур мен, оршээ!

                Курай! Курай!

Шупту: Курай – курай!

Башкы йорээлди чугаалап кааптарга уруглар туруп келгеш чалама постерин залда тургузуп каан ыяштын будуктарынга баглаар. Оон шупту олуруп алырлар. Башкы уруларга Шагаа дугайында айтырыглар салыр

Башкы: Шагаа деп чул уруглар?

               Шагаа байырлалында кандыг адаан – моорейлиг оюннар ойнаар?

               Аас – чогаалдын кандыг – кандыг хевирлерин билир силер?

Башкы: Ам ынчаарга, чечен – мергеннежип аас – чогаал моорейинге адаанажып каар бис бе уруглар?

Уруглар шупту: Че –ве!

Уруглар 2 ангы болукке чарлып алгаш улегер домак, дурген чугаа, тывызыктажып адаанажыыр.

Башкы: Ооо, чараштарын! Огбелерден дамчып келген аас – чогаалды утпайн сактып чоруур эр-хейлер-дир силер уруглар!

Башкарыкчы: Тывызыктап, тоолдажып,

                            Дызырадыр танцыны теп

                            Чанчыл болган Шагаавысты,

                            Чаштар бистер уткуп тур бис!

Танцы «Аъдым»

Башкы: «Аскак-Кадай» деп оюнну ойнап каар бис бе уруглар?

Башкы Аскак-Кадай, 1 уруг авазы боор. Арткан уруглар соонга чыскаалып туруп алырлар.

Оюн «Аскак - Кадай» (хоглуг аялга салып каар)

Уруглар ойнап каапкаш сандайларга олуруп алырлар.

Башкы: Ам авалар, ачаларывысты бээр чалап алгаш «Ак ыяш» деп солун оюнну ойнап каар бис бе?

Оюн «Ак ыяш». Ада – иелер 2 ангы командаларга чарлып алыр. 2 кылдыр тутунчуп алырлар. 1 паранын ортузунда 2 будун пос-биле быжыдыыр баглап каар. Холунга ак ыяш тутсуп каар. Башкы команданы бериптерге 1 дугаар пара халчыыр. Халышкаш, сандайны долгангаш, командазынга чедип келгеш дараазында ойнакчыларга ак ыяшты бээр. Кайы команда мурнай халып келген, ол команда тиилээр.

Башкарыкчы: Чолукшужуп, ойнап – хоглеп,

                            Чоннувустун Шагаа – байыр найырынга.

                            Сеткил сергек, омак – хоглуг кириштивис,

                            Сагыш – сеткил ак сут дег арыг болзун!

Танец с пиалами

Уруглар танцылап каапкаш олуруп алырлар.

Башкы: Ам дараазында ада – иелеривис кайы хире чечен – мерген эвес коруптээлинер уруглар. Мен улегер домакты эгезин чугааларымга силер тондурер силер.

1. Октаргайнын иези – хун, ………… (кижинин иези - чер)
2. Эки аъттыг бол, ………………. (эш – ==рлуг бол)
3. Эки аът орук часпас, ……………… (=дурек куш х=л часпас)
4. Ыштыг – даа бол == эки, …………….. (ырак – даа бол эжи эки)
5. Бодун кижизидер дизе ………….. (боданыр херек)

Уруглар шупту туруп келирлер. Башкы шанак тудуп алгаш кирип келгеш уругларнын мурнунга салып каар.

Башкы: Бо чуу – дур уруглар?

Уруглар: Шанак!

Башкы: Шанак – биле чуну канчаар ийик бис?

Уруглар: Дагдан чунгулаар!

Башкы: Дагга барып чунгулап, ойнап – хоглээр бис бе, че-ве уруглар?

Уруглар: Че – ве!!!

Ыры «Чунгууда»

Башкарыкчы: Кырган, чалыы, улуг – биче,

                           Ужур ындыг, чолукшунар!

                           Энелерим, огбелерим,

                           Эдек тутчуп чунгуланар!

                           Ажы – толдун омаан коруп,

                           Амыр – дыш ап, чалыытканар!

Башкы: Эжик ажып моорлап келген ыт чылын,

               Ээ коруп, ойнап – хоглеп уткунарла!

               Ак чолдуг ыдыктыг-ла Шагаавыста,

               Аас-кежик аалынарга доктаар болзун!

Шупту: Курай! Курай!

Уруглар четтинчип алгаш башкызы – биле залдан уне бээрлер. Байырлал тонер.