Мастер-класс Кажык-хожулап кагары
статья (подготовительная группа)

Муниципалдыг автономнуг школа назыны четпээн ооредилге албан чери Тыва Республиканын Барыын –Хемчик кожуунун  Кызыл-Мажалык суурнун холушкак хевирнин «Чечек» уруглар сады

Мастер-класс

«Кажык-хожулап кагары»

                                                      Кижизидикчи  башкы:

ТалганчыкАйланмааМукуужуковна

Кызыл-Мажалык, 2021

Тема: «Хожулап кагары»

Ажылдын актуалдыы:

Амгы уеде уе шагнын аайы-биле чаштарнын сонуургалы интернет четкизи, компьютер,гаджиттерге оюннар, мультиктер коруунге сонуургалы-бедик. Уруглар хой шимченгир оюннар  ойнавайын тудум, дувуренчиг байдалда кээп,шимчээшкин чок мага-ботка хой аарыглар тыптырын байдалы тургустунуп, келгендээрзи маргыш чок.  

Ынчангаш бо дувуренчиг байдал, келир уенин салдгалдарынга багай салдар чедирбези-биле чаа чуулдерни,ол ышкаш тыва улустун шаандан тура ажы толунге ойнадып чораан оюннарынын чаа-чаа аргаларнын, ооренип коору болгаш дилеп тывары актуалдыг болуп турар.

          Ада- ие – биле быжыг харылзааны тудуп, кажык- биле оюннарны ойнаар аргаларын ажыглаарын сумелээр.

Математиктиг эге билиглерни шингээдип алырынга, коргузуп таныштырарынын солуттунмас дузалакчызы.

Мастер-класстын ундезилии.Бо чоргузар ажылымнын ундезилели, кол чуулу тыва улустун ажы-толунге ойнадып чораан оюннарын кижизидилгелиг болгаш мозу-шынарже угланыышкыныг кылдыр ажы-толге дамчыдып бээри.

Сорулгазы:чаа оюннарны ооренип коруп, шын методиктиг аргаргаларны дилеп, тыва улустун ойнап чораан оюннарын школа назыны четпээн уругларга ойнап ооредири.

Даалгалары:

Оредиглиг:мастер-класстын киржикчилеринге кажык оюнунун аргаларын ооредир.

Сайзырадыр:холдун шимчээшкинин,сагынгыр-тывынгыр чоруун,дыл-домаан сайзырадыр

Кижизидилгелиг: тыва улустун оюннарынга сонуургалын бедидер.

Тончу туннелде:

1. Ажылымнын дуржулгазын киржикчилерге дамчыдар.

2.Херек кырында ойнап, дурумнерин ооренип ап улаштыр ажылынга ажыглап кылып алыр.

3.Кажык-биле оюннарнын уттундуруп бар чыдар хевирлеринге сонуургалы бедик болур.

Башкыларга, ойнакчыларга чоргузар мастер-классты долу чедимчелиг дамчыдып бээри.

1. Чедимчелиг тайылбырны кылып тыва улустун ойнап чораан оюнну«Кажык» «Хожулап»оюннун коргузер.

Дериг-херекселдери:саадак,кажыктар

Ажыглаар аргалар болгаш улегер-чижектери: тайылбыр, коргузуг, херек кырында ойнадыр.

Чорудуу

I. Организастыг кезээ

Башкарыкчы:Экии, киржикчилер хундулуг башкылар.

-Мен бо хун силерге шаг шаандан ада-огбелеривистин ойнап чораан кажык оюнунун чаа хевири биле таныштыраын чопшээреп корунер.

Ынчангаш тывызыктан ыдып кааптайын.

Дорбелчин боттуг

Дорт чузун малдыг?

Башкарыкчы: Эр-хейлер. Ол дээрге Кажык

Башкарыкчы:Кажык дугайында дыннадыг. Ыдыктыг соок кажыкты шээр малдан алырын болгаш оон ылгавыр демдектерин уруглар, ада-иелер ол ышкаш кажык биле холбаалыг бодуун, оюннарнын дурум езугаар хостуг уезинде ойнавайын турарлар.  Кажык-биле оюннар уругларнын кичээнгейин. сагынгырын, тывызыын, эскериичелин, салаа-сайгыдын сайзырадырынга улуг ужур-дузалыг болуп, огбелерден дамчып келген.

Амгы уеде уруглар мал-маган чоогунда эвес, хостуг уезин хой кезиинде телевизор, телефон, интернет четкизинде эртирип турар. Кажык биле холбаалыг оюннар уругларнын мозу-шынарлыг кижизиттинеринге улуг-ужур дузалыг дээрзин огбелеривис угаадып чораан. Кажык биле оюннарны дамчыштыр безин ажы-толун мал-маганга, дириг-амыттаннарга кээргелдиг болурун кара чажындан кижизидип чораан. Кажык-биле оюннары, чугле оюн-тоглаа эвес харын-даа езу-чанчыл синникен кижизидилгенин бир кезээ болуп чораан.

Кажыка хамаарышкан сагылгалар:

- Хой, ошкунун кажыктарын хемдиир, оон чажыт утказы болза чылгылары хой болур дижир.

- Эн чараштыр хемдээн кажык болза эн чугурук аът болур дижир.

- Шээр малдын кажыын мун чедир чыып алгащ кажаазынга хооп алырга байыырдээр.

«Кажык» -биле оюннарнынхевирлери:

1.«Дорт  берге»

2. «Аът чарыштырары»

3. «Кажык кагары»

4. «Хожулап салыры»

5. «Каш янзы кажыктарым»

Оюн «Каш янзы кажыктарым»

Бо уеде школа назы четпээн уругларнын кажык- биле ойнаар тускай тургускан арга- мергежил( методика) чок бооп турар. Уругларны эн баштай кажыктын дорт талазынын дурзулерин ылгап, танып турар кылдыр ооредип алыры чугула. Ынгаш уругларга кажыктын дорт талазын таныдып база сактып алыры- биле бо бодун оюннун дузазы –биле уругларга кажыктын дорт талазын танып сактып алырын быжыглаар.

Шолчугештерде азырал амытаннарнын душтарынга, чижээ: аът чуруп коргускен болза, башкы кажык биле аътталазын кажыкка коргускещ эгезинде турар хана-каракка аът талазы кажыкты салып бээр, а уруглар улаштыр долдур салырлар. Дараазында шолчугештерин уруглар аразында солчуп алгаш, оске азырал амытаннарны боттары долдур салыр.

Башкы шын салдынганын коор. Уруглар шын танып ооренип алырга кыска уенин иштинде чыгдырар ооредип база болур.

Башкарыкчы: Ам ынчангаш бо оюннга киржири-биле 4 ойнакчыны чалап тур мен. Оюнувустун адын «Хожулап салыры», улуг улус биле ойнаар хевири Оюн «Хожулап салыры»

Оюннун чорудуу:

«Хожулап» ойнаары дээрге, ойнакчыларнын ончузун шуптузун «хой» кылдыр каап алгаш, ойнап эгелээри-дир.Диаметринин хемчээли 10-15 см болур дээрбектин иштинге кажыктарны шуптузун «хой» кылдыр дээрбектей салып алыр.Кажыктарнын аразы бир илиг турар ужурлуг. А «сагалап» ойнаары дээрге, ол оюнну саганын дузазы – биле ойнаар дээни олдур. «Сага» дээрге, оюннун тускай кол кажыы бооп турар, ол кымнын-даа кажыы эвес, оюннун шилчип чоруур нитии салам – аар, ангы оннуг ылгалдыг кажыы болур.

Ук оюнну ойнаар дуруму чер-черлерде колдуунда домей. Чамдык кожууннарда «хойларны» тырый, чышпыр болуп алгаш шимчетпейн алыр. Ынчаар ойнаарга, маргыштыг болур. Сумелеп турары «хойларны» тарадыр, аразын бир-бирилиг кылдыр салгаш, кижи бурузу чангыс катап алыр. Бир эвес саганы оскунуптар болза, кажыктарны турган черинче дедир салыр апаар. Сага-биле кады холунга арбактапкан кажыын бодунга алыр. Бир эвес оске кажыктарны шимчедиптер болза азы адыжындан барып ушкан кандыг-бир кажык «инек» азы «ошку» кылдыр дужер болза, холунга алган турган кажыктарнын шуптузун дедир салыр ужурга таваржыр. «Хой» азы «аът» дужер болза, холунда кажыктарын ончузу кылдыр алгаш, саганы оюнну уламчылаары-биле дараазындаойнакчыга дамчыдар.

Дуруму:

1) кажыктын «хой» чартыын ору корундур чыттырып алыр.;

2) кажыктын ойнаар ниити саны;

А) ийи кижиге – 16-20

Б) дорт кижиге – 30-40

В) бештен сес кижиге – 60-70

Кажыкты «хожулап кагары»

а) «хожулап кагарынын» ылгалы ону чыттырып алырында

б)хожулап кагар кажык холчек сырый болур, «хой» чартыын ору корундур чыттырып каар;

в)кажыкты хап ойнап турда, сырый чыттырып каан кажыктарны шимчетпейн чангыстап алыр;

г) хожулап хап турда, кижи бурузу чангыс катап кагар болгаш, «чыттырып кагары» дегээлчежип ойнаар.

Сула шимчээшкин «Аьт чарыжы»

Кажык- биле ойнаар оюннарнын хевирлери ангы-ангы .Бичии уругларга ойнадып ооредиринин дурумнери нарын бооп турар.Ону колдуу улуг улуска ойнаар кылдыр тургускан.

Бо хун силерге мен кажык- биле «хожулап ойнаар», оюннун садик назылыг 5-6 харлыг уругларга таарыштыр чиигедип, ойнап болур аргазын коргузейн.

Дуруму:

1. Хожулап кагар кажыктарны саадактын дээрбээнин иштинге, ченнеринин дужун ажык каапкаш, шуптузун «хой» кылдыр дээрбектей салып алыр.

2.Ортузунга тускай ангыланып турар дорт кажыкты салыр.

3.Ол дорт кажыкты холга алгаш, дужурер. Дужурген кажыктарын аргалыг болза хой кылдыр дужурерин кызыдар.

4. Каш кажык хой болганыл, ынча кажыкты ченинче сугар.

5.Кажык тончугеже дээр шак ынчаар дужуруп ойнаар.

6.Дээрбектей салыпкаан «хой» кажыктар тонгуже дээр ойнаар.

7. Тонуп каарга, ченнеринде кажыктарны уштааш санааш тиилекчини илередир..

Допчузу

1.Ондар О. Ч «Кажык оюну» ,г.Кызыл – 2016

2. Иргит Самбу «Тыва оюннар» г. Кызыл - 1996

1.Будуп Б.К - Пословицы и поговорки тувинского народа, Кызыл - 2010г.

2. Журнал "Башкы", Кызыл - 2015г. № 1.

3. Кенин - Лопсан М. Тувинские обычаи, Москва - 1999г.

4. Самбуу И.Т Тыва уругларчогаалы, Кызыл - 1996г.

5. "Матпаадыр", Кызыл - 2006г.

6. Юзбекова Е.А, "Ступеньки творчества", Москва - 2006г.