Ыдыктыг-ла Шагаам!
материал (средняя группа)

                                     Шагаа байырлалы «Ыдыктыг – ла Шагаа»

Сорулгазы: 1. Чоннун национал байырлалы Шагаа дугайын уругларга билиндирери;

                      2. Чаагай езу-чанчылдар биле таныштырып, торээн черинге чоргаарланып чоруурун кижизидери;

                      3. Оюннарга даянып сагынгыр-тывынгыр чоруун сайзырадыры.

Байырлалдын чорудуу.

Артыш деп ырынын аялгазын оожум салып каар.

Башкы: Чаагай час-даа чоокшулады

              Шагаа чаа чыл моорлап келди!

              Шагаа-биле арат чоннум,

              Шагаа-биле оолдар, кыстар!

Шагаа – тыва чоннун езу-чанчылдарынга ундезилеттинген, эрги чылды удээр чаа чылды уткуур, сузуглелдиг, ыдыктыг чараш байырлалы. Шагаада улуг-биче чон чолукшуп, дан аткыжеге дээр шыдыраалап, кажыктап, тывызыктажып, тоолдажып, дагдан чунгулап ойнап-хоглээр.  Ынчангаш, унуп орар кодан чылы силерге, уутунмас аас-кежикти, кадыкшылды, оорушкунну соннээр болзун деп йорээр-дир бис

Уругларнын унерде коргузер коргузуу.

Тыва аялга дынналып турар. Ак-кыс кадайнын оо. Огде Ак-кыс кадай уруглары биле орар. Огде ажы-толу кажык-биле ойнап,тараа соктап турарлар. (Даштын ыт ээрип, аъттар даваны дагжаар)

Ак-кыс кадай: -Ойт, кызым, Хартыгавыс чуу кончуг туткуланып турары ол, аалчылар келген-дир, уткуп хулээп ап корем уруум (аалчылар келгеш, Ак-кыс кадайнын ажы-толу-биле амырлажып, чолукшуп турарлар)

-Амыр, амыргын-на бе?.

-Амыр, амыр.

-Сол-менди-ле бе?

-Менди-ле. А силер, эки-ле бе?

 -Эки-ле.

Ак-кыс кадай: Кайыын унген, кайы чедер дээн?

Ак-Сал ирей: Сонгу барыын чукте Адыглыг дагнын эдээн чурттаан алды оолдуг Ак-Сал ирей деп ашак мен.

Ак-кыс кадай: Оо! Силерни кончуг сагынгыр, тывынгыр, хундулээчел адашкылар деп дыннаан бис харын.

Ак-Сал ирей: Бис база силернин ажы-толунернин дугайында дыннап шаг болган бис, ам оларнын боттары-биле таныжып алыр дээш келдивис.

Ак-кыс кадай:Огбелерден дамчып келген езу-чанчылдарывысты утпайн сактып, сонуургап чоруурунар кончуг-ла эки-дир.

«Аалга келген кижи, аяк эрии ызырар» деп,

Ада- огбе чагыы ындыг,

Аранарда хоорешпишаан,

Аяк-шайдан чоогланар-ла!

Ак-Сал ирейге шай кудуп  сунар

Башкы: Шагаа-найыр уткуп турар,

               Шоваа-эрес чаштарывыс,

               Чалбарыглыг йорээл салып,

               Чараш ырны соннеп турлар!

Ыры «Шайывыс»

Ырлап каапкаш уруглар олуруп аар.

Ак-Сал ирей: Хамык чоннун ооруп-хоглеп байырлаары, Шагаавысты – амыр-менди, хоглуг – баштак уткуулунар, ажы-толум!

Ак-Сал ирей: Шагаа дээрге чогум чул ол, уругларым, билир силер бе?

Уруглар шулук чугаалаар:

Ак-Сал ирей: шаандан тура тывалар Шагаа будуузунде тел ыяшка баргаш чалбарып, тейлээр турганнар. Эрги чыл-биле аарыг-ажык, багай чуве чорупсун деп тейлээр. Чаа чыл-биле аас-кежик, аъш-чем элбек, сулде бедик чоруурун кузеп тейлээр чораан. Сарыг шайын чажып, ак чемин делгеп, кадактарны азар. Уруглар, бис база шупту чуве эки болзун деп тейлеп, тел ыяшка чаламадан баглап каалынар.

Ак-Сал ирей уруглар-биле чалама баглаар, Ак-кыс чажыын чажар, йорээл чугаалаар.

Шагаа-биле! Амыр-ла амыр!

Оршээ Хайыракан! Бурган оршээ!

Эрги чыл барды, чаа чыл келди.

Бак чуве барды, эки чуве келди.

Кодан чылында думаа-ханаа

Аарыг-ажык чок болзун!

Курай, курай!

Шупту: курайлаар.

Башкы: шагаа келди-сандан салыыл,

Шагаа келди-чолукшунар,

Шагаа келди-хоглээлинер!

7 хаан сылдысты тайылбырлаар.

Башкы: Ам чечен-мергеннежип аас-чогаал моорейинге адаанажып каар бис бе уруглар?

Ак-Сал ирей: Мен улегер домакты эгезин чугаалаарымга силер тондурер силер.

Октаргайнын иези-хун

Кижинин иези- чер

Эки аът орук часпас,

Одурек куш хол часпас.

Ыштыг-даа бол оо эки,

Ырак-даа бол эжи эки.

Чыланнын шокары-даштында,

Кижинин шокары иштинде.

Тывызыым дытта дижир,

Тыпкан кижи эр-хей дижир,

Тывынгырлар, сагынгырлар

Тывызыкка кандыг силер?

Аваларга тывызыктар

Ооо чараштарын! Огбелерден дамчып келген аас-чогаалды утпайн сактып чоруур эр-хейлер-дир силер чаа!

Ак-Сал ирей:

Чыл-даа солушту, чылан кежи союлду

Амгы чаа чыл, ажыт кирип келди.

Эки чуве бээр турзун, багай чуве болбас болзун!

Эртип турар эрги чылдын

Эртинезин хайырлазын!

Оршээ, оршээ! Чаа чыл-биле!

Оршээ, оршээ! Шагаа-биле!

Ак-Сал ирей:эртип турар эрги пар чылывыстын аксы-созун дыннавышаан, хулээлгезин кодан чылынга хулээтсе чул?

- Шын-дыр, шын-дыр.

(Ширээни салыр) оожум аялга.

Пар биле кодан сценаже бот-боттарынга уткуй унуп кээр.

- Пар: будун чылда арат-чонумну аарыг-ажыктан камгалап амыр-менди эдертип келдим!дужулгемни унген чылдын ээзи Коданга хулээдип тур мен!( дээш тыва боргун коданга кедиргеш, ак кадаан моюнунга кедиргеш, тейлеп могеер)

Кодан:  кодан чылы силерге мен, уутунмас улуг олча кежикти, ог-буленерге оорушку маннайны, сонневишаан чедип келдим. Бо унген чылда ногаа-тараа элбек боорун, арат-чоннум амыр-тайбын боорун, дайын-чаанын тонерин аазап тур мен.

Дужулгезинче улуг кодан олурарга бичии коданнар чанында маннажып турарлар.

Башкы: оршээ хайыракан!

Эрги чылды удеп,

Чаа чылды уткуп тур бис!

Чыл бажы келди,

Чылан кежи союлду,

Оорзурек, шудургу,

Эвилен-ээлдек кодан чылы

Моорлап келди, курай, курай!

Дайын-чаа турбазын,

Бойдустун айыыл-халавы чок болзун, оршээ!

Арат-чоннум амыр-тайбын,

Аас-кежиктиг болзун оршээ!

Кодан чыл саадап дужулгезинде саадапкан болганда койгунактарнын самы.

Сам: койгунактар

Ак-Сал ирей: кодан чылын уткаан Шагаавыс байырлалы адакталды. Амыдырал чуртталганнарга аас-кежикти, аал-оранынарга амыр-тайбынны, ал-боттарынарга кадыкшылды кузедивис. Шагаа-биле! Чаа чыл-биле!

Сам: Челер-ой

Байырлалдын тончузунде уругларга чигирсиг белектерни улээр

Башкы: чолукшужуп, ойнап-хоглеп,

              Чоннувустун Шагаа-байыр найырынга.

               Сеткил-сергек, омак-хоглуг кириштивис,

               Сагыш-сеткил ак сут дег арыг болзун!

               Курай, курай!